Library·Bhagavadgita with Samkara's commentary·16

Bhagavadgita with Samkara's commentary 16

अभयम् अभीरुता । सत्त्व-संशुद्धिः सत्त्वस्यान्तः-करणस्य संशुद्धिः । संव्यवहारेषु पर-वञ्चना-मायानृतादि-परिवर्जनं शुद्ध-सत्त्व-भावेन व्यवहार इत्य् अर्थः । ज्ञान-योग-व्यवस्थितिर् ज्ञानं शास्त्रत आचार्यतश् च आत्मादि-पदार्थानाम् अवगमः । अवगतानाम् इन्द्रियाद्य्-उपसंहारेणैकाग्रतया स्वात्म-संवेद्यतापादनं योगः । तयोर् ज्ञान-योगयोर् व्यावस्थितिः व्यवस्थानं तन्-निष्ठता । एषा प्रधाना दैवी सात्त्विकी सोच्यते । दानं यथा-शक्ति संविभागो ऽन्नादीनाम् । दमश् च बाह्य-करणानाम् उपशमः । अन्तः-करणस्योपशमं शान्तिं वक्ष्यति । यज्ञश् च श्रौतो ऽग्निहोत्रादिः । स्मार्तश् च देव-यज्ञादिः । स्वाध्याय ऋग्-वेदाद्यध्ययनम् अदृष्टार्थम् । तपो वक्ष्यमाणं शारीरादि । आर्जवम् ऋजुत्वं सर्वदा

abhayam abhīrutā | sattva-saṃśuddhiḥ sattvasyāntaḥ-karaṇasya saṃśuddhiḥ | saṃvyavahāreṣu para-vañcanā-māyānṛtādi-parivarjanaṃ śuddha-sattva-bhāvena vyavahāra ity arthaḥ | jñāna-yoga-vyavasthitir jñānaṃ śāstrata ācāryataś ca ātmādi-padārthānām avagamaḥ | avagatānām indriyādy-upasaṃhāreṇaikāgratayā svātma-saṃvedyatāpādanaṃ yogaḥ | tayor jñāna-yogayor vyāvasthitiḥ vyavasthānaṃ tan-niṣṭhatā | eṣā pradhānā daivī sāttvikī socyate | dānaṃ yathā-śakti saṃvibhāgo 'nnādīnām | damaś ca bāhya-karaṇānām upaśamaḥ | antaḥ-karaṇasyopaśamaṃ śāntiṃ vakṣyati | yajñaś ca śrauto 'gnihotrādiḥ | smārtaś ca deva-yajñādiḥ | svādhyāya ṛg-vedādyadhyayanam adṛṣṭārtham | tapo vakṣyamāṇaṃ śārīrādi | ārjavam ṛjutvaṃ sarvadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.2

अहिंसाहिंसनं प्राणिनां पीडा-वर्जनम् । सत्यम् अप्रियानृत-वर्जितं यथा-भूतार्थ-वचनम् । अक्रोधः परैर् आक्रुष्टस्याभिहतस्य वा प्राप्तस्य क्रोधस्य उपशमनम् । त्यागः संन्यासः, पूर्वं दानस्योक्तत्वात् । शान्तिर् अन्तःकरणस्योपशमः । अपैशुनम् अपिशुनता । परस्मै पर-रन्ध्र-प्रकटी-करणं पैशुनम्, तद्-अभावो ऽपैशुनम् । दया कृपा भूतेषु दुःखितेषु । अलोलुप्त्वम् इन्द्रियाणां विषय-संनिधाव् अविक्रिया । मार्दवं मृदुताक्रौर्यम् । ह्रीर् लज्जा । अचापलम् असति प्रयोजने वाक्-पाणि-पादादीनाम् अव्यापारयितृत्वम्

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.3

तेजः प्रागल्भ्यं न त्वग्-गता दीप्तिः । क्षमा आक्रुष्टस्य ताडितस्य वान्तर्-विक्रियानुत्पत्तिः । उत्पन्नायां विक्रियायाम् प्रअशमनम् अक्रोध इत्य् अवोचाम । इत्थं क्षमाया अक्रोधस्य च विशेषः । धृतिर् देहेन्द्रियेष्व् अवसादं प्राप्तेषु तस्य प्रतिषेधको ऽन्तः-करण-वृत्ति-विशेषः । येनोत्तम्भितानि करणानि देहश् च नावसीदन्ति । शौचं द्वि-विधं मृज्-जल-कृतं बाह्यम् आभ्यन्तरं च मनो-बुद्धयोर् नैर्मल्यं माया-रागादि-कालुष्याभावः । एवं द्वि-विधं शौचम् । अद्रोहः पर-जिघांसाभावो ऽहिंसनम् । नातिमानिता अत्यर्थं मानो ऽतिमानः, स यस्य विद्यते सो ऽतिमानी । तद्-भावो ऽतिमानिता । तद्-अभावो नातिमानिता आत्मनः पूज्यतातिशय-भावनाभाव इत्य् अर्थः । भवन्त्य् अभयादीनि एतद्-अन्तानि संपदम् अभिजातस्य । किं-विशिष्टं संपदम् ? दैवीं देवानां या संपत् ताम् अभिलक्ष्य जातस्य देव-विभूत्य्-अर्हस्य भावि-कल्याणस्येत्य् अर्थः । हे भारत !

tejaḥ prāgalbhyaṃ na tvag-gatā dīptiḥ | kṣamā ākruṣṭasya tāḍitasya vāntar-vikriyānutpattiḥ | utpannāyāṃ vikriyāyām praaśamanam akrodha ity avocāma | itthaṃ kṣamāyā akrodhasya ca viśeṣaḥ | dhṛtir dehendriyeṣv avasādaṃ prāpteṣu tasya pratiṣedhako 'ntaḥ-karaṇa-vṛtti-viśeṣaḥ | yenottambhitāni karaṇāni dehaś ca nāvasīdanti | śaucaṃ dvi-vidhaṃ mṛj-jala-kṛtaṃ bāhyam ābhyantaraṃ ca mano-buddhayor nairmalyaṃ māyā-rāgādi-kāluṣyābhāvaḥ | evaṃ dvi-vidhaṃ śaucam | adrohaḥ para-jighāṃsābhāvo 'hiṃsanam | nātimānitā atyarthaṃ māno 'timānaḥ, sa yasya vidyate so 'timānī | tad-bhāvo 'timānitā | tad-abhāvo nātimānitā ātmanaḥ pūjyatātiśaya-bhāvanābhāva ity arthaḥ | bhavanty abhayādīni etad-antāni saṃpadam abhijātasya | kiṃ-viśiṣṭaṃ saṃpadam ? daivīṃ devānāṃ yā saṃpat tām abhilakṣya jātasya deva-vibhūty-arhasya bhāvi-kalyāṇasyety arthaḥ | he bhārata !

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.4

दम्भो धर्म-ध्वजित्वम् । दर्पो विद्या-धन-स्वजनादि-निमित्त उत्सेकः । अतिमानः पूर्वोक्तः । क्रोधश् च । पारुष्यम् एव च परुष-वचनम् । यथा काणम् चक्षुष्मान्, विरूपं रूपवान्, हीनाभिजनम् उत्तमाभिजन इत्य् आदि । अज्ञानं चाविवेक-ज्ञानं कर्तव्याकर्तव्यादि-विषय-मिथ्या-प्रत्ययः । अभिजातस्य पार्थ । किम्-अभिजातस्येत्य् आह - संपदम् आसुरीम् असुराणां संपत् आसुरी ताम् अभिजातस्य इत्य् अर्थः

dambho dharma-dhvajitvam | darpo vidyā-dhana-svajanādi-nimitta utsekaḥ | atimānaḥ pūrvoktaḥ | krodhaś ca | pāruṣyam eva ca paruṣa-vacanam | yathā kāṇam cakṣuṣmān, virūpaṃ rūpavān, hīnābhijanam uttamābhijana ity ādi | ajñānaṃ cāviveka-jñānaṃ kartavyākartavyādi-viṣaya-mithyā-pratyayaḥ | abhijātasya pārtha | kim-abhijātasyety āha - saṃpadam āsurīm asurāṇāṃ saṃpat āsurī tām abhijātasya ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.5

दैवी संपत् या सा विमोक्षाय संसार-बन्धनात् । निबन्धाय नियतो बन्धो निबन्धस् तद्-अर्थम् आसुरी संपत् मता अभिप्रेता । तथा राक्षसी च । तत्रैवम् उक्ते सत्य् अर् जुनस्यान्तर्-गतं भावम् किम् अहम् आसुर-संपद्-युक्तः ? किं वा दैव-संपद्-युक्तः ? इत्य् एवम् आलोचना-रूपम् आलक्ष्य आह भगवान् - मा शुचः शोकं मा कार्षीः । संपदं दैवीम् अभिजातो ऽस्य् अभिलक्ष्य जातो ऽसि । भावि-कल्याणस् त्वम् असीत्य् अर्थः । हे पाण्डाव

daivī saṃpat yā sā vimokṣāya saṃsāra-bandhanāt | nibandhāya niyato bandho nibandhas tad-artham āsurī saṃpat matā abhipretā | tathā rākṣasī ca | tatraivam ukte saty ar junasyāntar-gataṃ bhāvam kim aham āsura-saṃpad-yuktaḥ ? kiṃ vā daiva-saṃpad-yuktaḥ ? ity evam ālocanā-rūpam ālakṣya āha bhagavān - mā śucaḥ śokaṃ mā kārṣīḥ | saṃpadaṃ daivīm abhijāto 'sy abhilakṣya jāto 'si | bhāvi-kalyāṇas tvam asīty arthaḥ | he pāṇḍāva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.6

द्वौ द्वि-संख्याकौ भूत-सर्गौ भूतानां मनुष्याणां सर्गौ सृष्टी भूत-सर्गौ सृज्येतेति सर्गौ भूतान्य् एव सृज्यमानानि दैवासुर-संपद्-द्वय-युक्तानीति द्वौ भूत-सर्गाव् इत्य् उच्यते । द्वया ह वै प्राजापत्या देवाश् चासुरा च [ब्अउ १।३।१] इति श्रुतेः । लोके ऽस्मिन्, संसार इत्य् अर्थः । सर्वेषां द्वैविध्योपपत्तेः । कौ तौ भूत-सर्गौ ? इत्य् उच्यते - प्रकृताव् एव दैव आसुर एव च । उक्तयोर् एव पुनर् अनुवादे प्रयोजनम् आह - दैवो भूत-सर्गो ऽभयं सत्त्व-संशुद्धिर् इत्य् आदिना विस्तरशो विस्तर-प्रकारैः प्रोक्तः कथितः, न तु आसुरो विस्तरशः । अतस् तत्-परिवर्जनार्थम् आसुरं पार्थ मे मम वचनाद् उच्यमानं विस्तरशः सृणु अवधारय

dvau dvi-saṃkhyākau bhūta-sargau bhūtānāṃ manuṣyāṇāṃ sargau sṛṣṭī bhūta-sargau sṛjyeteti sargau bhūtāny eva sṛjyamānāni daivāsura-saṃpad-dvaya-yuktānīti dvau bhūta-sargāv ity ucyate | dvayā ha vai prājāpatyā devāś cāsurā ca [BAU 1.3.1] iti śruteḥ | loke 'smin, saṃsāra ity arthaḥ | sarveṣāṃ dvaividhyopapatteḥ | kau tau bhūta-sargau ? ity ucyate - prakṛtāv eva daiva āsura eva ca | uktayor eva punar anuvāde prayojanam āha - daivo bhūta-sargo 'bhayaṃ sattva-saṃśuddhir ity ādinā vistaraśo vistara-prakāraiḥ proktaḥ kathitaḥ, na tu āsuro vistaraśaḥ | atas tat-parivarjanārtham āsuraṃ pārtha me mama vacanād ucyamānaṃ vistaraśaḥ sṛṇu avadhāraya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.7

प्रवृत्तिं च प्रवर्तनं यस्मिन् पुरुषार्थ-साधने कर्तव्ये प्रवृत्तिस् ताम्, निवृत्तिं च एतद्-विपरीतां यस्मात् अनर्थ-हेतोः निवर्तितव्यं सा निवृत्तिस् तां च, जना आसुरा न विदुर् न जानन्ति । न केवलं प्रवृत्ति-निवृत्ती एव ते न विदुः, न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते । अशौचा अनाचारा मायाविनो ऽनृत-वादिनो ह्य् आसुराः

pravṛttiṃ ca pravartanaṃ yasmin puruṣārtha-sādhane kartavye pravṛttis tām, nivṛttiṃ ca etad-viparītāṃ yasmāt anartha-hetoḥ nivartitavyaṃ sā nivṛttis tāṃ ca, janā āsurā na vidur na jānanti | na kevalaṃ pravṛtti-nivṛttī eva te na viduḥ, na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate | aśaucā anācārā māyāvino 'nṛta-vādino hy āsurāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.8

असत्यं यथा वयम् अनृत-प्रायास् तथेदं जगत् सर्वम् असत्यम् । अप्रतिष्ठं च नास्य धर्माधर्मौ प्रतिष्ठातो ऽप्रतिष्ठं चेति । ते आसुराः जनाः जगद् आहुर् अनीश्वरम् न च धर्माधर्म-स-व्यपेक्षको ऽस्य शासितेश्वरो विद्यत इत्य् अतो ऽनीश्वरं जगद् आहुः । किं च, अपरस्पर-संभूतं काम-प्रयुक्तयोः स्त्री-पुरुषयोर् अन्योन्य-संयोगाज् जगत् सर्वं संभूतम् । किम् अन्यत् काम-हैतुकम् । काम-हेतुकम् एव काम-हैतुकम् । किम् अन्यज् जगतः कारणम् ? न किंचित् अदृष्टं धर्माधर्मादि कारणान्तरं विद्यते । जगतः काम एव प्राणिनां कारणम् इति लोकायतिक-दृष्टिर् इयम्

asatyaṃ yathā vayam anṛta-prāyās tathedaṃ jagat sarvam asatyam | apratiṣṭhaṃ ca nāsya dharmādharmau pratiṣṭhāto 'pratiṣṭhaṃ ceti | te āsurāḥ janāḥ jagad āhur anīśvaram na ca dharmādharma-sa-vyapekṣako 'sya śāsiteśvaro vidyata ity ato 'nīśvaraṃ jagad āhuḥ | kiṃ ca, aparaspara-saṃbhūtaṃ kāma-prayuktayoḥ strī-puruṣayor anyonya-saṃyogāj jagat sarvaṃ saṃbhūtam | kim anyat kāma-haitukam | kāma-hetukam eva kāma-haitukam | kim anyaj jagataḥ kāraṇam ? na kiṃcit adṛṣṭaṃ dharmādharmādi kāraṇāntaraṃ vidyate | jagataḥ kāma eva prāṇināṃ kāraṇam iti lokāyatika-dṛṣṭir iyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.9

एतां दृष्टिम् अवष्टभ्य आश्रित्य नष्टत्मानो नष्ट-स्वभावा विभ्रष्ट-पर-लोक-साधना अल्प-बुद्धयो विषय-विषयाल्पैव बुद्धिर् येषां ते ऽल्प-बुद्धयः प्रभवन्ति उद्भवन्ति उग्र-कर्माणः क्रूर-कर्माणो हिंसात्मकाः । क्षयाय जगतः प्रभवन्तीति संबन्धः ॥ जगतो ऽहिताः शत्रवः इत्य् अर्थः

etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya āśritya naṣṭatmāno naṣṭa-svabhāvā vibhraṣṭa-para-loka-sādhanā alpa-buddhayo viṣaya-viṣayālpaiva buddhir yeṣāṃ te 'lpa-buddhayaḥ prabhavanti udbhavanti ugra-karmāṇaḥ krūra-karmāṇo hiṃsātmakāḥ | kṣayāya jagataḥ prabhavantīti saṃbandhaḥ || jagato 'hitāḥ śatravaḥ ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.10

कामम् इच्छा-विशेषम् आश्रित्य अवष्टभ्य दुष्पूरम् अशक्य-पूरणं दम्भ-मान-मदान्विता दम्भश् च मानश् च मदश् च दम्भ-मान-मदास् तैर् अन्विताः दम्भ-मान-मदान्विता मोहाद् अविवेकतो गृहीत्वा उपादाय असद्-ग्राहान् अशुभ-निश्चयान् प्रवर्तन्ते लोके अशुचि-व्रताः अशुचीनि व्रतानि येषां ते ऽशुचि-व्रताः

kāmam icchā-viśeṣam āśritya avaṣṭabhya duṣpūram aśakya-pūraṇaṃ dambha-māna-madānvitā dambhaś ca mānaś ca madaś ca dambha-māna-madās tair anvitāḥ dambha-māna-madānvitā mohād avivekato gṛhītvā upādāya asad-grāhān aśubha-niścayān pravartante loke aśuci-vratāḥ aśucīni vratāni yeṣāṃ te 'śuci-vratāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.11

चिन्ताम् अपरिमेयां च, न परिमातुं शक्यते यस्याश् चिन्ताया इयत्ता सापरिमेया, ताम् अपरिमेयाम्, प्रलयान्तां मरणान्ताम् उपाश्रिताः, सदा चिन्ता-परा इत्य् अर्थः । कामोपभोग-परमाः, काम्यन्ते इति कामा विषयाः शब्दादयस् तद्-उपभोग-परमा अयम् एव परमः पुरुषार्थो यः कामोपभोग इत्य् एवं निश्चितात्मानः । एतावत् इति निश्चिताः

cintām aparimeyāṃ ca, na parimātuṃ śakyate yasyāś cintāyā iyattā sāparimeyā, tām aparimeyām, pralayāntāṃ maraṇāntām upāśritāḥ, sadā cintā-parā ity arthaḥ | kāmopabhoga-paramāḥ, kāmyante iti kāmā viṣayāḥ śabdādayas tad-upabhoga-paramā ayam eva paramaḥ puruṣārtho yaḥ kāmopabhoga ity evaṃ niścitātmānaḥ | etāvat iti niścitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.12

आशा-पाश-शतैर् आशैव पाशास् तच्-छतैर् बद्धाः नियन्त्रिताः सन्तः सर्वत आकृष्यमाणाः, काम-क्रोध-परायणाः काम-क्रोधौ परम् अयनम् आश्रयो येषां ते काम-क्रोध-परायणाः । ईहन्ते चेष्टन्ते काम-भोगार्थं काम-भोग-प्रयोजनाय न धर्मार्थम् । अन्यायेन पर-स्वापहरणादिनेत्य् अर्थः । किम् ? अर्थ-संचयान् अर्थ-प्रचयान्

āśā-pāśa-śatair āśaiva pāśās tac-chatair baddhāḥ niyantritāḥ santaḥ sarvata ākṛṣyamāṇāḥ, kāma-krodha-parāyaṇāḥ kāma-krodhau param ayanam āśrayo yeṣāṃ te kāma-krodha-parāyaṇāḥ | īhante ceṣṭante kāma-bhogārthaṃ kāma-bhoga-prayojanāya na dharmārtham | anyāyena para-svāpaharaṇādinety arthaḥ | kim ? artha-saṃcayān artha-pracayān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.13

इदं द्रव्यम् अद्य इदानीं मया लब्धम् । इदं चान्यत् प्राप्स्ये मनोरथं मनस्-तुष्टि-करम् । इदं चास्तीदम् अपि मे भविष्यति आगामिनि संवत्सरे पुनर् धनं तेनाहं धनी विख्यातो भविष्यामीति

idaṃ dravyam adya idānīṃ mayā labdham | idaṃ cānyat prāpsye manorathaṃ manas-tuṣṭi-karam | idaṃ cāstīdam api me bhaviṣyati āgāmini saṃvatsare punar dhanaṃ tenāhaṃ dhanī vikhyāto bhaviṣyāmīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.14

असौ देवदत्तनामा मया हतो दुर्जयः शत्रुः । हनिष्ये चापरान् अन्यान् वराकान् अपि । किम् एते करिष्यन्ति तपस्विनः । सर्वथापि नास्ति मत्तुल्यः । कथम् ? ईश्वरो ऽहम्, अहं भोगी । सर्व-प्रकारेणश् च सिद्धो ऽहं संपन्नः पुत्रैः नप्तृभिः, न केवलं मानुषः, बलवान् सुखी चाहम् एव । अन्ये तु भूमिभारायावितीर्णाः

asau devadattanāmā mayā hato durjayaḥ śatruḥ | haniṣye cāparān anyān varākān api | kim ete kariṣyanti tapasvinaḥ | sarvathāpi nāsti mattulyaḥ | katham ? īśvaro 'ham, ahaṃ bhogī | sarva-prakāreṇaś ca siddho 'haṃ saṃpannaḥ putraiḥ naptṛbhiḥ, na kevalaṃ mānuṣaḥ, balavān sukhī cāham eva | anye tu bhūmibhārāyāvitīrṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.15

आढड्ः धनेन, अभिजनवान् सप्तपुरुषं श्रोत्रियत्वादिसंपन्नः - तेनापि न मम तुल्यो ऽस्ति कश्चित् । को ऽन्यो ऽस्ति सदृशस् तुल्यः मया ? किं च, यक्ष्ये यागेनाप्य् अन्यान् अभिभविष्यामि, दास्यामि नटादिभ्यः, मोदिष्ये हर्षं चातिशयं प्राप्स्यामि, इति एवम् अज्ञानविमोहिताः अज्ञानेन विमोहिताः विविधम् अविवेकभावम् आपन्नाः

āḍhaḍḥ dhanena, abhijanavān saptapuruṣaṃ śrotriyatvādisaṃpannaḥ - tenāpi na mama tulyo 'sti kaścit | ko 'nyo 'sti sadṛśas tulyaḥ mayā ? kiṃ ca, yakṣye yāgenāpy anyān abhibhaviṣyāmi, dāsyāmi naṭādibhyaḥ, modiṣye harṣaṃ cātiśayaṃ prāpsyāmi, iti evam ajñānavimohitāḥ ajñānena vimohitāḥ vividham avivekabhāvam āpannāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.16

अनेक-चित्त-विभ्रान्ता उक्त-प्रकारैर् अनेकैश् चित्तैः विविधं भ्रान्ताः अनेक-चित्त-विभ्रान्ताः, मोहजालसमावृताः मोहो ऽविवेको ऽज्ञानं तद् एव जालमिव आवरणात्मकत्वात्, तेन समावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेषु तत्रैव निषण्णाः सन्तस् तेन उपचित-कल्मषाः पतन्ति नरके ऽशुचौ वैतरण्यादौ

aneka-citta-vibhrāntā ukta-prakārair anekaiś cittaiḥ vividhaṃ bhrāntāḥ aneka-citta-vibhrāntāḥ, mohajālasamāvṛtāḥ moho 'viveko 'jñānaṃ tad eva jālamiva āvaraṇātmakatvāt, tena samāvṛtāḥ | prasaktāḥ kāmabhogeṣu tatraiva niṣaṇṇāḥ santas tena upacita-kalmaṣāḥ patanti narake 'śucau vaitaraṇyādau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.17

आत्मसंभावित्ताः सर्वगुणविशिष्टतया आत्मनैव संभाविताः आत्मसंभाविताः, न साधुभिः । स्तब्धाः अप्रणतात्मानः । धनमानमदान्विताः धननिमित्तः मानः मदश् च, ताभ्यां धनमानमदाभ्याम् अन्विताः । यजन्ते नामयज्ञैः नाममात्रैर् यज्ञैस् ते दम्भेन धर्मध्वजितयाविधिपूर्वकं विधिविहिताङ्गेतिकर्तव्यतारहितम्

ātmasaṃbhāvittāḥ sarvaguṇaviśiṣṭatayā ātmanaiva saṃbhāvitāḥ ātmasaṃbhāvitāḥ, na sādhubhiḥ | stabdhāḥ apraṇatātmānaḥ | dhanamānamadānvitāḥ dhananimittaḥ mānaḥ madaś ca, tābhyāṃ dhanamānamadābhyām anvitāḥ | yajante nāmayajñaiḥ nāmamātrair yajñais te dambhena dharmadhvajitayāvidhipūrvakaṃ vidhivihitāṅgetikartavyatārahitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.18

अहंकारम् अहंकरणम् अहंकारः । विद्यमानैर् अविद्यमानैश् च गुणैर् आत्मन्य् अध्यारोपितैर् विशिष्टम् आत्मानम् अहम् इति मन्यते, सो ऽहंकारो ऽविद्याख्यः कष्टतमः सर्व-दोषाणां मूलं सर्वानर्थ-प्रवृत्तीनां च, तम् । तथा बलं पराभिभव-निमित्तं काम-रागान्वितम् । दर्पं दर्पो नाम यस्य उद्भवे धर्मम् अतिक्रामति सो ऽयम् अन्तःकरणाश्रयो दोष-विशेषः । कामं स्त्र्य्-आदि-विषयम् । क्रोधम् अनिष्ट-विषयम् । एतान् अन्यांश् च महतो दोषान् संश्रिताः । किं च ते माम् ईश्वरम् आत्म-पर-देहेषु स्व-देहे पर-देहेषु च तद्-बुद्धि-कर्म-साक्षि-भूतं मां प्रद्विषन्तः, मच्-छासनातिवर्तित्वं प्रद्वेषः, तं कुर्वन्तो ऽभ्यसूयकाः सन्-मार्ग-स्थानां गुणेषु असहमानाः

ahaṃkāram ahaṃkaraṇam ahaṃkāraḥ | vidyamānair avidyamānaiś ca guṇair ātmany adhyāropitair viśiṣṭam ātmānam aham iti manyate, so 'haṃkāro 'vidyākhyaḥ kaṣṭatamaḥ sarva-doṣāṇāṃ mūlaṃ sarvānartha-pravṛttīnāṃ ca, tam | tathā balaṃ parābhibhava-nimittaṃ kāma-rāgānvitam | darpaṃ darpo nāma yasya udbhave dharmam atikrāmati so 'yam antaḥkaraṇāśrayo doṣa-viśeṣaḥ | kāmaṃ stry-ādi-viṣayam | krodham aniṣṭa-viṣayam | etān anyāṃś ca mahato doṣān saṃśritāḥ | kiṃ ca te mām īśvaram ātma-para-deheṣu sva-dehe para-deheṣu ca tad-buddhi-karma-sākṣi-bhūtaṃ māṃ pradviṣantaḥ, mac-chāsanātivartitvaṃ pradveṣaḥ, taṃ kurvanto 'bhyasūyakāḥ san-mārga-sthānāṃ guṇeṣu asahamānāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.19

तान् अहं सन्मार्गप्रतिपक्षभूतान् साधुद्वेषिणो द्विषतश् च मां क्रूरान् संसारेषु एवानेकनरकसंसरणमार्गेषु नराधमान् अधर्मदोषवत्त्वात् क्षिपामि प्रक्षिपाम्य् अजस्रं संततम् अशुभान् अशुभकर्मकारिणः आसुरीष्वेव क्रूर-कर्म-प्रायासु व्याघ्रण्सहादियोनिषु क्षिपामीत्यनेन संबन्धः

tān ahaṃ sanmārgapratipakṣabhūtān sādhudveṣiṇo dviṣataś ca māṃ krūrān saṃsāreṣu evānekanarakasaṃsaraṇamārgeṣu narādhamān adharmadoṣavattvāt kṣipāmi prakṣipāmy ajasraṃ saṃtatam aśubhān aśubhakarmakāriṇaḥ āsurīṣveva krūra-karma-prāyāsu vyāghraṆsahādiyoniṣu kṣipāmītyanena saṃbandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.20

आसुरीं योनिम् आपन्नाः प्रतिपन्नाः मूढाः अविवेकिनो जन्मनि जन्मनि प्रतिजन्म तमोबहुलास्वेव योनिषु जायमानाः अधो गच्छन्तो मूढाः माम् ईश्वरम् अप्राप्यानासाद्य एव हे कौन्तेय, ततस् तस्मादपि यान्त्य् अधमां गतिं निकृष्टतमां गतिम् । माम् अप्राप्यैवेति न मत्-प्राप्तौ काचिद् अपि आशङ्कास्ति, अतः मच्छिष्टसाधुमार्गम् अप्राप्य इत्य् अर्थः

āsurīṃ yonim āpannāḥ pratipannāḥ mūḍhāḥ avivekino janmani janmani pratijanma tamobahulāsveva yoniṣu jāyamānāḥ adho gacchanto mūḍhāḥ mām īśvaram aprāpyānāsādya eva he kaunteya, tatas tasmādapi yānty adhamāṃ gatiṃ nikṛṣṭatamāṃ gatim | mām aprāpyaiveti na mat-prāptau kācid api āśaṅkāsti, ataḥ macchiṣṭasādhumārgam aprāpya ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.21

त्रिविधं त्रिप्रकारं नरकस्य प्राप्ताव् इदं द्वारं नाशनम् आत्मनः, यत् द्वारं प्रविशन्नेव नश्यति आत्मा । कस्मैचित् पुरुषार्थाय योग्यो न भवतीत्येतत्, अतर् उच्यते द्वारं नाशनम् आत्मनः इति । किं तत् ? कामः क्रोधस् तथा लोभः । तस्मात् एतत् त्रयं त्यजेत् । यतः एतत् द्वारं नाशनम् आत्मनस् तस्मात् कामादित्रयमेतत् त्यजेत्

trividhaṃ triprakāraṃ narakasya prāptāv idaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ, yat dvāraṃ praviśanneva naśyati ātmā | kasmaicit puruṣārthāya yogyo na bhavatītyetat, atar ucyate dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ iti | kiṃ tat ? kāmaḥ krodhas tathā lobhaḥ | tasmāt etat trayaṃ tyajet | yataḥ etat dvāraṃ nāśanam ātmanas tasmāt kāmāditrayametat tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.22

एतैः विमुक्तः कौन्तेय तमो-द्वारैस् तमसो नरकस्य दुःख-मोहात्मकस्य द्वाराणि कामादयस् तैः, एतैस् त्रिभिः विमुक्तो नर आचरत्य् अनुतिष्ठति । किम् ? आत्मनः श्रेयः । यत्-प्रतिबद्धः पूर्वं नाचचार, तद्-अपगमाद् आचरति । ततस् तद्-आचरणात् याति परां गतिं मोक्षम् अपीति

etaiḥ vimuktaḥ kaunteya tamo-dvārais tamaso narakasya duḥkha-mohātmakasya dvārāṇi kāmādayas taiḥ, etais tribhiḥ vimukto nara ācaraty anutiṣṭhati | kim ? ātmanaḥ śreyaḥ | yat-pratibaddhaḥ pūrvaṃ nācacāra, tad-apagamād ācarati | tatas tad-ācaraṇāt yāti parāṃ gatiṃ mokṣam apīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.23

यः शास्त्र-विधिं शास्त्रं वेदस् तस्य विधिं कर्तव्याकर्तव्य-ज्ञान-कारणं विधि-प्रतिषेधाख्यम् उत्सृज्य त्यक्त्वा वर्तते काम-कारतः काम-प्रयुक्तः सन्, न स सिद्धिं पुरुषार्थ-योग्यताम् अवाप्नोति, नाप्य् अस्मिन् लोके सुखं नापि परां प्रकृष्टां गतिं स्वर्गं मोक्षं वा

yaḥ śāstra-vidhiṃ śāstraṃ vedas tasya vidhiṃ kartavyākartavya-jñāna-kāraṇaṃ vidhi-pratiṣedhākhyam utsṛjya tyaktvā vartate kāma-kārataḥ kāma-prayuktaḥ san, na sa siddhiṃ puruṣārtha-yogyatām avāpnoti, nāpy asmin loke sukhaṃ nāpi parāṃ prakṛṣṭāṃ gatiṃ svargaṃ mokṣaṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

BhGS 16.24

तस्मात् शास्त्रं प्रमाणं ज्ञान-साधनं ते तव कार्याकार्य-व्यवस्थितौ कर्तव्याकर्तव्य-व्यवस्थायाम् । अतो ज्ञात्वा बुद्ध्वा शास्त्र-विधानोक्तं -- विधिर् विधानं शास्त्रम् एव विधानं शास्त्र-विधानं कुर्यान् न कुर्याद् इत्य् एवं-लक्षणम्, तेन उक्तं स्व-कर्म यत् तत् कर्तुम् इहार्हसि । इहेति कर्माधिकार-भूमि-प्रदर्शनार्थम् इति

tasmāt śāstraṃ pramāṇaṃ jñāna-sādhanaṃ te tava kāryākārya-vyavasthitau kartavyākartavya-vyavasthāyām | ato jñātvā buddhvā śāstra-vidhānoktaṃ -- vidhir vidhānaṃ śāstram eva vidhānaṃ śāstra-vidhānaṃ kuryān na kuryād ity evaṃ-lakṣaṇam, tena uktaṃ sva-karma yat tat kartum ihārhasi | iheti karmādhikāra-bhūmi-pradarśanārtham iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.