Bhartrhari: Vakyapadiya 2

साधारणत्वात् संधिग्धाः सामर्थ्यान् नियताश्रयाः । तेषां ये साधवस् तेषु शास्त्रे लोपादि शिष्यते

sādhāraṇatvāt saṃdhigdhāḥ sāmarthyān niyatāśrayāḥ / teṣāṃ ye sādhavas teṣu śāstre lopādi śiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्यायाम् अनुनिष्पत्तौ ज्ये-द्रा-घा इत्य् असाधवः । न ह्य् अन्वाख्यायके शास्त्रे तेषु दत्तादिवत् स्मृतिः

tulyāyām anuniṣpattau jye-drā-ghā ity asādhavaḥ / na hy anvākhyāyake śāstre teṣu dattādivat smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतणत्वाश् च ये शब्दा नित्याः खरणसादयः । एकद्रव्योपदेशित्वात् तान् साधून् संप्रचक्षते

kṛtaṇatvāś ca ye śabdā nityāḥ kharaṇasādayaḥ / ekadravyopadeśitvāt tān sādhūn saṃpracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोत्राण्य् एव तु तान्य् आहुः संज्ञाशक्तिसमन्वयात् । निमित्तापेक्षणं तेषु स्वार्थे नावश्यम् इष्यते

gotrāṇy eva tu tāny āhuḥ saṃjñāśaktisamanvayāt / nimittāpekṣaṇaṃ teṣu svārthe nāvaśyam iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहाराय नियमः संज्ञानां संज्ञिनि क्व चित् । नित्य एव तु संबन्धो डित्थादिषु गवादिवत्

vyavahārāya niyamaḥ saṃjñānāṃ saṃjñini kva cit / nitya eva tu saṃbandho ḍitthādiṣu gavādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतकत्वाद् अनित्यत्वं संबन्धस्योपपद्यते । संज्ञायां सा हि पुरुषैर् यथाकामं नियुज्यते

kṛtakatvād anityatvaṃ saṃbandhasyopapadyate / saṃjñāyāṃ sā hi puruṣair yathākāmaṃ niyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा हि पांसुलेखानां बालकैर् मधुक्रादयः । संज्ञाः क्रियन्ते सर्वासु संज्ञास्व् एषैव कल्पना

yathā hi pāṃsulekhānāṃ bālakair madhukrādayaḥ / saṃjñāḥ kriyante sarvāsu saṃjñāsv eṣaiva kalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्ध्यादीनां च शास्त्रे ऽस्मिञ् छक्त्यवच्छेदलक्षणः । अकृत्रिमो हि संबन्धो विशेषणविशेष्यवत्

vṛddhyādīnāṃ ca śāstre 'smiñ chaktyavacchedalakṣaṇaḥ / akṛtrimo hi saṃbandho viśeṣaṇaviśeṣyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संज्ञा स्वरूपम् आश्रित्य निमित्ते सति लौकिकी । का चित् प्रवर्तते का चिन् निमित्तासंनिधाव् अपि

saṃjñā svarūpam āśritya nimitte sati laukikī / kā cit pravartate kā cin nimittāsaṃnidhāv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रे ऽपि महती संज्ञा स्वरूपोपनिबन्धना । अनुमानं निमित्तस्य संनिधाने प्रतीयते

śāstre 'pi mahatī saṃjñā svarūpopanibandhanā / anumānaṃ nimittasya saṃnidhāne pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवृत्तेर् अनुमानं वा सारूप्यात् तत्र गम्यते । शब्दभेदानुमानं वा शक्तिभेदस्य वा गतिः

āvṛtter anumānaṃ vā sārūpyāt tatra gamyate / śabdabhedānumānaṃ vā śaktibhedasya vā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व चिद् विषयभेदेन कृत्रिमा व्यवतिष्ठते । संख्यायाम् एकविषयं व्यवस्थानं द्वयोर् अपि

kva cid viṣayabhedena kṛtrimā vyavatiṣṭhate / saṃkhyāyām ekaviṣayaṃ vyavasthānaṃ dvayor api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयं कृत्रिमस्यापि लौकिकः क्व चिद् उच्चरन् । व्याप्नोति दूरात् संबुद्धौ तथा हि ग्रहणं द्वयोः

viṣayaṃ kṛtrimasyāpi laukikaḥ kva cid uccaran / vyāpnoti dūrāt saṃbuddhau tathā hi grahaṇaṃ dvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्घैकशेषद्वन्द्वेषु के चित् सामर्थ्यलक्षणम् । प्रत्याश्रयम् अवस्थानं क्रियाणां प्रतिजानते

saṅghaikaśeṣadvandveṣu ke cit sāmarthyalakṣaṇam / pratyāśrayam avasthānaṃ kriyāṇāṃ pratijānate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोजनं फलरूपाभ्याम् एकैकस्मिन् समाप्यते । अन्यथा हि व्यवस्थाने न तदर्थः प्रकल्प्यते

bhojanaṃ phalarūpābhyām ekaikasmin samāpyate / anyathā hi vyavasthāne na tadarthaḥ prakalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नादानादि रूपां च सर्वे तृप्तिफलां भुजिम् । प्रत्येकं प्रतिपद्यन्ते न तु नाट्यक्रियाम् इव

annādānādi rūpāṃ ca sarve tṛptiphalāṃ bhujim / pratyekaṃ pratipadyante na tu nāṭyakriyām iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाद्यवत् सा विभागेन सामर्थ्याद् अवतिष्ठते । भुजिः करोति भुज्यर्थं न तन्त्रेण प्रदीपवत्

pādyavat sā vibhāgena sāmarthyād avatiṣṭhate / bhujiḥ karoti bhujyarthaṃ na tantreṇa pradīpavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यादिस् तु क्रियैकापि तथाभूतेषु कर्मसु । आवृत्तिम् अन्तरेणापि समुदायाश्रया भवेत्

dṛśyādis tu kriyaikāpi tathābhūteṣu karmasu / āvṛttim antareṇāpi samudāyāśrayā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्नव्यापाररूपाणां व्यवहारादिदर्शने । कर्तॄणां दर्शनं भिन्नं संभूयार्थस्य साधकम्

bhinnavyāpārarūpāṇāṃ vyavahārādidarśane / kartṝṇāṃ darśanaṃ bhinnaṃ saṃbhūyārthasya sādhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्यस्य लोकसिद्धत्वाच् छास्त्रे लिङ्गस्य दर्शनात् । अर्थिष्व् आदैक्षु भेदेन वृद्धिसंज्ञा समाप्यते

lakṣyasya lokasiddhatvāc chāstre liṅgasya darśanāt / arthiṣv ādaikṣu bhedena vṛddhisaṃjñā samāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतादानप्रधानत्वाद् दण्डने शतकर्मके । अर्थिनां गुणभेदे ऽपि संख्येयो ऽर्थो न भिद्यते

śatādānapradhānatvād daṇḍane śatakarmake / arthināṃ guṇabhede 'pi saṃkhyeyo 'rtho na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्घस्यैव विधेयत्वात् कार्यवत् प्रतिपादने । तत्र तन्त्रेण संबन्धः समासाभ्यस्तसंज्ञयोः

saṅghasyaiva vidheyatvāt kāryavat pratipādane / tatra tantreṇa saṃbandhaḥ samāsābhyastasaṃjñayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणार्था श्रुतिर् येषां कां चिद् एव क्रियां प्रति । तैर् व्यस्तैश् च समस्तैश् च स धर्म उपलक्ष्यते

lakṣaṇārthā śrutir yeṣāṃ kāṃ cid eva kriyāṃ prati / tair vyastaiś ca samastaiś ca sa dharma upalakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृषलैर् न प्रवेष्टव्यम् इत्य् एतस्मिन् गृहे यथा । प्रत्येकं संहतानां च प्रवेशः प्रतिषिध्यते

vṛṣalair na praveṣṭavyam ity etasmin gṛhe yathā / pratyekaṃ saṃhatānāṃ ca praveśaḥ pratiṣidhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभूय त्व् अर्थलिप्सादि- प्रतिषेधोपदेशने । पृथग् अप्रतिषिद्धत्वात् प्रवृत्तिर् न विरुध्यते

saṃbhūya tv arthalipsādi- pratiṣedhopadeśane / pṛthag apratiṣiddhatvāt pravṛttir na virudhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवायलक्षणार्थात्वाद् अट्कुप्वाङादिभिस् तथा । प्रत्येकं वा समस्तैर् वा णत्वं न प्रतिषिध्यते

vyavāyalakṣaṇārthātvād aṭkupvāṅādibhis tathā / pratyekaṃ vā samastair vā ṇatvaṃ na pratiṣidhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुग्रहार्था भोक्तॄणां भुजिर् आरभ्यते यदा । देशकालाद्यभेदेन नानुगृह्णाति तान् असौ

anugrahārthā bhoktṝṇāṃ bhujir ārabhyate yadā / deśakālādyabhedena nānugṛhṇāti tān asau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पात्रादिभेदान् नानात्वं यस्यैकस्योपदिश्यते । विपर्यये वा भिन्नस्य तस्यैकत्वं प्रकल्प्यते

pātrādibhedān nānātvaṃ yasyaikasyopadiśyate / viparyaye vā bhinnasya tasyaikatvaṃ prakalpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहत्यापि च कुर्वाणा भेदेन प्रतिपादिताः । स्वं स्वं भोज्यं विभागेन प्राप्तं संभूय भुञ्जते

saṃhatyāpi ca kurvāṇā bhedena pratipāditāḥ / svaṃ svaṃ bhojyaṃ vibhāgena prāptaṃ saṃbhūya bhuñjate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीप्साया विषयाभावाद् विरोधाद् अन्यसंख्यया । द्विधा समाप्त्ययोगाच् च शतम् सङ्घे ऽवतिष्ठते

vīpsāyā viṣayābhāvād virodhād anyasaṃkhyayā / dvidhā samāptyayogāc ca śatam saṅghe 'vatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुजिर् द्वन्द्वैकशेषाभ्यां यत्रान्यैः सह शिष्यते । तत्रापि लक्षणार्थत्वाद् द्विधा वाक्यं समाप्यते

bhujir dvandvaikaśeṣābhyāṃ yatrānyaiḥ saha śiṣyate / tatrāpi lakṣaṇārthatvād dvidhā vākyaṃ samāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यान्तराणां प्रत्येकं समाप्तिः कैश् चिद् इष्यते । रूपान्तरेण युक्तानां वाक्यनां तेन संग्रहः

vākyāntarāṇāṃ pratyekaṃ samāptiḥ kaiś cid iṣyate / rūpāntareṇa yuktānāṃ vākyanāṃ tena saṃgrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वाक्यस्याभिधेयानि भेदवाक्यानि कानि चित् । तस्मिंस् तूच्चरिते भेदांस् तथान्यान् प्रतिपद्यते

na vākyasyābhidheyāni bhedavākyāni kāni cit / tasmiṃs tūccarite bhedāṃs tathānyān pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येषां समस्तो वाक्यार्थः प्रतिभेदं समाप्यते । तेषां तदानीं भिन्नस्य किं पदार्थस्य सत्तया

yeṣāṃ samasto vākyārthaḥ pratibhedaṃ samāpyate / teṣāṃ tadānīṃ bhinnasya kiṃ padārthasya sattayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ तैर् एव जनितः सो ऽर्थो भिन्नेषु वर्तते । पूर्वस्यार्थस्य तेन स्याद् विरोधः सह वा स्थितिः

atha tair eva janitaḥ so 'rtho bhinneṣu vartate / pūrvasyārthasya tena syād virodhaḥ saha vā sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्थितौ विरोधित्वं स्याद् विशिष्टाविशिष्टयोः । व्यभिचारी तु संबन्धस् त्यागे ऽर्थस्य प्रसज्यते

sahasthitau virodhitvaṃ syād viśiṣṭāviśiṣṭayoḥ / vyabhicārī tu saṃbandhas tyāge 'rthasya prasajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकः साधारणो वाच्यः प्रतिशब्दम् अवस्थितः । सङ्घे सङ्घिषु चार्थात्मा सम्निधाननिदेशकः

ekaḥ sādhāraṇo vācyaḥ pratiśabdam avasthitaḥ / saṅghe saṅghiṣu cārthātmā samnidhānanideśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा साधारणे स्वत्वं त्यागस्य च फलं धने । प्रीतिश् चाविकला तद्वत् संबन्धो ऽर्थेन तद्वताम्

yathā sādhāraṇe svatvaṃ tyāgasya ca phalaṃ dhane / prītiś cāvikalā tadvat saṃbandho 'rthena tadvatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णानाम् अर्थवत्तायां तेनैवार्थेन तद्वति । समुदाये न चैकत्वं भेदेन व्यवतिष्ठते

varṇānām arthavattāyāṃ tenaivārthena tadvati / samudāye na caikatvaṃ bhedena vyavatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकेनैव प्रदीपेन सर्वे साधारणं धनम् । पश्यन्ति तद्वद् एकेन सुपा संख्याभिधीयते

ekenaiva pradīpena sarve sādhāraṇaṃ dhanam / paśyanti tadvad ekena supā saṃkhyābhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नार्थवत्ता पदे वर्णे वाक्ये चैवं विशिष्यते । अभ्यासात् प्रक्रमो ऽन्यस् तु विरुद्ध इव दृश्यते

nārthavattā pade varṇe vākye caivaṃ viśiṣyate / abhyāsāt prakramo 'nyas tu viruddha iva dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनियोगाद् ऋते शब्दो न स्वार्थस्य प्रकाशकः । अर्थाभिधानसंबन्धम् उक्तिद्वारं प्रचक्षते

viniyogād ṛte śabdo na svārthasya prakāśakaḥ / arthābhidhānasaṃbandham uktidvāraṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा प्रणिहितं चक्षुर् दर्शनायोपकल्पते । तथाभिसंहितः शब्दो भवत्य् अर्थस्य वाचकः

yathā praṇihitaṃ cakṣur darśanāyopakalpate / tathābhisaṃhitaḥ śabdo bhavaty arthasya vācakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियाव्यवेतः संबन्धो दृष्टः करणकर्मभिः । अभिधानियमस् तस्माद् अभिधानाभिधेययोः

kriyāvyavetaḥ saṃbandho dṛṣṭaḥ karaṇakarmabhiḥ / abhidhāniyamas tasmād abhidhānābhidheyayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुष्व् एकाभिधानेषु सर्वेष्व् एकार्थकारिषु । यत् प्रयोक्ताभिसंधत्ते शब्दस् तत्रावतिष्ठते

bahuṣv ekābhidhāneṣu sarveṣv ekārthakāriṣu / yat prayoktābhisaṃdhatte śabdas tatrāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आम्नायशब्दान् अभ्यासे के चिद् आहुर् अनर्थकान् । स्वरूपमात्रवृत्तींश् च परेषां प्रतिपादने

āmnāyaśabdān abhyāse ke cid āhur anarthakān / svarūpamātravṛttīṃś ca pareṣāṃ pratipādane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिधानक्रियायोगाद् अर्थस्य प्रतिपादकान् । नियोगभेदान् मन्यन्ते तान् एवैकत्वदर्शिनः

abhidhānakriyāyogād arthasya pratipādakān / niyogabhedān manyante tān evaikatvadarśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषाम् अत्यन्तनानात्वं नानात्वव्यवहारिणः । अक्षादीनाम् इव प्राहुर् एकजातिसमन्वयात्

teṣām atyantanānātvaṃ nānātvavyavahāriṇaḥ / akṣādīnām iva prāhur ekajātisamanvayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोगाद् अभिसंधानम् अन्यद् एषु न विद्यते । विषये यतशक्तित्वात् स तु तत्र व्यवस्थितः

prayogād abhisaṃdhānam anyad eṣu na vidyate / viṣaye yataśaktitvāt sa tu tatra vyavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानात्वस्यैव संज्ञानम् अर्थप्रकरणादिभिः । न जात्व् अर्थान्तरे वृत्तिर् अन्यार्थानां कथं चन

nānātvasyaiva saṃjñānam arthaprakaraṇādibhiḥ / na jātv arthāntare vṛttir anyārthānāṃ kathaṃ cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदरूपम् च यद् वाक्यम् अस्तित्वोपनिबन्धनम् । कामं विमर्शस् तत्रायं न वाक्यावयवे पदे

padarūpam ca yad vākyam astitvopanibandhanam / kāmaṃ vimarśas tatrāyaṃ na vākyāvayave pade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैवानर्थकैर् वर्णैर् विशिष्टो ऽर्थो ऽभिधीयते । पदैर् अनर्थकैर् एवं विशिष्टो ऽर्थो ऽभिधीयते

yathaivānarthakair varṇair viśiṣṭo 'rtho 'bhidhīyate / padair anarthakair evaṃ viśiṣṭo 'rtho 'bhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद् अन्तराले ज्ञानं तु पदार्थेषूपजायते । प्रतिपत्तेर् उपायो ऽसौ प्रक्रमानवधारणात्

yad antarāle jñānaṃ tu padārtheṣūpajāyate / pratipatter upāyo 'sau prakramānavadhāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वैर् अर्थैर् अनुगतो यथार्थात्मा परः परः । संसर्ग एव प्रक्रान्तस् तथान्येष्व् अर्थवस्तुषु

pūrvair arthair anugato yathārthātmā paraḥ paraḥ / saṃsarga eva prakrāntas tathānyeṣv arthavastuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गीकृते तु केषां चित् साध्येनार्थेन साधने । आराधनियमार्थैव साधनानां पुनः श्रुतिः

aṅgīkṛte tu keṣāṃ cit sādhyenārthena sādhane / ārādhaniyamārthaiva sādhanānāṃ punaḥ śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आधारे नियमाभावात् तदाक्षेपो न विद्यते । सामर्थ्यात् संभवस् तस्य श्रुतिस् त्व् अन्यनिवृत्तये

ādhāre niyamābhāvāt tadākṣepo na vidyate / sāmarthyāt saṃbhavas tasya śrutis tv anyanivṛttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रिया क्रियान्तराद् भिन्ना नियताधारसाधना । प्रक्रान्ता प्रतिपत्तॄणां भेदाः संबोधहेतवः

kriyā kriyāntarād bhinnā niyatādhārasādhanā / prakrāntā pratipattṝṇāṃ bhedāḥ saṃbodhahetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभागं तु शब्देभ्यः क्रमवद्भ्यो ऽपदक्रमम् । प्रकाशते तदन्येषां वाक्यं वाक्यार्थ एव च

avibhāgaṃ tu śabdebhyaḥ kramavadbhyo 'padakramam / prakāśate tadanyeṣāṃ vākyaṃ vākyārtha eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरूपं विद्यते यस्य तस्यात्मा न निरूप्यते । नास्ति यस्य स्वरूपं तु तस्यैवात्मा निरूप्यते

svarūpaṃ vidyate yasya tasyātmā na nirūpyate / nāsti yasya svarūpaṃ tu tasyaivātmā nirūpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशब्दम् अपरे ऽर्थस्य रूपनिर्धारणं विदुः । अर्थावभासरूपा च शब्देभ्यो जायते स्मृतिः

aśabdam apare 'rthasya rūpanirdhāraṇaṃ viduḥ / arthāvabhāsarūpā ca śabdebhyo jāyate smṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथैवाग्निसंबन्धाद् दाहं दग्धो ऽभिमन्यते । अन्यथा दाहशब्देन दाहार्थः संप्रतीयते

anyathaivāgnisaṃbandhād dāhaṃ dagdho 'bhimanyate / anyathā dāhaśabdena dāhārthaḥ saṃpratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथङ्निविष्टतत्त्वानां पृथगर्थानुपातिनाम् । इन्द्रियाणां यथा कार्यम् ऋते देहान् न कल्पते

pṛthaṅniviṣṭatattvānāṃ pṛthagarthānupātinām / indriyāṇāṃ yathā kāryam ṛte dehān na kalpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा पदानां सर्वेषां पृथगर्थनिवेशिनाम् । वाक्येभ्यः प्रविभक्तानाम् अर्थवत्ता न विद्यते

tathā padānāṃ sarveṣāṃ pṛthagarthaniveśinām / vākyebhyaḥ pravibhaktānām arthavattā na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसर्गरूपं संसृष्टेष्व् अर्थवस्तुषु गृह्यते । नात्रोपाख्यायते तत्त्वम् अपदार्थस्य दर्शनात्

saṃsargarūpaṃ saṃsṛṣṭeṣv arthavastuṣu gṛhyate / nātropākhyāyate tattvam apadārthasya darśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शनस्यापि यत् सत्यं न तथा दर्शनं स्थितम् । वस्तु संसर्गरूपेण तद् अरूपं निरूप्यते

darśanasyāpi yat satyaṃ na tathā darśanaṃ sthitam / vastu saṃsargarūpeṇa tad arūpaṃ nirūpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्तित्वेनानुषक्तो वा निवृत्त्यात्मनि वा स्थितः । अर्थो ऽभिधीयते यस्माद् अतो वाक्यं प्रयुज्यते

astitvenānuṣakto vā nivṛttyātmani vā sthitaḥ / artho 'bhidhīyate yasmād ato vākyaṃ prayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रियानुषङ्गेण विना न पदार्थः प्रतीयते । सत्यो वा विपरीतो वा व्यवहारे न सो ऽस्त्य् अतः

kriyānuṣaṅgeṇa vinā na padārthaḥ pratīyate / satyo vā viparīto vā vyavahāre na so 'sty ataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद् इत्य् एतत् तु यद् वाक्यं तद् अभूद् अस्ति नेति वा । क्रियाभिधानसंबन्धम् अन्तरेण न गम्यते

sad ity etat tu yad vākyaṃ tad abhūd asti neti vā / kriyābhidhānasaṃbandham antareṇa na gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आख्यातपदवाच्ये ऽर्थे साधनोपनिबन्धने । विना सत्त्वाभिधानेन नाकाङ्क्षा विनिवर्तते

ākhyātapadavācye 'rthe sādhanopanibandhane / vinā sattvābhidhānena nākāṅkṣā vinivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राधान्यात् तु क्रिया पूर्वम् अर्थस्य प्रविभज्यते । साध्यप्रयुक्तान्य् अङ्गानि फलं तस्य प्रयोजकम्

prādhānyāt tu kriyā pūrvam arthasya pravibhajyate / sādhyaprayuktāny aṅgāni phalaṃ tasya prayojakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोक्तैवाभिसंधत्ते साध्यसाधनरूपताम् । अर्थस्य चाभिसंबन्ध- कल्पनां प्रसमीहते

prayoktaivābhisaṃdhatte sādhyasādhanarūpatām / arthasya cābhisaṃbandha- kalpanāṃ prasamīhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पचिक्रियां करोतीति कर्मत्वेनाभिधीयते । पक्तिः करणरूपं तु साध्यत्वेन प्रतीयते

pacikriyāṃ karotīti karmatvenābhidhīyate / paktiḥ karaṇarūpaṃ tu sādhyatvena pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽंशो येनोपकारेण प्रयोक्तॄणां विवक्षितः । अर्थस्य सर्वशक्तित्वात् स तथैव व्यवस्थितः

yo 'ṃśo yenopakāreṇa prayoktṝṇāṃ vivakṣitaḥ / arthasya sarvaśaktitvāt sa tathaiva vyavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आराद्वृत्तिषु संबन्धः कदा चिद् अभिधीयते । आश्लिष्टो यो ऽनुपश्लिष्टः स कदा चित् प्रतीयते

ārādvṛttiṣu saṃbandhaḥ kadā cid abhidhīyate / āśliṣṭo yo 'nupaśliṣṭaḥ sa kadā cit pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसृष्टानां विभक्तत्वं संसर्गश् च विवेकिनाम् । नानात्मकानाम् एकत्वं नानात्वं च विपर्यये

saṃsṛṣṭānāṃ vibhaktatvaṃ saṃsargaś ca vivekinām / nānātmakānām ekatvaṃ nānātvaṃ ca viparyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वात्मकत्वाद् अर्थस्य नैरात्म्याद् वा व्यवस्थितम् । अत्यन्तयतशक्तित्वाच् छब्द एव निबन्धनम्

sarvātmakatvād arthasya nairātmyād vā vyavasthitam / atyantayataśaktitvāc chabda eva nibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वस्तूपलक्षणः शब्दो नोपकारस्य वाचकः । न स्वशक्तिः पदार्थानां संस्प्रष्टुं तेन शक्यते

vastūpalakṣaṇaḥ śabdo nopakārasya vācakaḥ / na svaśaktiḥ padārthānāṃ saṃspraṣṭuṃ tena śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबन्धिधर्मा संयोगः स्वशब्देनाभिधीयते । संबन्धः समवायस् तु संबन्धित्वेन गम्यते

saṃbandhidharmā saṃyogaḥ svaśabdenābhidhīyate / saṃbandhaḥ samavāyas tu saṃbandhitvena gamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणाद् व्यवतिष्ठन्ते पदार्था न तु वस्तुतः । उपकारात् स एवार्थः कथं चिद् अनुगम्यते

lakṣaṇād vyavatiṣṭhante padārthā na tu vastutaḥ / upakārāt sa evārthaḥ kathaṃ cid anugamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यार्थो यो ऽभिसंबन्धो न तस्यात्मा क्व चित् स्थितः । व्यवहारे पदार्थानां तम् आत्मानं प्रचक्षते

vākyārtho yo 'bhisaṃbandho na tasyātmā kva cit sthitaḥ / vyavahāre padārthānāṃ tam ātmānaṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदार्थे समुदाये वा समाप्तो नैव वा क्व चित् । पदार्थरूपभेदेन तस्यात्मा प्रविभज्यते

padārthe samudāye vā samāpto naiva vā kva cit / padārtharūpabhedena tasyātmā pravibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वाख्यानाय यो भेदः प्रतिपत्तिनिबन्धनम् । साकाङ्क्षावयवं भेदे तेनान्यद् उपवर्ण्यते

anvākhyānāya yo bhedaḥ pratipattinibandhanam / sākāṅkṣāvayavaṃ bhede tenānyad upavarṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकशक्तेर् एकस्य प्रविभागो ऽनुगम्यते । एकार्थत्वं हि वाक्यस्य मात्रयापि प्रतीयते

anekaśakter ekasya pravibhāgo 'nugamyate / ekārthatvaṃ hi vākyasya mātrayāpi pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संप्रत्ययार्थाद् बाह्यो ऽर्थः सन्न् असन् वा विभज्यते । बाह्यीकृत्य विभागस् तु शक्त्यपोद्धारलक्षणः

saṃpratyayārthād bāhyo 'rthaḥ sann asan vā vibhajyate / bāhyīkṛtya vibhāgas tu śaktyapoddhāralakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्ययार्थात्मनियताः शक्तयो न व्यवस्थिताः । अन्यत्र च ततो रूपं न तासाम् उपलभ्यते

pratyayārthātmaniyatāḥ śaktayo na vyavasthitāḥ / anyatra ca tato rūpaṃ na tāsām upalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुश्व् अपि तिङन्तेषु साकाङ्क्षेष्व् एकवाक्यता । तिङा तिङ्भ्यो निघातस्य पर्युदासस् तथार्थवान्

bahuśv api tiṅanteṣu sākāṅkṣeṣv ekavākyatā / tiṅā tiṅbhyo nighātasya paryudāsas tathārthavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकतिङ् यस्य वाक्यं तु शास्त्रे नियतलक्षणम् । तस्यातिङ्ग्रहणेनार्थो वाक्यभेदान् न विद्यते

ekatiṅ yasya vākyaṃ tu śāstre niyatalakṣaṇam / tasyātiṅgrahaṇenārtho vākyabhedān na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिङन्तान्तरयुक्तेषु युक्तयुक्तेषु वा पुनः । मृगः पश्यत यातीति भेदाभेदौ न तिष्ठतः

tiṅantāntarayukteṣu yuktayukteṣu vā punaḥ / mṛgaḥ paśyata yātīti bhedābhedau na tiṣṭhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतिकर्तव्यतार्थस्य सामर्थ्याद् यत्र काङ्क्ष्यते । अशब्दलक्षणाकाङ्क्षं समाप्तार्थं तद् उच्यते

itikartavyatārthasya sāmarthyād yatra kāṅkṣyate / aśabdalakṣaṇākāṅkṣaṃ samāptārthaṃ tad ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वान्वाख्यानमात्रे तु यावान् अर्थो ऽनुषज्यते । विनापि तत्प्रयोगेण श्रुतेर् वाक्यं समाप्यते

tattvānvākhyānamātre tu yāvān artho 'nuṣajyate / vināpi tatprayogeṇa śruter vākyaṃ samāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिङ्क्रम्यमाणो ऽधीष्वात्र जपंश् चङ्क्रमणं कुरु । तादर्थ्यस्याविशेषे ऽपि शब्दाद् भेदः प्रतीयते

ciṅkramyamāṇo 'dhīṣvātra japaṃś caṅkramaṇaṃ kuru / tādarthyasyāviśeṣe 'pi śabdād bhedaḥ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलवन्तः क्रियाभेदाः क्रियान्तरनिबन्धनाः । असंख्याताः क्रमोद्देशैर् एकाख्यातनिदर्शिताः

phalavantaḥ kriyābhedāḥ kriyāntaranibandhanāḥ / asaṃkhyātāḥ kramoddeśair ekākhyātanidarśitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृतभेदा सर्वैव क्रियाख्याते ऽभिधीयते । श्रुतेर् अशक्या भेदानां प्रविभागप्रकल्पना

nivṛtabhedā sarvaiva kriyākhyāte 'bhidhīyate / śruter aśakyā bhedānāṃ pravibhāgaprakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्वमेधेन यक्ष्यन्ते राजानः सत्त्रम् आसते । ब्राह्मणा इति नाख्यात- रूपाद् भेदः प्रतीयते

aśvamedhena yakṣyante rājānaḥ sattram āsate / brāhmaṇā iti nākhyāta- rūpād bhedaḥ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकृच् छ्रुता सप्तदशस्व् अनावृत्तापि या क्रिया । प्रजापत्येषु सामर्थ्यात् सा भेदं प्रतिपद्यते

sakṛc chrutā saptadaśasv anāvṛttāpi yā kriyā / prajāpatyeṣu sāmarthyāt sā bhedaṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवदत्तादिषु भुजिः प्रत्येकम् अवतिष्ठते । प्रतिस्वतन्त्रं वाक्यं वा भेदेन प्रतिपद्यते

devadattādiṣu bhujiḥ pratyekam avatiṣṭhate / pratisvatantraṃ vākyaṃ vā bhedena pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उच्चारणे तु वाक्यानाम् अन्यद् रूपं न गृह्यते । प्रतिपत्तौ तु भिन्नानाम् अन्यद् रूपं प्रतीयते

uccāraṇe tu vākyānām anyad rūpaṃ na gṛhyate / pratipattau tu bhinnānām anyad rūpaṃ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकं ग्रहणवाक्यं च सामान्येनाभिधीयते । कर्तरीति यथा तच् च पश्वादिषु विभज्यते

ekaṃ grahaṇavākyaṃ ca sāmānyenābhidhīyate / kartarīti yathā tac ca paśvādiṣu vibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि आकाङ्क्षा निवर्तेत तद्भूतस्य सकृच् छ्रुतौ । नैवान्येनाभिसंबन्धं तद् उपेयात् कथं चन

yadi ākāṅkṣā nivarteta tadbhūtasya sakṛc chrutau / naivānyenābhisaṃbandhaṃ tad upeyāt kathaṃ cana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकरूपम् अनेकार्थं तस्माद् उपनिबन्धनम् । योनिर् विभागवाक्यानां तेभ्यो ऽनन्यद् इव स्थितम्

ekarūpam anekārthaṃ tasmād upanibandhanam / yonir vibhāgavākyānāṃ tebhyo 'nanyad iva sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्व चित् क्रिया व्यक्तिभागैर् उपकारे प्रवर्तते । सामान्यभाग एवास्याः क्व चिद् अर्थस्य साधकः

kva cit kriyā vyaktibhāgair upakāre pravartate / sāmānyabhāga evāsyāḥ kva cid arthasya sādhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालभिन्नाश् च ये भेदा ये चाप्य् उष्ट्रासिकादिषु । प्रक्रमे जातिभागस्य शब्दात्मा तैर् न भिद्यते

kālabhinnāś ca ye bhedā ye cāpy uṣṭrāsikādiṣu / prakrame jātibhāgasya śabdātmā tair na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकसंख्येषु भेदेषु भिन्ना जात्यादिभिः क्रियाः । भेदेन विनियुज्यन्ते तच्छब्दस्य सकृच् छ्रुतौ

ekasaṃkhyeṣu bhedeṣu bhinnā jātyādibhiḥ kriyāḥ / bhedena viniyujyante tacchabdasya sakṛc chrutau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षादेषु यथा भिन्ना भक्षिभञ्जिदिविक्रियाः । प्रयोगकालाभेदे ऽपि प्रतिभेदं पृथक् स्थिताः

akṣādeṣu yathā bhinnā bhakṣibhañjidivikriyāḥ / prayogakālābhede 'pi pratibhedaṃ pṛthak sthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षिणां तन्त्रिणां तन्त्रम् उपायस् तुल्यरूपता । एषां क्रमो विभक्तानां तन्निबद्धा सकृच् छ्रुतिः

akṣiṇāṃ tantriṇāṃ tantram upāyas tulyarūpatā / eṣāṃ kramo vibhaktānāṃ tannibaddhā sakṛc chrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वाव् अप्य् उपायौ शब्दानां प्रयोगे समवस्थितौ । क्रमो वा यौगपद्यं वा यौ लोको नातिवर्तते

dvāv apy upāyau śabdānāṃ prayoge samavasthitau / kramo vā yaugapadyaṃ vā yau loko nātivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमे विभज्यते रूपं यौगपद्ये न भिद्यते । क्रिया तु यौगपद्ये ऽपि क्रमरूपानुपातिनी

krame vibhajyate rūpaṃ yaugapadye na bhidyate / kriyā tu yaugapadye 'pi kramarūpānupātinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदसंसर्गशक्ती द्वे शब्दाद् भिन्ने इव स्थिते । यौगपद्ये ऽप्य् अनेकेन प्रयोगे भिद्यते श्रुतिः

bhedasaṃsargaśaktī dve śabdād bhinne iva sthite / yaugapadye 'py anekena prayoge bhidyate śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिन्नो रूपभेदेन य एको ऽर्थो विवक्षितः । तस्यावयवधर्मेण समुदायो ऽनुगम्यते

abhinno rūpabhedena ya eko 'rtho vivakṣitaḥ / tasyāvayavadharmeṇa samudāyo 'nugamyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदनिर्वचने त्व् अस्य प्रत्येदं वा समाप्यते । श्रुतिर् वचनभिन्ना वा वाक्यभेदे ऽवतिष्ठते

bhedanirvacane tv asya pratyedaṃ vā samāpyate / śrutir vacanabhinnā vā vākyabhede 'vatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैकवचनान्तो वा सो ऽक्षशब्दः प्रयुज्यते । प्रत्येकं वा बहुत्वेन प्रविभागो यथाश्रुति

tatraikavacanānto vā so 'kṣaśabdaḥ prayujyate / pratyekaṃ vā bahutvena pravibhāgo yathāśruti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विष्ठानि यानि वाक्यानि तेष्व् अप्य् एकत्वदर्शिनाम् । अनेकशक्तेर् एकस्य स्वशक्तिः प्रविभज्यते

dviṣṭhāni yāni vākyāni teṣv apy ekatvadarśinām / anekaśakter ekasya svaśaktiḥ pravibhajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यन्तभिन्नयोर् वा स्यात् प्रयोगे तन्त्रलक्षणः । उपायस् तत्र संसर्गः प्रतिपत्तृषु भिद्यते

atyantabhinnayor vā syāt prayoge tantralakṣaṇaḥ / upāyas tatra saṃsargaḥ pratipattṛṣu bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदेनाधिगतौ पूर्वं शब्दौ तुल्यश्रुती पुनः । तन्त्रेण प्रतिपत्तारः प्रयोक्त्रा प्रतिपादिताः

bhedenādhigatau pūrvaṃ śabdau tulyaśrutī punaḥ / tantreṇa pratipattāraḥ prayoktrā pratipāditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्यापि विवक्षायाम् अनुनिष्पद्यते परः । विनाभिसंधिना शब्दः शक्तिरूपः प्रकाशते

ekasyāpi vivakṣāyām anuniṣpadyate paraḥ / vinābhisaṃdhinā śabdaḥ śaktirūpaḥ prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेका शक्तिर् एकस्य युगपच् छ्रूयते क्व चित् । अग्निः प्रकाशदाहाभ्याम् एकत्रापि नियुज्यते

anekā śaktir ekasya yugapac chrūyate kva cit / agniḥ prakāśadāhābhyām ekatrāpi niyujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आवृत्तिशक्तिभिन्नार्थे वाक्ये सकृद् अपि श्रुते । लिङ्गाद् वा तन्त्रधर्माद् वा विभागो व्यवतिष्ठते

āvṛttiśaktibhinnārthe vākye sakṛd api śrute / liṅgād vā tantradharmād vā vibhāgo vyavatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संप्रसारणसंज्ञायां लिङ्गाभ्यां वर्णवाक्ययोः । प्रविभागस् तथा सूत्र एकस्मिन्न् एव जायते

saṃprasāraṇasaṃjñāyāṃ liṅgābhyāṃ varṇavākyayoḥ / pravibhāgas tathā sūtra ekasminn eva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा द्विर्वचने ऽचीति तन्त्रोपायाद् अलक्षणः । एकशेषेण निर्देशो भाष्य एव प्रदर्शितः

tathā dvirvacane 'cīti tantropāyād alakṣaṇaḥ / ekaśeṣeṇa nirdeśo bhāṣya eva pradarśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायेण संक्षेपरुचीन् अल्पविद्यापरिग्रहान् । संप्राप्य वैयाकरणान् संग्रहे ऽस्तम् उपागते

prāyeṇa saṃkṣeparucīn alpavidyāparigrahān / saṃprāpya vaiyākaraṇān saṃgrahe 'stam upāgate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.