Bhagavadgita with Samkara's commentary 14

परं ज्ञानम् इति व्यवहितेन संबन्धः । भूयः पुनः पूर्वेषु सर्वेष्व् अध्यायेषु असकृद् उक्तम् अपि प्रवक्ष्यामि । तच् च परं पर-वस्तु-विषयत्वात् । किं तत् ? ज्ञानं सर्वेषां ज्ञानानाम् उत्तमम्, उत्तम-फलत्वात् । ज्ञानानाम् इति नामानित्वादीनाम् । किं तर्हि ? यज्ञादि-ज्ञेय-वस्तु-विषयाणाम् इति । तानि न मोक्षाय, इदं तु मोक्षायेति परोत्तम-शब्दाभ्यां स्तौति श्रोतृ-बुद्धि-रुच्य्-उत्पादनार्थम् । यज् ज्ञात्वा यज् ज्ञानं ज्ञात्वा प्राप्य मुनयः संन्यासिनो मनन-शीलाः सर्वे परां सिद्धिं मोक्षाख्याम् इतो ऽस्मात् देह-बन्धनात् ऊर्ध्वं गताः प्राप्ताः

paraṃ jñānam iti vyavahitena saṃbandhaḥ | bhūyaḥ punaḥ pūrveṣu sarveṣv adhyāyeṣu asakṛd uktam api pravakṣyāmi | tac ca paraṃ para-vastu-viṣayatvāt | kiṃ tat ? jñānaṃ sarveṣāṃ jñānānām uttamam, uttama-phalatvāt | jñānānām iti nāmānitvādīnām | kiṃ tarhi ? yajñādi-jñeya-vastu-viṣayāṇām iti | tāni na mokṣāya, idaṃ tu mokṣāyeti parottama-śabdābhyāṃ stauti śrotṛ-buddhi-rucy-utpādanārtham | yaj jñātvā yaj jñānaṃ jñātvā prāpya munayaḥ saṃnyāsino manana-śīlāḥ sarve parāṃ siddhiṃ mokṣākhyām ito 'smāt deha-bandhanāt ūrdhvaṃ gatāḥ prāptāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं ज्ञानं यथोक्तम् उपाश्रित्य, ज्ञान-साधनम् अनुष्ठाय इत्य् एतत्, मम परमेश्वरस्य साधर्म्यं मत्-स्वरूपताम् आगताः प्राप्ता इत्य् अर्थः । न तु समान-धर्मता साधर्म्यम्, क्षेत्रज्ञेश्वरयोर् भेदानभ्युपगमाद् गीता-शास्त्रे । फल-वादश् चायं स्तुत्य्-अर्थम् उच्यते । सर्गे ऽपि सृष्टि-काले ऽपि नोपजायन्ते । नोत्पद्यन्ते । प्रलये ब्रह्मणो ऽपि विनाश-काले न व्यथन्ति च व्यथां नापद्यन्ते, न च्यवन्तीत्य् अर्थः

idaṃ jñānaṃ yathoktam upāśritya, jñāna-sādhanam anuṣṭhāya ity etat, mama parameśvarasya sādharmyaṃ mat-svarūpatām āgatāḥ prāptā ity arthaḥ | na tu samāna-dharmatā sādharmyam, kṣetrajñeśvarayor bhedānabhyupagamād gītā-śāstre | phala-vādaś cāyaṃ stuty-artham ucyate | sarge 'pi sṛṣṭi-kāle 'pi nopajāyante | notpadyante | pralaye brahmaṇo 'pi vināśa-kāle na vyathanti ca vyathāṃ nāpadyante, na cyavantīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम स्व-भूता मदीया माया त्रिगुणात्मिका प्रकृतिर् योनिः सर्व-भूतानां कारणम् । सर्व-कार्येभ्यो महत्त्वात् कारणत्वाद् बृंहणाच् च [भरणाच् च] स्व-विकाराणां महद् ब्रह्म इति योनिर् एव विशिष्यते । तस्मिन् महति ब्रह्मणि योनौ गर्भं हिरण्यगर्भस्य जन्मनो बीजं सर्व-भूत-जन्म-कारणं बीजं दधामि निक्षिपामि क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-प्रकृति-द्वय-शक्तिमान् ईश्वरो ऽहम्, अविद्या-काम-कर्मोपाधि-स्वरूपानुविधायिनं क्षेत्रज्ञं क्षेत्रेण संयोजयामीत्य् अर्थः । संभव उत्पत्तिः सर्व-भूतानां हिरण्यगर्भोत्पत्ति-द्वारेण ततस् तस्माद् गब्र्हाधानाद् भवति । हे भारत

mama sva-bhūtā madīyā māyā triguṇātmikā prakṛtir yoniḥ sarva-bhūtānāṃ kāraṇam | sarva-kāryebhyo mahattvāt kāraṇatvād bṛṃhaṇāc ca [bharaṇāc ca] sva-vikārāṇāṃ mahad brahma iti yonir eva viśiṣyate | tasmin mahati brahmaṇi yonau garbhaṃ hiraṇyagarbhasya janmano bījaṃ sarva-bhūta-janma-kāraṇaṃ bījaṃ dadhāmi nikṣipāmi kṣetra-kṣetrajña-prakṛti-dvaya-śaktimān īśvaro 'ham, avidyā-kāma-karmopādhi-svarūpānuvidhāyinaṃ kṣetrajñaṃ kṣetreṇa saṃyojayāmīty arthaḥ | saṃbhava utpattiḥ sarva-bhūtānāṃ hiraṇyagarbhotpatti-dvāreṇa tatas tasmād gabrhādhānād bhavati | he bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव-पितृ-मनुष्य-पशु-मृगादि-सर्व-योनिषु कौन्तेय, मूर्तयो देह-संस्थान-लक्षणा मूर्च्छिताङ्गावयवा मूर्तयः संभवन्ति याः, तासां मूर्तीनां ब्रह्म महत् सर्वावस्थं योनिः कारणम् अहम् ईश्वरो बीज-प्रदो गर्भाधानस्य कर्ता पिता

deva-pitṛ-manuṣya-paśu-mṛgādi-sarva-yoniṣu kaunteya, mūrtayo deha-saṃsthāna-lakṣaṇā mūrcchitāṅgāvayavā mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ, tāsāṃ mūrtīnāṃ brahma mahat sarvāvasthaṃ yoniḥ kāraṇam aham īśvaro bīja-prado garbhādhānasya kartā pitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वं रजस् तम इत्य् एवं-नामानो गुणा इति पारिभाषिकः शब्दः । न रूपादिवद् द्रव्याश्रिता गुणाः । न च गुण-गुणिनोर् अन्यत्वम् अत्र विवक्षितम् । तस्माद् गुणा इव नित्य-पर-तन्त्राः क्षेत्रज्ञं प्रत्य् अविद्यात्मकत्वात् क्षेत्रज्ञं निबध्नन्तीव तम् आस्पदीकृत्यात्मानं प्रतिलभन्त इति निबध्नन्तीत्य् उच्यते । ते च प्रकृति-संभवा भगवन्-माया-संभवा निबध्नन्तीव । हे महाबाहो । महान्तौ समर्थतराव् आजानु-प्रलम्बौ बाहू यस्य सः महाबाहुः हे महाबाहो । देहे शरीरे देहिनं देहवन्तम् अव्ययम्, अव्ययत्वं चोक्तम् अनादित्वाद् [गीता १३।३२] इत्य् आदि श्लोकेन । ननु देही न लिप्यते [गीता १३।३२] इत्य् उक्तम् । तत् कथम् इह निबध्नन्तीत्य् अन्यथोच्यते ? परिहृतम् अस्माभिर् इव-शब्देन निबध्नन्तीवेति

sattvaṃ rajas tama ity evaṃ-nāmāno guṇā iti pāribhāṣikaḥ śabdaḥ | na rūpādivad dravyāśritā guṇāḥ | na ca guṇa-guṇinor anyatvam atra vivakṣitam | tasmād guṇā iva nitya-para-tantrāḥ kṣetrajñaṃ praty avidyātmakatvāt kṣetrajñaṃ nibadhnantīva tam āspadīkṛtyātmānaṃ pratilabhanta iti nibadhnantīty ucyate | te ca prakṛti-saṃbhavā bhagavan-māyā-saṃbhavā nibadhnantīva | he mahābāho | mahāntau samarthatarāv ājānu-pralambau bāhū yasya saḥ mahābāhuḥ he mahābāho | dehe śarīre dehinaṃ dehavantam avyayam, avyayatvaṃ coktam anāditvād [Gītā 13.32] ity ādi ślokena | nanu dehī na lipyate [Gītā 13.32] ity uktam | tat katham iha nibadhnantīty anyathocyate ? parihṛtam asmābhir iva-śabdena nibadhnantīveti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्मलत्वात् स्फटिक-मणिर् इव प्रकाशकम् अनामयं निरुपद्रवं सत्त्वं तन् निबध्नाति । कथम् ? सुख-सङ्गेन सुख्य् अहम् इति विषय-भूतस्य सुखस्य विषयिण्य् आत्मनि संश्लेषापादनं मृषैव सुखे सञ्जनम् इति । सैषाविद्या । न हि विषय-धर्मो विषयिणो भवति । इच्छादि च धृत्य्-अन्तं क्षेत्रस्यैव विषयस्य धर्मः इत्य् उक्तं भगवता । अतो ऽविद्ययैव स्वकीय-धर्म-भूतया विषय-विषय्य्-अविवेक-लक्षणयास्वात्म-भूते सुखे संजयतीव, आसक्तम् इव करोति, असङ्गं सक्तम् इव करोति, असुखिनं सुखिनम् इव । तथा ज्ञान-सङ्गेन च, ज्ञानम् इति सुख-साहचर्यात् क्षेत्रस्यैव विषयस्यान्तः-करणस्य धर्मः, नात्मनः । आत्म-धर्मत्वे सङ्गानुपपत्तेः, बन्धानुपपत्तेश् च । सुख इव ज्ञानादौ सङ्गो मन्तव्यः । हे अनघ अव्यसन

nirmalatvāt sphaṭika-maṇir iva prakāśakam anāmayaṃ nirupadravaṃ sattvaṃ tan nibadhnāti | katham ? sukha-saṅgena sukhy aham iti viṣaya-bhūtasya sukhasya viṣayiṇy ātmani saṃśleṣāpādanaṃ mṛṣaiva sukhe sañjanam iti | saiṣāvidyā | na hi viṣaya-dharmo viṣayiṇo bhavati | icchādi ca dhṛty-antaṃ kṣetrasyaiva viṣayasya dharmaḥ ity uktaṃ bhagavatā | ato 'vidyayaiva svakīya-dharma-bhūtayā viṣaya-viṣayy-aviveka-lakṣaṇayāsvātma-bhūte sukhe saṃjayatīva, āsaktam iva karoti, asaṅgaṃ saktam iva karoti, asukhinaṃ sukhinam iva | tathā jñāna-saṅgena ca, jñānam iti sukha-sāhacaryāt kṣetrasyaiva viṣayasyāntaḥ-karaṇasya dharmaḥ, nātmanaḥ | ātma-dharmatve saṅgānupapatteḥ, bandhānupapatteś ca | sukha iva jñānādau saṅgo mantavyaḥ | he anagha avyasana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजः रागात्मकं रजनाद् रागो गैरिकाद् इव द्राग् आत्मकं विद्धि जानीहि । तृष्णासङ्ग-समुद्भवं तृष्णा अप्राप्ताभिलाषः । आसङ्गः प्राप्ते विषये मनसः प्रीति-लक्षणः संश्लेषः । तृष्णासङ्गयोः समुद्भवं तृष्णासङ्ग-समुद्भवम् । तन् निबध्नाति तद् रजो निबध्नाति कौन्तेय कर्म-सङ्गेन, दृष्टादृष्टार्थेषु कर्मसु सञ्जनं तत्-परता कर्म-सङ्गस् तेन निबध्नाति रजो देहिनम्

rajaḥ rāgātmakaṃ rajanād rāgo gairikād iva drāg ātmakaṃ viddhi jānīhi | tṛṣṇāsaṅga-samudbhavaṃ tṛṣṇā aprāptābhilāṣaḥ | āsaṅgaḥ prāpte viṣaye manasaḥ prīti-lakṣaṇaḥ saṃśleṣaḥ | tṛṣṇāsaṅgayoḥ samudbhavaṃ tṛṣṇāsaṅga-samudbhavam | tan nibadhnāti tad rajo nibadhnāti kaunteya karma-saṅgena, dṛṣṭādṛṣṭārtheṣu karmasu sañjanaṃ tat-paratā karma-saṅgas tena nibadhnāti rajo dehinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमस् तृतीयो गुणो ऽज्ञान-जम् अज्ञानाज् जातम् अज्ञान-जं विद्धि । मोहनं मोह-करम् अविवेक-करं सर्व-देहिनां सर्वेषां देहवताम् । प्रमादालस्य-निद्राभिः प्रमादश् चालस्यं च निद्रा च प्रमादालस्य-निद्रास् ताभिः प्रमादालस्य-निद्राभिस् तत् तमो निबध्नाति भारत

tamas tṛtīyo guṇo 'jñāna-jam ajñānāj jātam ajñāna-jaṃ viddhi | mohanaṃ moha-karam aviveka-karaṃ sarva-dehināṃ sarveṣāṃ dehavatām | pramādālasya-nidrābhiḥ pramādaś cālasyaṃ ca nidrā ca pramādālasya-nidrās tābhiḥ pramādālasya-nidrābhis tat tamo nibadhnāti bhārata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वं सुखे संजयति संश्लेषयति, रजः कर्मणि हे भारत संजयतीत्य् अनुवर्तते । ज्ञानं सत्त्व-कृतं विवेकम् आवृत्य आच्छाद्य तु तमः स्वेन आवरणात्मना प्रमादे संजयत्य् उत । प्रमादो नाम प्राप्त-कर्तव्याकरणम्

sattvaṃ sukhe saṃjayati saṃśleṣayati, rajaḥ karmaṇi he bhārata saṃjayatīty anuvartate | jñānaṃ sattva-kṛtaṃ vivekam āvṛtya ācchādya tu tamaḥ svena āvaraṇātmanā pramāde saṃjayaty uta | pramādo nāma prāpta-kartavyākaraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजस् तमश् च उभाव् अप्य् अभिभूय सत्त्वं भवति उद्भवति वर्धते यदा, तदा लब्धात्मकं सत्त्वं स्व-कार्यं ज्ञान-सुखाद्य् आरभते । हे भारत ! तथा रजो-गुणः सत्त्वं तमश् चैव उभाव् अप्य् अभिभूय वर्धते यदा, तदा कर्म तृष्णादि स्व-कार्यम् आरभते । तम-आख्यो गुणः सत्त्वं रजश् च उभाव् अप्य् अभिभूय तथैव वर्धते यदा, तदा ज्ञानावरणादि स्व-कार्यम् आरभते

rajas tamaś ca ubhāv apy abhibhūya sattvaṃ bhavati udbhavati vardhate yadā, tadā labdhātmakaṃ sattvaṃ sva-kāryaṃ jñāna-sukhādy ārabhate | he bhārata ! tathā rajo-guṇaḥ sattvaṃ tamaś caiva ubhāv apy abhibhūya vardhate yadā, tadā karma tṛṣṇādi sva-kāryam ārabhate | tama-ākhyo guṇaḥ sattvaṃ rajaś ca ubhāv apy abhibhūya tathaiva vardhate yadā, tadā jñānāvaraṇādi sva-kāryam ārabhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व-द्वारेषु, आत्मन उपलब्धि-द्वाराणि श्रोत्रादीनि सर्वाणि करणानि, तेषु सर्व-द्वारेषु अन्तः-करणस्य बुद्धेर् वृत्तिः प्रकाशो देहे ऽस्मिन् उपजायते । तद् एव ज्ञानम् । यदैवं प्रकाशो ज्ञानाख्य उपजायते, तदा ज्ञान-प्रकाशेन लिङ्गेन विद्याद् विवृद्धम् उद्भूतं सत्त्वम् इत्य् उतापि

sarva-dvāreṣu, ātmana upalabdhi-dvārāṇi śrotrādīni sarvāṇi karaṇāni, teṣu sarva-dvāreṣu antaḥ-karaṇasya buddher vṛttiḥ prakāśo dehe 'smin upajāyate | tad eva jñānam | yadaivaṃ prakāśo jñānākhya upajāyate, tadā jñāna-prakāśena liṅgena vidyād vivṛddham udbhūtaṃ sattvam ity utāpi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोभः पर-द्रव्यादित्सा । प्रवृत्तिः प्रवर्तनम् । सामान्य-चेष्टा आरम्भः । कस्य ? कर्मणाम् । अशमो ऽनुपशमः हर्ष-रागादि-प्रवृत्तिः । स्पृहा सर्व-सामान्य-वस्तु-विषया तृष्णा । रजसि गुणे विवृद्ध एतानि लिङ्गानि जायन्ते । हे भरतर्षभ

lobhaḥ para-dravyāditsā | pravṛttiḥ pravartanam | sāmānya-ceṣṭā ārambhaḥ | kasya ? karmaṇām | aśamo 'nupaśamaḥ harṣa-rāgādi-pravṛttiḥ | spṛhā sarva-sāmānya-vastu-viṣayā tṛṣṇā | rajasi guṇe vivṛddha etāni liṅgāni jāyante | he bharatarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रकाशो ऽविवेकः । अत्यन्तम् अप्रवृत्तिश् च प्रवृत्त्य्-अभावस् तत्-कार्यं प्रमादो मोह एव च । अविवेको मूढता इत्य् अर्थः । तमसि गुणे विवृद्ध एतानि लिङ्गानि जायन्ते हे कुरु-नन्दन !

aprakāśo 'vivekaḥ | atyantam apravṛttiś ca pravṛtty-abhāvas tat-kāryaṃ pramādo moha eva ca | aviveko mūḍhatā ity arthaḥ | tamasi guṇe vivṛddha etāni liṅgāni jāyante he kuru-nandana !

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा सत्त्वे प्रवृद्ध उद्भूते तु प्रलयं मरणं याति प्रतिपद्यते देह-भृद् आत्मा, तदोत्तम-विदां महद्-आदि-तत्त्व-विदाम् इत्य् एतत् । लोकान् अमलान् मल-रहितान् प्रतिपद्यते प्राप्नोतीत्य् एतत्

yadā sattve pravṛddha udbhūte tu pralayaṃ maraṇaṃ yāti pratipadyate deha-bhṛd ātmā, tadottama-vidāṃ mahad-ādi-tattva-vidām ity etat | lokān amalān mala-rahitān pratipadyate prāpnotīty etat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजसि गुणे विवृद्धे प्रलयं मरणं गत्वा प्राप्य कर्म-सङ्गिषु कर्मासक्ति-युक्तेषु मनुष्येषु जायते । तथा तद्वद् एव प्रलीनो मृतस् तमसि विवृद्धे मूढ-योनिषु पश्व्-आदि-योनिषु जायते

rajasi guṇe vivṛddhe pralayaṃ maraṇaṃ gatvā prāpya karma-saṅgiṣu karmāsakti-yukteṣu manuṣyeṣu jāyate | tathā tadvad eva pralīno mṛtas tamasi vivṛddhe mūḍha-yoniṣu paśv-ādi-yoniṣu jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणः सुकृतस्य सात्त्विकस्य इत्य् अर्थः, आहुः शिष्टः सात्त्विकम् एव निर्मलं फलम् इति । रजसस् तु फलं दुःखं राजसस्य कर्मण इत्य् अर्थः, कर्माधिकारात् फलम् अपि दुःखम् एव, कारणानुरूप्यात्, राजसम् एव । तथा अज्ञानं तमसस् तामसस्य कर्मणो ऽधर्मस्य पूर्ववत्

karmaṇaḥ sukṛtasya sāttvikasya ity arthaḥ, āhuḥ śiṣṭaḥ sāttvikam eva nirmalaṃ phalam iti | rajasas tu phalaṃ duḥkhaṃ rājasasya karmaṇa ity arthaḥ, karmādhikārāt phalam api duḥkham eva, kāraṇānurūpyāt, rājasam eva | tathā ajñānaṃ tamasas tāmasasya karmaṇo 'dharmasya pūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वाल् लब्धात्मकात् संजायते समुत्पद्यते ज्ञानम्, रजसो लोभ एव च, प्रमाद-मोहौ च उभौ तमसो भवतः, अज्ञानम् एव च भवति

sattvāl labdhātmakāt saṃjāyate samutpadyate jñānam, rajaso lobha eva ca, pramāda-mohau ca ubhau tamaso bhavataḥ, ajñānam eva ca bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वं गच्छन्ति देवलोकादिषूत्पद्यन्ते सत्त्व-स्थाः सत्त्व-गुण-वृत्त-स्थाः । मध्ये तिष्ठन्ति मनुष्येषूत्पद्यन्ते राजसाः । जघन्य-गुण-वृत्त-स्था जघन्यश् चासौ गुणश् च जघन्य-गुणस् तमः, तस्य वृत्तं निद्रालस्यादि, तस्मिन् स्थिताः जघन्य-गुण-वृत्त-स्थाः मूढाः अधो गच्छन्ति पश्व्-आदिषूत्पद्यन्ते तामसाः

ūrdhvaṃ gacchanti devalokādiṣūtpadyante sattva-sthāḥ sattva-guṇa-vṛtta-sthāḥ | madhye tiṣṭhanti manuṣyeṣūtpadyante rājasāḥ | jaghanya-guṇa-vṛtta-sthā jaghanyaś cāsau guṇaś ca jaghanya-guṇas tamaḥ, tasya vṛttaṃ nidrālasyādi, tasmin sthitāḥ jaghanya-guṇa-vṛtta-sthāḥ mūḍhāḥ adho gacchanti paśv-ādiṣūtpadyante tāmasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नान्यं कार्य-करण-विषयाकार-परिणतेभ्यो गुणेभ्यः कर्तारम् अन्यं यदा द्रष्टा विद्वान् सन् नानुपश्यति, गुणा एव सर्वावस्थाः सर्व-कर्मणां कर्तार इत्य् एवं पश्यति, गुणेभ्यश् च परं गुण-व्यापार-साक्षि-भूतं वेत्ति, मद्-भावं मम भावं स द्रष्टाधिगच्छति

nānyaṃ kārya-karaṇa-viṣayākāra-pariṇatebhyo guṇebhyaḥ kartāram anyaṃ yadā draṣṭā vidvān san nānupaśyati, guṇā eva sarvāvasthāḥ sarva-karmaṇāṃ kartāra ity evaṃ paśyati, guṇebhyaś ca paraṃ guṇa-vyāpāra-sākṣi-bhūtaṃ vetti, mad-bhāvaṃ mama bhāvaṃ sa draṣṭādhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणान् एतान् यथोक्तान् अतीत्य जीवन्न् एवातिक्रम्य मायोपाधि-भूतान् त्रीन् देही देह-समुद्भवान् देहोत्पत्ति-बीज-भूतान् जन्म-मृत्यु-जरा-दुःखैर् जन्म च मृत्युश् च जरा च दुःखानि च जन्म-मृत्यु-जरा-दुःखानि तैर् जीवन्न् एव विमुक्तः सन् विद्वान् अमृतम् अश्नुते । एवं मद्-भावम् अधिगच्छतीत्य् अर्थः

guṇān etān yathoktān atītya jīvann evātikramya māyopādhi-bhūtān trīn dehī deha-samudbhavān dehotpatti-bīja-bhūtān janma-mṛtyu-jarā-duḥkhair janma ca mṛtyuś ca jarā ca duḥkhāni ca janma-mṛtyu-jarā-duḥkhāni tair jīvann eva vimuktaḥ san vidvān amṛtam aśnute | evaṃ mad-bhāvam adhigacchatīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैर् लिङ्गैश् चिह्नैस् त्रीन् एतान् व्याख्यातान् गुणान् अतीतो ऽतिक्रान्तो भवति प्रभो, किम्-आचारः ? को ऽस्य आचार इति किम्-आचारः । कथं केन च प्रकारेण एतान् त्रीन् गुणान् अतिवर्तते ऽतीत्य वर्तते

kair liṅgaiś cihnais trīn etān vyākhyātān guṇān atīto 'tikrānto bhavati prabho, kim-ācāraḥ ? ko 'sya ācāra iti kim-ācāraḥ | kathaṃ kena ca prakāreṇa etān trīn guṇān ativartate 'tītya vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशं च सत्त्वकार्यं प्रवृत्तिं च रजःकार्यं मोहम् एव च तमःकार्यम् इत्य् एतानि न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि सम्यग्विषयभावेन उद्भूतानि - मम तामसः प्रत्ययो जातः, तेनाहं मूढः । तथा राजसी प्रवृत्तिर् मम उत्पन्ना दुःखात्मिका, तेनाहं रजसा प्रवर्तितः प्रचलितः स्वरूपात् । कष्टं मम वर्तते यो ऽयं मत्स्वरूपावस्थानात् भ्रंशः । तथा सात्त्विको गुणः प्रकाशात्मा मां विवेकित्वम् आपादयन् सुखे च सजयन् बध्नातीति तानि द्वेष्ट्य् असम्यग्-दर्शित्वेन । तत् एवं गुणातीतो न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि । यथा च सात्त्विकादिपुरुषः सत्त्वादिकार्याणि आत्मानं प्रति प्रकाश्य निवृत्तानि काङ्क्षति, न तथा गुणातीतो निवृत्तानि काङ्क्षतीत्य् अर्थः । एतत् न परप्रत्यक्षं लिङ्गम् । किं तर्हि ? स्वात्मप्रत्यक्षत्वात् आत्मार्थम् एव एतत् लक्षणम् । न हि स्वात्मविषयं द्वेषमाकाङ्क्षां वा परः पश्यति

prakāśaṃ ca sattvakāryaṃ pravṛttiṃ ca rajaḥkāryaṃ moham eva ca tamaḥkāryam ity etāni na dveṣṭi saṃpravṛttāni samyagviṣayabhāvena udbhūtāni - mama tāmasaḥ pratyayo jātaḥ, tenāhaṃ mūḍhaḥ | tathā rājasī pravṛttir mama utpannā duḥkhātmikā, tenāhaṃ rajasā pravartitaḥ pracalitaḥ svarūpāt | kaṣṭaṃ mama vartate yo 'yaṃ matsvarūpāvasthānāt bhraṃśaḥ | tathā sāttviko guṇaḥ prakāśātmā māṃ vivekitvam āpādayan sukhe ca sajayan badhnātīti tāni dveṣṭy asamyag-darśitvena | tat evaṃ guṇātīto na dveṣṭi saṃpravṛttāni | yathā ca sāttvikādipuruṣaḥ sattvādikāryāṇi ātmānaṃ prati prakāśya nivṛttāni kāṅkṣati, na tathā guṇātīto nivṛttāni kāṅkṣatīty arthaḥ | etat na parapratyakṣaṃ liṅgam | kiṃ tarhi ? svātmapratyakṣatvāt ātmārtham eva etat lakṣaṇam | na hi svātmaviṣayaṃ dveṣamākāṅkṣāṃ vā paraḥ paśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदासीनवद् यथा उदासीनो न कस्यचित् पक्षं भजते, तथायं गुणातीतत्वोपाय-मार्गे ऽवस्थित आसीन आत्मविद् गुणैर् यः संन्यासी न विचाल्यते विवेक-दर्शनावस्थातः । तद् एतत् स्फुटीकरोति - गुणाः कार्य-करण-विषयाकार-परिणता अन्योन्यस्मिन् वर्तन्ते इति यो ऽवतिष्ठति । छन्दो-भङ्ग-भयात् परस्मैपद-प्रयोगः । यो ऽनुतिष्ठतीति वा पाठान्तरम् । नेङ्गते न चलति, स्वरूपावस्थ एव भवतीत्य् अर्थः

udāsīnavad yathā udāsīno na kasyacit pakṣaṃ bhajate, tathāyaṃ guṇātītatvopāya-mārge 'vasthita āsīna ātmavid guṇair yaḥ saṃnyāsī na vicālyate viveka-darśanāvasthātaḥ | tad etat sphuṭīkaroti - guṇāḥ kārya-karaṇa-viṣayākāra-pariṇatā anyonyasmin vartante iti yo 'vatiṣṭhati | chando-bhaṅga-bhayāt parasmaipada-prayogaḥ | yo 'nutiṣṭhatīti vā pāṭhāntaram | neṅgate na calati, svarūpāvastha eva bhavatīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम-दुःख-सुखः समे दुःख-सुखे यस्य सः सम-दुःख-सुखः, स्वस्थः स्वे आत्मनि स्थितः प्रसन्नः सम-लोष्टाश्म-काञ्चनः लोष्टं चाश्मा च काञ्चनं च लोष्टाश्मकाञ्चनानि समानि यस्य सः समलोष्टाश्मकाञ्चनः, तुल्यप्रियाप्रियः प्रियं चाप्रियं च प्रियाप्रिये तुल्ये समे यस्य सो ऽयं तुल्यप्रियाप्रियः, धीरो धीमान्, तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः निन्दा च आत्मसंस्तुति च निन्दात्मसंस्तुती, तुल्ये निन्दात्मसंस्तुती यस्य यतेः स तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः

sama-duḥkha-sukhaḥ same duḥkha-sukhe yasya saḥ sama-duḥkha-sukhaḥ, svasthaḥ sve ātmani sthitaḥ prasannaḥ sama-loṣṭāśma-kāñcanaḥ loṣṭaṃ cāśmā ca kāñcanaṃ ca loṣṭāśmakāñcanāni samāni yasya saḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ, tulyapriyāpriyaḥ priyaṃ cāpriyaṃ ca priyāpriye tulye same yasya so 'yaṃ tulyapriyāpriyaḥ, dhīro dhīmān, tulyanindātmasaṃstutiḥ nindā ca ātmasaṃstuti ca nindātmasaṃstutī, tulye nindātmasaṃstutī yasya yateḥ sa tulyanindātmasaṃstutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानापमानयोस् तुल्यः समो निर्विकारः । तुल्यो मित्रारि-पक्षयोः । यद्यप्य् उदासीना भवन्ति केचित् स्वाभिप्रायेण, तथापि पराभिप्रायेण मित्रारि-पक्षयोर् इव भवन्तीति तुल्यो मित्रारि-पक्षयोर् इत्य् आह । सर्वारम्भ-परित्यागी । दृष्टादृष्टार्थानि कर्माण्य् आरभ्यन्त इत्य् आरम्भाः । सर्वान् आरम्भान् परित्यक्तुं शीलम् अस्येति सर्वारम्भ-परित्यागी । देह-धारण-मात्र-निमित्त-व्यतिरेकेण सर्व-कर्म-परित्यागीत्य् अर्थः । गुणातीतः स उच्यते

mānāpamānayos tulyaḥ samo nirvikāraḥ | tulyo mitrāri-pakṣayoḥ | yadyapy udāsīnā bhavanti kecit svābhiprāyeṇa, tathāpi parābhiprāyeṇa mitrāri-pakṣayor iva bhavantīti tulyo mitrāri-pakṣayor ity āha | sarvārambha-parityāgī | dṛṣṭādṛṣṭārthāni karmāṇy ārabhyanta ity ārambhāḥ | sarvān ārambhān parityaktuṃ śīlam asyeti sarvārambha-parityāgī | deha-dhāraṇa-mātra-nimitta-vyatirekeṇa sarva-karma-parityāgīty arthaḥ | guṇātītaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मां च ईश्वरं नारायणं सर्व-भूत-हृदयाश्रितं यो यतिः कर्मी वा अव्यभिचारेण न कदाचिद् यो व्यभिचरति भक्ति-योगेन भजनं भक्तिः सैव योगस् तेन भक्ति-योगेन सेवते, स गुणान् समतीत्य एतान् यथोक्तान् । ब्रह्म-भूयाय । भवनं भूयः, ब्रह्म-भूयाय ब्रह्म-भवनाय मोक्षाय कल्पते समर्थो भवतीत्य् अर्थः

māṃ ca īśvaraṃ nārāyaṇaṃ sarva-bhūta-hṛdayāśritaṃ yo yatiḥ karmī vā avyabhicāreṇa na kadācid yo vyabhicarati bhakti-yogena bhajanaṃ bhaktiḥ saiva yogas tena bhakti-yogena sevate, sa guṇān samatītya etān yathoktān | brahma-bhūyāya | bhavanaṃ bhūyaḥ, brahma-bhūyāya brahma-bhavanāya mokṣāya kalpate samartho bhavatīty arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणः परमात्मनो हि यस्मात् प्रतिष्ठाहं प्रतितिष्ठत्य् अस्मिन् इति प्रतिष्ठाहं प्रत्यग्-आत्मा । कीदृशस्य ब्रह्मणः ? अमृतस्य अविनाशिनः । अव्ययस्य अविकारिणः । शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मस्य धर्म-ज्ञानस्य ज्ञान-योग-धर्म-प्राप्यस्य सुखस्य आनन्द-रूपस्य ऐकान्तिकस्य अव्यभिचारिणो ऽमृतादि-स्वभावस्य परमानन्द-रूपस्य परमात्मनः प्रत्यग्-आत्मा प्रतिष्ठा । सम्यग्-ज्ञानेन परमात्मतया निश्चीयते । तद् एतद् ब्रह्म-भूयाय कल्पत इत्य् उक्तम् । यया चेश्वर-शक्त्या भक्तानुग्रहादि-प्रयोजनाय ब्रह्म प्रतिष्ठते प्रवर्तते, सा शक्तिर् ब्रह्मैवाहम् । शक्ति-शक्तिमतोर् अनन्यत्वाद् इत्य् अभिप्रायः । अथवा, ब्रह्म-शब्द-वाच्यत्वात् स-विकल्पकं ब्रह्म । तस्य ब्रह्मणो निर्विकल्पको ऽहम् एव नान्यः प्रतिष्ठाश्रयः । किं-विशिष्टस्य ? अमृतस्यामरण-धर्मकस्याव्ययस्य व्यय-रहितस्य । किं च, शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मस्य ज्ञान-निष्ठा-लक्षणस्य सुखस्य तज्-जनितस्य ऐकान्तिकस्य एकान्त-नियतस्य च, प्रतिष्ठाहम् इति वर्तते

brahmaṇaḥ paramātmano hi yasmāt pratiṣṭhāhaṃ pratitiṣṭhaty asmin iti pratiṣṭhāhaṃ pratyag-ātmā | kīdṛśasya brahmaṇaḥ ? amṛtasya avināśinaḥ | avyayasya avikāriṇaḥ | śāśvatasya ca nityasya dharmasya dharma-jñānasya jñāna-yoga-dharma-prāpyasya sukhasya ānanda-rūpasya aikāntikasya avyabhicāriṇo 'mṛtādi-svabhāvasya paramānanda-rūpasya paramātmanaḥ pratyag-ātmā pratiṣṭhā | samyag-jñānena paramātmatayā niścīyate | tad etad brahma-bhūyāya kalpata ity uktam | yayā ceśvara-śaktyā bhaktānugrahādi-prayojanāya brahma pratiṣṭhate pravartate, sā śaktir brahmaivāham | śakti-śaktimator ananyatvād ity abhiprāyaḥ | athavā, brahma-śabda-vācyatvāt sa-vikalpakaṃ brahma | tasya brahmaṇo nirvikalpako 'ham eva nānyaḥ pratiṣṭhāśrayaḥ | kiṃ-viśiṣṭasya ? amṛtasyāmaraṇa-dharmakasyāvyayasya vyaya-rahitasya | kiṃ ca, śāśvatasya ca nityasya dharmasya jñāna-niṣṭhā-lakṣaṇasya sukhasya taj-janitasya aikāntikasya ekānta-niyatasya ca, pratiṣṭhāham iti vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.