Bhagavadgita with Samkara's commentary 7

मयि वक्ष्यमाण-विशेषणे परमेश्वरे आसक्तं मनो यस्य सः मय्य् आसक्त-मनाः, हे पार्थ ! योगं युञ्जन् मनः-समाधानं कुर्वन्, मद्-आश्रयो ऽहम् एव परमेश्वरः आश्रयो यस्य सः मद्-आश्रयः । यो हि कश्चित् पुरुषार्थेन केनचित् अर्थी भवति स तत्-साधनं कर्माग्निहोत्रादि तपो दानं वा किंचिद् आश्रयं प्रतिपद्यते, अयं तु योगी माम् एवाश्रयं प्रतिपद्यते, हित्वान्यत् साधनान्तरं मय्य् एव आसक्त-मना भवति । यस् त्वं एवं-भूतः सन् असंशयं समग्रं समस्तं विभूति-बल-शक्त्य्-ऐश्वर्यादि-गुण-संपन्नं मां यथा येन प्रकारेण ज्ञास्यसि संशयम् अन्तरेणैवम् एव भगवान् इति, तत् सृणु उच्यमानं मया

mayi vakṣyamāṇa-viśeṣaṇe parameśvare āsaktaṃ mano yasya saḥ mayy āsakta-manāḥ, he pārtha ! yogaṃ yuñjan manaḥ-samādhānaṃ kurvan, mad-āśrayo 'ham eva parameśvaraḥ āśrayo yasya saḥ mad-āśrayaḥ | yo hi kaścit puruṣārthena kenacit arthī bhavati sa tat-sādhanaṃ karmāgnihotrādi tapo dānaṃ vā kiṃcid āśrayaṃ pratipadyate, ayaṃ tu yogī mām evāśrayaṃ pratipadyate, hitvānyat sādhanāntaraṃ mayy eva āsakta-manā bhavati | yas tvaṃ evaṃ-bhūtaḥ san asaṃśayaṃ samagraṃ samastaṃ vibhūti-bala-śakty-aiśvaryādi-guṇa-saṃpannaṃ māṃ yathā yena prakāreṇa jñāsyasi saṃśayam antareṇaivam eva bhagavān iti, tat sṛṇu ucyamānaṃ mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं ते तुभ्यम् अहं स-विज्ञानं विज्ञान-सहितं स्वानुभव-युक्तम् इदं वक्ष्यामि कथयिष्याम्य् अशेषतः कार्त्स्न्येन । तज् ज्ञानं विवक्षितं स्तौति श्रोतुः अभिमुखीकरणाय - यज् ज्ञात्वा यज् ज्ञानं ज्ञात्वा नेह भूयः पुनर् अन्यत् ज्ञातव्यं पुरुषार्थ-साधनम् अवशिष्यते नावशिष्टं भवति । इति मत्-तत्त्व-ज्ञो यः, स सर्वज्ञो भवतीत्य् अर्थः । अतो विशिष्ट-फलत्वात् दुर्लभं ज्ञानम्

jñānaṃ te tubhyam ahaṃ sa-vijñānaṃ vijñāna-sahitaṃ svānubhava-yuktam idaṃ vakṣyāmi kathayiṣyāmy aśeṣataḥ kārtsnyena | taj jñānaṃ vivakṣitaṃ stauti śrotuḥ abhimukhīkaraṇāya - yaj jñātvā yaj jñānaṃ jñātvā neha bhūyaḥ punar anyat jñātavyaṃ puruṣārtha-sādhanam avaśiṣyate nāvaśiṣṭaṃ bhavati | iti mat-tattva-jño yaḥ, sa sarvajño bhavatīty arthaḥ | ato viśiṣṭa-phalatvāt durlabhaṃ jñānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्याणां मध्ये सहस्रेषु अनेकेषु कश्चित् यतति प्रयत्नं करोति सिद्धये सिद्ध्य्-अर्थम् । तेषां यतताम् अपि सिद्धानाम्, सिद्धा एव हि ते ये मोक्षाय यतन्ते, तेषां कश्चिद् एव हि मां वेत्ति तत्त्वतो यथावत्

manuṣyāṇāṃ madhye sahasreṣu anekeṣu kaścit yatati prayatnaṃ karoti siddhaye siddhy-artham | teṣāṃ yatatām api siddhānām, siddhā eva hi te ye mokṣāya yatante, teṣāṃ kaścid eva hi māṃ vetti tattvato yathāvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूमिः पृथिवी-तन्मात्रम् उच्यते, न स्थूला । भिन्ना प्रकृतिर् अष्टधा इति वचनात् । तथाब्-आदयो ऽपि तन्मात्राण्य् एव उच्यन्ते - आपो ऽनलो वायुः खम् । मन इति मनसः कारणम् अहंकारो गृह्यते । बुद्धिर् इत्य् अहंकार-कारणं महत्-तत्त्वम् । अहंकार इत्य् अविद्या-संयुक्तम् अव्यक्तम् । यथा विष-संयुक्तम् अन्नं विषम् इत्य् उच्यते, एवम् अहंकार-वासनावद् अव्यक्तं मूल-कारणम् अहंकार इत्य् उच्यते, प्रवर्तकत्वात् अहंकारस्य । अहंकार एव हि सर्वस्य प्रवृत्ति-बीजं दृष्टं लोके । इतीयं यथोक्ता प्रकृतिर् मे ममैश्वरी माया-शक्तिर् अष्टधा भिन्ना भेदम् आगता

bhūmiḥ pṛthivī-tanmātram ucyate, na sthūlā | bhinnā prakṛtir aṣṭadhā iti vacanāt | tathāb-ādayo 'pi tanmātrāṇy eva ucyante - āpo 'nalo vāyuḥ kham | mana iti manasaḥ kāraṇam ahaṃkāro gṛhyate | buddhir ity ahaṃkāra-kāraṇaṃ mahat-tattvam | ahaṃkāra ity avidyā-saṃyuktam avyaktam | yathā viṣa-saṃyuktam annaṃ viṣam ity ucyate, evam ahaṃkāra-vāsanāvad avyaktaṃ mūla-kāraṇam ahaṃkāra ity ucyate, pravartakatvāt ahaṃkārasya | ahaṃkāra eva hi sarvasya pravṛtti-bījaṃ dṛṣṭaṃ loke | itīyaṃ yathoktā prakṛtir me mamaiśvarī māyā-śaktir aṣṭadhā bhinnā bhedam āgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरा न परा निकृष्टाशुद्धानर्थ-करी संसार-बन्धनात्मिकेयम् । इतो ऽस्याः यथोक्तायास् त्व् अन्यां विशुद्धां प्रकृतिं ममात्म-भूतां विद्धि मे परां प्रकृष्टं जीव-भूतां क्षेत्रज्ञ-लक्षणां प्राण-धारण-निमित्त-भूतां हे महाबाहो, यया प्रकृत्येदं धार्यते जगद् अन्तः-प्रविष्टया

aparā na parā nikṛṣṭāśuddhānartha-karī saṃsāra-bandhanātmikeyam | ito 'syāḥ yathoktāyās tv anyāṃ viśuddhāṃ prakṛtiṃ mamātma-bhūtāṃ viddhi me parāṃ prakṛṣṭaṃ jīva-bhūtāṃ kṣetrajña-lakṣaṇāṃ prāṇa-dhāraṇa-nimitta-bhūtāṃ he mahābāho, yayā prakṛtyedaṃ dhāryate jagad antaḥ-praviṣṭayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्-योनीनि एते परापरे क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-लक्षणे प्रकृती योनिर् येषां भूतानां तानि एतद्-योनीनि, भूतानि सर्वाणीति एवम् उपधारय जानीहि । यस्मात् मम प्रकृति योनिः कारणं सर्व-भूतानाम्, अतो ऽहं कृत्स्नस्य समस्तस्य जगतः प्रभव उत्पत्तिः प्रलयो विनाशस् तथा । प्रकृति-द्वय-द्वारेणाहं सर्वज्ञ ईश्वरो जगतः कारणम् इत्य् अर्थः

etad-yonīni ete parāpare kṣetra-kṣetrajña-lakṣaṇe prakṛtī yonir yeṣāṃ bhūtānāṃ tāni etad-yonīni, bhūtāni sarvāṇīti evam upadhāraya jānīhi | yasmāt mama prakṛti yoniḥ kāraṇaṃ sarva-bhūtānām, ato 'haṃ kṛtsnasya samastasya jagataḥ prabhava utpattiḥ pralayo vināśas tathā | prakṛti-dvaya-dvāreṇāhaṃ sarvajña īśvaro jagataḥ kāraṇam ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्तः परमेश्वरात् परतरम् अन्यत् कारणान्तरं किंचित् नास्ति न विद्यते, अहम् एव जगत्-कारणम् इत्य् अर्थः, हे धनंजय । यस्माद् एवं तस्मात् मयि परमेश्वरे सर्वाणि भूतानि सर्वम् इदं जगत् प्रोतम् अनुस्यूतम् अनुगतम् अनुविद्धं ग्रथितम् इत्य् अर्थः । दीर्घ-तन्तुषु पटवत्, सूत्रे च मणि-गणा इव

mattaḥ parameśvarāt parataram anyat kāraṇāntaraṃ kiṃcit nāsti na vidyate, aham eva jagat-kāraṇam ity arthaḥ, he dhanaṃjaya | yasmād evaṃ tasmāt mayi parameśvare sarvāṇi bhūtāni sarvam idaṃ jagat protam anusyūtam anugatam anuviddhaṃ grathitam ity arthaḥ | dīrgha-tantuṣu paṭavat, sūtre ca maṇi-gaṇā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसो ऽहम्, अपां यः सारं स रसः, तस्मिन् रस-भूते मयि आपः प्रोता इत्य् अर्थः । एवं सर्वत्र । यथाहम् अप्सु रसः, एवं प्रभास्मि शशि-सूर्ययोः । प्रणव ॐकारः सर्व-वेदेषु, तस्मिन् प्रणव-भूते मयि सर्वे वेदाः प्रोताः । तथा खे आकाशे शब्दः सार-भूतः, तस्मिन् मयि खं प्रोतम् । तथा पौरुषं पुरुषस्य भावः पौरुषं यतः पुं-बुद्धिर् नृषु, तस्मिन् मयि पुरुषाः प्रोताः

raso 'ham, apāṃ yaḥ sāraṃ sa rasaḥ, tasmin rasa-bhūte mayi āpaḥ protā ity arthaḥ | evaṃ sarvatra | yathāham apsu rasaḥ, evaṃ prabhāsmi śaśi-sūryayoḥ | praṇava oṃkāraḥ sarva-vedeṣu, tasmin praṇava-bhūte mayi sarve vedāḥ protāḥ | tathā khe ākāśe śabdaḥ sāra-bhūtaḥ, tasmin mayi khaṃ protam | tathā pauruṣaṃ puruṣasya bhāvaḥ pauruṣaṃ yataḥ puṃ-buddhir nṛṣu, tasmin mayi puruṣāḥ protāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुण्यः सुरभिर् गन्धः पृथिव्यां चाहम् । तस्मिन् मयि गन्ध-भूते पृथिवी प्रोता । पुण्यत्वं गन्धस्य स्वभावत एव पृथिव्यां दर्शितम् अब्-आदिषु रसादेः पुण्यत्वोपलक्षणार्थम् । अपुण्यत्वं तु गन्धादीनाम् अविद्या-धर्माद्य्-अपेक्षं संसारिणां भूत-विशेष-संसर्ग-निमित्तं भवति । तेजश् च दीप्तिश् चास्मि विभावसौ अग्नौ । तथा जीवनं सर्व-भूतेषु, येन जीवन्ति सर्वाणि भूतानि तत् जीवनम् । तपश् चास्मि तपस्विषु, तस्मिन् तपसि मयि तपस्विनः प्रोताः

puṇyaḥ surabhir gandhaḥ pṛthivyāṃ cāham | tasmin mayi gandha-bhūte pṛthivī protā | puṇyatvaṃ gandhasya svabhāvata eva pṛthivyāṃ darśitam ab-ādiṣu rasādeḥ puṇyatvopalakṣaṇārtham | apuṇyatvaṃ tu gandhādīnām avidyā-dharmādy-apekṣaṃ saṃsāriṇāṃ bhūta-viśeṣa-saṃsarga-nimittaṃ bhavati | tejaś ca dīptiś cāsmi vibhāvasau agnau | tathā jīvanaṃ sarva-bhūteṣu, yena jīvanti sarvāṇi bhūtāni tat jīvanam | tapaś cāsmi tapasviṣu, tasmin tapasi mayi tapasvinaḥ protāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजं प्ररोह-कारणं मां विद्धि सर्व-भूतानां हे पार्थ सनातनं चिरन्तनम् । किं च, बुद्धिर् विवेक-शक्तिर् अन्तः-करणस्य बुद्धिमतां विवेक-शक्तिमताम् अस्मि । तेजः प्रागल्भ्यं तद्वतां तेजस्विनाम् अहम्

bījaṃ praroha-kāraṇaṃ māṃ viddhi sarva-bhūtānāṃ he pārtha sanātanaṃ cirantanam | kiṃ ca, buddhir viveka-śaktir antaḥ-karaṇasya buddhimatāṃ viveka-śaktimatām asmi | tejaḥ prāgalbhyaṃ tadvatāṃ tejasvinām aham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलं सामर्थ्यम् ओजो बलवताम् अहम् । तच् च बलं काम-राग-विवर्जितम् । कामश् च रागश् च काम-रागौ । कामस् तृष्णा-संनिकृष्टेषु विषयेषु, रागो रञ्जना प्राप्तेषु विषयेषु - ताभ्यां काम-रागाभ्यां विवर्जितं देहादि-धारण-मात्रार्थं बलं सत्त्वम् अहम् अस्मि । न तु यत् संसारिणां तृष्णा-राग-कारणम् । किं च - धर्माविरुद्धः । धर्मेण शास्त्रार्थेनाविरुद्धो यः प्राणिषु भूतेषु कामः, यथा देह-धारण-मात्राद्य्-अर्थो ऽशन-पानादि-विषयः, स कामो ऽस्मि । हे भरतर्षभ

balaṃ sāmarthyam ojo balavatām aham | tac ca balaṃ kāma-rāga-vivarjitam | kāmaś ca rāgaś ca kāma-rāgau | kāmas tṛṣṇā-saṃnikṛṣṭeṣu viṣayeṣu, rāgo rañjanā prāpteṣu viṣayeṣu - tābhyāṃ kāma-rāgābhyāṃ vivarjitaṃ dehādi-dhāraṇa-mātrārthaṃ balaṃ sattvam aham asmi | na tu yat saṃsāriṇāṃ tṛṣṇā-rāga-kāraṇam | kiṃ ca - dharmāviruddhaḥ | dharmeṇa śāstrārthenāviruddho yaḥ prāṇiṣu bhūteṣu kāmaḥ, yathā deha-dhāraṇa-mātrādy-artho 'śana-pānādi-viṣayaḥ, sa kāmo 'smi | he bharatarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये चैव सात्त्विकाः सत्त्व-निर्वृत्ता भावाः पदार्थाः, राजसाः रजो-निर्वृत्तास् तामसास् तमो-निर्वृत्ताश् च, ये केचित् प्राणिनां स्व-कर्म-वशात् जायन्ते भावाः, तान् मत्त एव जायमानान् इति एवं विद्धि सर्वान् समस्तान् एव । एवं यद्य् अपि ते मत्तो जायन्ते, तथापि न त्व् अहं तेषु तद्-अधीनस् तद्-वशः, यथा संसारिणः । ते पुनर् मयि मद्-वशाः मद्-अधीनाः

ye caiva sāttvikāḥ sattva-nirvṛttā bhāvāḥ padārthāḥ, rājasāḥ rajo-nirvṛttās tāmasās tamo-nirvṛttāś ca, ye kecit prāṇināṃ sva-karma-vaśāt jāyante bhāvāḥ, tān matta eva jāyamānān iti evaṃ viddhi sarvān samastān eva | evaṃ yady api te matto jāyante, tathāpi na tv ahaṃ teṣu tad-adhīnas tad-vaśaḥ, yathā saṃsāriṇaḥ | te punar mayi mad-vaśāḥ mad-adhīnāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिभिर् गुण-मयैः गुण-विकारैः राग-द्वेष-मोहादि-प्रकारैर् भावैः पदार्थैर् एभिर् यथोक्तैः सर्वम् इदं प्राणि-जातं जगन् मोहितम् अविवेकिताम् आपादितं सन् नाभिजानानि माम् । एभ्यो यथोक्तेभ्यो गुणेभ्यः परं व्यतिरिक्तं विलक्षणं चाव्ययं व्यय-रहितं जन्मादि-सर्व-भाव-विकार-वर्जितम् इत्य् अर्थः

tribhir guṇa-mayaiḥ guṇa-vikāraiḥ rāga-dveṣa-mohādi-prakārair bhāvaiḥ padārthair ebhir yathoktaiḥ sarvam idaṃ prāṇi-jātaṃ jagan mohitam avivekitām āpāditaṃ san nābhijānāni mām | ebhyo yathoktebhyo guṇebhyaḥ paraṃ vyatiriktaṃ vilakṣaṇaṃ cāvyayaṃ vyaya-rahitaṃ janmādi-sarva-bhāva-vikāra-varjitam ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवी देवस्य ममेश्वरस्य विष्णोः स्वभाव-भूता हि यस्माद् एषा यथोक्ता गुण-मयी मम माया दुरत्यया दुःखेनात्ययो ऽतिक्रमणं यस्याः सा दुरत्यया । तत्रैवं सति सर्व-धर्मान् परित्यज्य माम् एव मायाविनं स्वात्म-भूतं सर्वात्मना ये प्रपद्यन्ते ते मायाम् एतां सर्व-भूत-मोहिनीं तरन्त्य् अतिक्रामन्ति । ते संसार-बन्धनान् मुच्यन्त इत्य् अर्थः

daivī devasya mameśvarasya viṣṇoḥ svabhāva-bhūtā hi yasmād eṣā yathoktā guṇa-mayī mama māyā duratyayā duḥkhenātyayo 'tikramaṇaṃ yasyāḥ sā duratyayā | tatraivaṃ sati sarva-dharmān parityajya mām eva māyāvinaṃ svātma-bhūtaṃ sarvātmanā ye prapadyante te māyām etāṃ sarva-bhūta-mohinīṃ taranty atikrāmanti | te saṃsāra-bandhanān mucyanta ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न मां परमेश्वरं नारायणं दुष्कृतिनः पाप-कारिणः मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमा नराणां मध्ये ऽधमाः निकृष्टः । ते च माययापहृत-ज्ञानाः संमुषित-ज्ञाना आसुरं भावं हिंसानृतादि-लक्षणम् आश्रिताः

na māṃ parameśvaraṃ nārāyaṇaṃ duṣkṛtinaḥ pāpa-kāriṇaḥ mūḍhāḥ prapadyante narādhamā narāṇāṃ madhye 'dhamāḥ nikṛṣṭaḥ | te ca māyayāpahṛta-jñānāḥ saṃmuṣita-jñānā āsuraṃ bhāvaṃ hiṃsānṛtādi-lakṣaṇam āśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्-विधाश् चतुः-प्रकारा भजन्ते सेवन्ते मां जनाः सुकृतिनः पुण्य-कर्माणो हे ऽर्जुन । आर्त आर्ति-परिगृहीतस् तस्कर-व्याघ्र-रोगादिनाभिभूत आपन्नः । जिज्ञासुर् भगवत्-तत्त्वं ज्ञातुम् इच्छति यः । अर्थार्थी धन-कामः । ज्ञानी विष्णोस् तत्त्व-विच् च हे भरतर्षभ

catur-vidhāś catuḥ-prakārā bhajante sevante māṃ janāḥ sukṛtinaḥ puṇya-karmāṇo he 'rjuna | ārta ārti-parigṛhītas taskara-vyāghra-rogādinābhibhūta āpannaḥ | jijñāsur bhagavat-tattvaṃ jñātum icchati yaḥ | arthārthī dhana-kāmaḥ | jñānī viṣṇos tattva-vic ca he bharatarṣabha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां चतुर्णां मध्ये ज्ञानी तत्त्व-वित् तत्त्व-वित्त्वान् नित्य-युक्तो भवति । एक-भक्तिश् च, अन्यस्य भजनीयस्यादर्शनात् । अतः स एक-भक्तिर् विशिष्यते विशेषम् आधिक्यम् आपद्यते, अतिरिच्यत इत्य् अर्थः । प्रियो हि यस्माद् अहम् आत्मा ज्ञानिनो ऽतस् तस्याहम् अत्यर्थं प्रियः । प्रसिद्धं हि लोके आत्मा प्रियो भवतीति । तस्माज् ज्ञानिन आत्मत्वाद् वासुदेवः प्रियो भवतीत्य् अर्थः । स च ज्ञानी मम वासुदेवस्य आत्मैवेति ममात्यर्थं प्रियः

teṣāṃ caturṇāṃ madhye jñānī tattva-vit tattva-vittvān nitya-yukto bhavati | eka-bhaktiś ca, anyasya bhajanīyasyādarśanāt | ataḥ sa eka-bhaktir viśiṣyate viśeṣam ādhikyam āpadyate, atiricyata ity arthaḥ | priyo hi yasmād aham ātmā jñānino 'tas tasyāham atyarthaṃ priyaḥ | prasiddhaṃ hi loke ātmā priyo bhavatīti | tasmāj jñānina ātmatvād vāsudevaḥ priyo bhavatīty arthaḥ | sa ca jñānī mama vāsudevasya ātmaiveti mamātyarthaṃ priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदारा उत्कृष्टाः सर्व एवैते । त्रयो ऽपि मम प्रिया एवेत्य् अर्थः । न हि कश्चिन् मद्-भक्तो वासुदेवस्याप्रियो भवति । ज्ञानी त्व् अत्यर्थं प्रियो भवतीति विशेषः । तत् कस्मात् ? इत्य् अत आह - ज्ञानी त्व् आत्मैव, नान्यो मत्त इति मे मम मतं निश्चयः । आस्थित आरोढुं प्रवृत्तः स ज्ञानी हि यस्माद् अहम् एव भगवान् वासुदेवो नान्यो ऽस्मीत्य् एवं युक्तात्मा समाहित-चित्तः सन् माम् एव परं ब्रह्म गन्तव्यम् अनुत्तमां गतिं गन्तुं प्रवृत्त इत्य् अर्थः

udārā utkṛṣṭāḥ sarva evaite | trayo 'pi mama priyā evety arthaḥ | na hi kaścin mad-bhakto vāsudevasyāpriyo bhavati | jñānī tv atyarthaṃ priyo bhavatīti viśeṣaḥ | tat kasmāt ? ity ata āha - jñānī tv ātmaiva, nānyo matta iti me mama mataṃ niścayaḥ | āsthita āroḍhuṃ pravṛttaḥ sa jñānī hi yasmād aham eva bhagavān vāsudevo nānyo 'smīty evaṃ yuktātmā samāhita-cittaḥ san mām eva paraṃ brahma gantavyam anuttamāṃ gatiṃ gantuṃ pravṛtta ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहूनां जन्मनां ज्ञानार्थ-संस्काराश्रयाणाम् अन्ते समाप्तौ ज्ञानवान् प्राप्त-परिपाक-ज्ञानो मां वासुदेवं प्रत्यग्-आत्मानं प्रत्यक्षतः प्रपद्यते । कथम् ? वासुदेवः सर्वम् इति । य एवं सर्वात्मानं मां नारायणं प्रतिपद्यते, स महात्मा । न तत्-समो ऽन्यो ऽस्ति, अधिको वा । अतः सुदुर्लभः, मनुष्याणां सहस्रेष्व् इति ह्य् उक्तम्

bahūnāṃ janmanāṃ jñānārtha-saṃskārāśrayāṇām ante samāptau jñānavān prāpta-paripāka-jñāno māṃ vāsudevaṃ pratyag-ātmānaṃ pratyakṣataḥ prapadyate | katham ? vāsudevaḥ sarvam iti | ya evaṃ sarvātmānaṃ māṃ nārāyaṇaṃ pratipadyate, sa mahātmā | na tat-samo 'nyo 'sti, adhiko vā | ataḥ sudurlabhaḥ, manuṣyāṇāṃ sahasreṣv iti hy uktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामैस् तैस् तैः पुत्र-पशु-स्वर्गादि-विषयैर् हृत-ज्ञानाः अपहृत-विवेक-विज्ञानाः प्रपद्यन्ते ऽन्य-देवताः प्राप्नुवन्ति वासुदेवाद् आत्मनो ऽन्या देवताः । तं तं नियमं देवताराधने प्रसिद्धो यो यो नियमस् तं तम् आस्थाय आश्रित्य प्रकृत्या स्वभावेन जन्मान्तरार्जित-संस्कार-विशेषेण नियताः नियमिताः स्वयात्मीयया

kāmais tais taiḥ putra-paśu-svargādi-viṣayair hṛta-jñānāḥ apahṛta-viveka-vijñānāḥ prapadyante 'nya-devatāḥ prāpnuvanti vāsudevād ātmano 'nyā devatāḥ | taṃ taṃ niyamaṃ devatārādhane prasiddho yo yo niyamas taṃ tam āsthāya āśritya prakṛtyā svabhāvena janmāntarārjita-saṃskāra-viśeṣeṇa niyatāḥ niyamitāḥ svayātmīyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो यः कामी यां यां देवता-तनुं श्रद्धया संयुक्तो भक्तश् च सन्न् अर्चितुं पूजयितुम् इच्छति, तस्य तस्य कामिनो ऽचलां स्थिरां श्रद्धां ताम् एव विदधामि स्थिरीकरोमि

yo yaḥ kāmī yāṃ yāṃ devatā-tanuṃ śraddhayā saṃyukto bhaktaś ca sann arcituṃ pūjayitum icchati, tasya tasya kāmino 'calāṃ sthirāṃ śraddhāṃ tām eva vidadhāmi sthirīkaromi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तया मद्-विहितया श्रद्धया युक्तः सन् तस्या देवता-तन्वा राधनम् आराधनम् ईहते चेष्टते । लभते च ततस् तस्या आराधिताया देवता-तन्वाः कामान् ईप्सितान् मयैव परमेश्वरेण सर्वज्ञेन कर्म-फल-विभाग-ज्ञतया विहितान् निर्मितान् तान्, हि यस्मात् ते भगवता विहिताः कामास् तस्मात् तान् अवश्यं लभते इत्य् अर्थः । हितान् इति पद-च्छेदे हितत्वं कामानाम् उपचरितं कल्प्यम् । न हि कामा हिताः कस्यचित्

sa tayā mad-vihitayā śraddhayā yuktaḥ san tasyā devatā-tanvā rādhanam ārādhanam īhate ceṣṭate | labhate ca tatas tasyā ārādhitāyā devatā-tanvāḥ kāmān īpsitān mayaiva parameśvareṇa sarvajñena karma-phala-vibhāga-jñatayā vihitān nirmitān tān, hi yasmāt te bhagavatā vihitāḥ kāmās tasmāt tān avaśyaṃ labhate ity arthaḥ | hitān iti pada-cchede hitatvaṃ kāmānām upacaritaṃ kalpyam | na hi kāmā hitāḥ kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तवद् विनाशि तु फलं तेषां तद् भवत्य् अल्प-मेधसाम् अल्प-प्रज्ञानाम् । देवान् देव-यजो यान्ति देवान् यजन्तीति देव-यजः, ते देवान् यान्ति । मद्-भक्ता यान्ति माम् अपि । एवं समाने ऽप्य् आयासे माम् एव न प्रपद्यन्ते ऽनन्त-फलाय । अहो खलु कष्टं वर्तत इत्य् अनुक्रोशं दर्शयति भगवान्

antavad vināśi tu phalaṃ teṣāṃ tad bhavaty alpa-medhasām alpa-prajñānām | devān deva-yajo yānti devān yajantīti deva-yajaḥ, te devān yānti | mad-bhaktā yānti mām api | evaṃ samāne 'py āyāse mām eva na prapadyante 'nanta-phalāya | aho khalu kaṣṭaṃ vartata ity anukrośaṃ darśayati bhagavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तम् अप्रकाशं व्यक्तिम् आपन्नं प्रकाशं गतम् इदानीं मन्यन्ते मां नित्य-प्रसिद्धम् ईश्वरम् अपि सन्तम् अबुद्धयो ऽविवेकिनः परं भावं परम् आत्म-स्वरूपम् अजानन्तो ऽविवेकिनः ममाव्ययं व्यय-रहितम् अनुत्तमं निरतिशयं मदीयं भावम् अजानन्तो मन्यन्त इत्य् अर्थः

avyaktam aprakāśaṃ vyaktim āpannaṃ prakāśaṃ gatam idānīṃ manyante māṃ nitya-prasiddham īśvaram api santam abuddhayo 'vivekinaḥ paraṃ bhāvaṃ param ātma-svarūpam ajānanto 'vivekinaḥ mamāvyayaṃ vyaya-rahitam anuttamaṃ niratiśayaṃ madīyaṃ bhāvam ajānanto manyanta ity arthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहं प्रकाशः सर्वस्य लोकस्य, केषांचिद् एव मद्-भक्तानां प्रकाशो ऽहम् इत्य् अभिप्रायः । योग-माया-समावृतो योगो गुणानां युक्तिर् घटनं सैव माया योग-माया । तया योगमायया समावृतः, संछन्न इत्य् अर्थः । अत एव मूढो लोको ऽयं नाभिजानाति माम् अजम् अव्ययम्

nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya lokasya, keṣāṃcid eva mad-bhaktānāṃ prakāśo 'ham ity abhiprāyaḥ | yoga-māyā-samāvṛto yogo guṇānāṃ yuktir ghaṭanaṃ saiva māyā yoga-māyā | tayā yogamāyayā samāvṛtaḥ, saṃchanna ity arthaḥ | ata eva mūḍho loko 'yaṃ nābhijānāti mām ajam avyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यया योगमायया समावृतं मां लोको नाभिजानाति, नासौ योगमाया मदीया सती ममेश्वरस्य मायाविनो ज्ञानं प्रतिबध्नाति । यथान्यस्यापि मायाविनो माया ज्ञानं तद्वत् । यतः एवम्, अतः -- अहं तु वेद जाने समतीतानि समतिक्रान्तानि भूतानि, वर्तमानानि चार्जुन, भविष्याणि च भूतानि वेदाहम् । मां तु वेद न कश्चन मद्-भक्तं मच्-छरणम् एकं मुक्त्वा । मत्-तत्त्व-वेदनाभावाद् एव न मां भजते

yayā yogamāyayā samāvṛtaṃ māṃ loko nābhijānāti, nāsau yogamāyā madīyā satī mameśvarasya māyāvino jñānaṃ pratibadhnāti | yathānyasyāpi māyāvino māyā jñānaṃ tadvat | yataḥ evam, ataḥ -- ahaṃ tu veda jāne samatītāni samatikrāntāni bhūtāni, vartamānāni cārjuna, bhaviṣyāṇi ca bhūtāni vedāham | māṃ tu veda na kaścana mad-bhaktaṃ mac-charaṇam ekaṃ muktvā | mat-tattva-vedanābhāvād eva na māṃ bhajate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इच्छा-द्वेष-समुत्थेन इच्छा च द्वेषश् चेच्छा-द्वेषौ । ताभ्यां समुत्तिष्ठतीतीच्छा-द्वेष-समुत्थस् तेनेच्छा-द्वेष-समुत्थेन । केनेति विशेषापेक्षायाम् इदम् आह - द्वन्द्व-मोहेन द्वन्द्व-निमित्तो मोहो द्वन्द्व-मोहस् तेन । ताव् एव इच्छा-द्वेषौ शीतोष्णवत् परस्पर-विरुद्धौ सुख-दुःख-तद्-धेतु-विषयौ यथा-कालं सर्व-भूतैः संबध्यमानौ द्वन्द्व-शब्देनाभिधीयेते । तत्र यदेच्छा-द्वेषौ सुख-दुःख-तद्-धेतु-संप्राप्त्या लब्धात्मकौ भवतः, तदा तौ सर्व-भूतानां प्रज्ञायाः स्व-वशापादन-द्वारेण परमार्थात्म-तत्त्व-विषय-ज्ञानोत्पत्ति-प्रतिबन्ध-कारणं मोहं जनयतः । न हीच्छा-द्वेष-दोष-वशीकृत-चित्तस्य यथा-भूतार्थ-विषय-ज्ञानम् उत्पद्यते बहिर् अपि । किम् उ वक्तव्यं ताभ्याम् आविष्ट-बुद्धेः संमूढस्य प्रत्यग्-आत्मनि बहु-प्रतिबन्धे ज्ञानं नोत्पद्यतेति । अतस् तेन इच्छा-द्वेष-समुत्थेन द्वन्द्व-मोहेन, भारत भरतान्वयज, सर्व-भूतानि संमोहितानि सन्ति संमोहं संमूढतां सर्गे जन्मनि, उत्पत्ति-काले इत्य् एतत्, यान्ति गच्छन्ति हे परंतप । मोह-वशान्य् एव सर्व-भूतानि जायमानानि जायन्त इत्य् अभिप्रायः । यत एवम् अतस् तेन द्वन्द्व-मोहेन प्रतिबद्ध-प्रज्ञानानि सर्व-भूतानि संमोहितानि माम् आत्म-भूतं न जानन्ति । अत एव आत्म-भावेन मां न भजन्ते

icchā-dveṣa-samutthena icchā ca dveṣaś cecchā-dveṣau | tābhyāṃ samuttiṣṭhatītīcchā-dveṣa-samutthas tenecchā-dveṣa-samutthena | keneti viśeṣāpekṣāyām idam āha - dvandva-mohena dvandva-nimitto moho dvandva-mohas tena | tāv eva icchā-dveṣau śītoṣṇavat paraspara-viruddhau sukha-duḥkha-tad-dhetu-viṣayau yathā-kālaṃ sarva-bhūtaiḥ saṃbadhyamānau dvandva-śabdenābhidhīyete | tatra yadecchā-dveṣau sukha-duḥkha-tad-dhetu-saṃprāptyā labdhātmakau bhavataḥ, tadā tau sarva-bhūtānāṃ prajñāyāḥ sva-vaśāpādana-dvāreṇa paramārthātma-tattva-viṣaya-jñānotpatti-pratibandha-kāraṇaṃ mohaṃ janayataḥ | na hīcchā-dveṣa-doṣa-vaśīkṛta-cittasya yathā-bhūtārtha-viṣaya-jñānam utpadyate bahir api | kim u vaktavyaṃ tābhyām āviṣṭa-buddheḥ saṃmūḍhasya pratyag-ātmani bahu-pratibandhe jñānaṃ notpadyateti | atas tena icchā-dveṣa-samutthena dvandva-mohena, bhārata bharatānvayaja, sarva-bhūtāni saṃmohitāni santi saṃmohaṃ saṃmūḍhatāṃ sarge janmani, utpatti-kāle ity etat, yānti gacchanti he paraṃtapa | moha-vaśāny eva sarva-bhūtāni jāyamānāni jāyanta ity abhiprāyaḥ | yata evam atas tena dvandva-mohena pratibaddha-prajñānāni sarva-bhūtāni saṃmohitāni mām ātma-bhūtaṃ na jānanti | ata eva ātma-bhāvena māṃ na bhajante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येषां तु पुनर् अन्त-गतं समाप्त-प्रायं क्षीणं पापं जनानां पुण्य-कर्मणां पुण्यं कर्म येषां सत्त्व-शुद्धि-कारणं विद्यते ते पुण्य-कर्माणस् तेषां पुण्य-कर्मणाम्, ते द्वन्द्व-मोह-निर्मुक्ता यथोक्तेन द्वन्द्व-मोहेन निर्मुक्ता भजन्ते मां परमात्मनां दृढ-व्रताः । एवम् एव परमार्थ-तत्त्वं नान्यथेत्य् एवं सर्व-परित्याग-व्रतेन निश्चित-विज्ञाना दृढ-व्रता उच्यन्ते

yeṣāṃ tu punar anta-gataṃ samāpta-prāyaṃ kṣīṇaṃ pāpaṃ janānāṃ puṇya-karmaṇāṃ puṇyaṃ karma yeṣāṃ sattva-śuddhi-kāraṇaṃ vidyate te puṇya-karmāṇas teṣāṃ puṇya-karmaṇām, te dvandva-moha-nirmuktā yathoktena dvandva-mohena nirmuktā bhajante māṃ paramātmanāṃ dṛḍha-vratāḥ | evam eva paramārtha-tattvaṃ nānyathety evaṃ sarva-parityāga-vratena niścita-vijñānā dṛḍha-vratā ucyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जरा-मरण-मोक्षाय जरा-मरणयोर् मोक्षार्थं मां परमेश्वरम् आश्रित्य मत्-समाहित-चित्ताः सन्तो यतन्ति प्रयतन्ते ये, ते यद् ब्रह्म परं तद् विदुः कृत्स्नं समस्तम् अध्यात्मं प्रत्यग्-आत्म-विषयं वस्तु तद् विदुः । कर्म चाखिलं समस्तं विदुः

jarā-maraṇa-mokṣāya jarā-maraṇayor mokṣārthaṃ māṃ parameśvaram āśritya mat-samāhita-cittāḥ santo yatanti prayatante ye, te yad brahma paraṃ tad viduḥ kṛtsnaṃ samastam adhyātmaṃ pratyag-ātma-viṣayaṃ vastu tad viduḥ | karma cākhilaṃ samastaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधिभूताधिदैवम् अधिभूतं चाधिदैवं चाधिभूताधिदैवम्, सहाधिभूताधिदैवेन वर्तत इति साधिभूताधिदैवं च मां ये विदुः । साधियज्ञं च सहाधियज्ञेन साधियज्ञं ये विदुः, प्रयाण-काले मरण-काले ऽपि च मां ते विदुः । युक्त-चेतसः समाहित-चित्ता इति

sādhibhūtādhidaivam adhibhūtaṃ cādhidaivaṃ cādhibhūtādhidaivam, sahādhibhūtādhidaivena vartata iti sādhibhūtādhidaivaṃ ca māṃ ye viduḥ | sādhiyajñaṃ ca sahādhiyajñena sādhiyajñaṃ ye viduḥ, prayāṇa-kāle maraṇa-kāle 'pi ca māṃ te viduḥ | yukta-cetasaḥ samāhita-cittā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.