Ksemendra: Bharatamanjari 13

नैकान्तवासिता शान्त्यै न गेहं बन्धनाय च । सर्वत्र विहिता नाम मुक्तिर्निर्लेपचेतसाम्

naikāntavāsitā śāntyai na gehaṃ bandhanāya ca / sarvatra vihitā nāma muktirnirlepacetasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तःप्रवेशः किमयं त्वया मे योगतः कृतः । वर्णगोत्राश्रमादीनां विभेदादेष संकरः

antaḥpraveśaḥ kimayaṃ tvayā me yogataḥ kṛtaḥ / varṇagotrāśramādīnāṃ vibhedādeṣa saṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जेतुमिच्छसि चेदस्मान्सिद्धो मानस्तदेष ते । अयं स्वशास्त्रदोषश्च तव स्पृशसि यत्परान्

jetumicchasi cedasmānsiddho mānastadeṣa te / ayaṃ svaśāstradoṣaśca tava spṛśasi yatparān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाङ्गसङ्गं कुरुषे सती भूत्वा न लज्जसे । कारणं ब्रूहि सुभगे न मिथ्या वक्तुमर्हसि

sarvāṅgasaṅgaṃ kuruṣe satī bhūtvā na lajjase / kāraṇaṃ brūhi subhage na mithyā vaktumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पृष्टातिपरुषं न धैर्यात्संचचाल सा । ईषदुन्नमितैकभ्रूर्हासपल्लविताधरा

iti pṛṣṭātiparuṣaṃ na dhairyātsaṃcacāla sā / īṣadunnamitaikabhrūrhāsapallavitādharā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा बभाषे प्रविष्टापि च्छायेव पुरतः स्थिता । पूर्वापरहितं वाक्यं नदन्सज्जनसंसदि । मुक्तश्च भेदवक्ता चेत्यहो राजन्न राजसे

sā babhāṣe praviṣṭāpi cchāyeva purataḥ sthitā / pūrvāparahitaṃ vākyaṃ nadansajjanasaṃsadi / muktaśca bhedavaktā cetyaho rājanna rājase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कासि कस्य कुतो वा त्वं यदेवमभिधीयते । तत्र किं न श्रुतं काष्ठजन्तुवद्गुणभौतिकम्

kāsi kasya kuto vā tvaṃ yadevamabhidhīyate / tatra kiṃ na śrutaṃ kāṣṭhajantuvadguṇabhautikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिंशद्गुणकलाकारो व्यक्तो व्यक्तत्वमागतः । संघातस्तत्त्वचक्रस्य सो ऽयं कस्य न कस्य वा

triṃśadguṇakalākāro vyakto vyaktatvamāgataḥ / saṃghātastattvacakrasya so 'yaṃ kasya na kasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रसेकाद्यवस्थास्ता न लक्ष्यन्ते जरावधि । दीपस्येवार्चिषो याता यस्य सो ऽयं कुतः कथम्

śukrasekādyavasthāstā na lakṣyante jarāvadhi / dīpasyevārciṣo yātā yasya so 'yaṃ kutaḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाङ्गैरपि न संबन्धः संबन्धो जगतामिव । किमुतात्मनि नात्मानं मुक्तः पश्यसि बिम्बवत्

svāṅgairapi na saṃbandhaḥ saṃbandho jagatāmiva / kimutātmani nātmānaṃ muktaḥ paśyasi bimbavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पं पृच्छतो नैषा मुक्तता तव शोभते । समरारावभग्नस्य जयमालेव दन्तिनः

vikalpaṃ pṛcchato naiṣā muktatā tava śobhate / samarārāvabhagnasya jayamāleva dantinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं राज्यमपर्यन्तं तिष्ठतस्ते विमुक्तता । न मन्ये ऽहं मरुतटे तप्तस्येव वितृष्णता

idaṃ rājyamaparyantaṃ tiṣṭhataste vimuktatā / na manye 'haṃ marutaṭe taptasyeva vitṛṣṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चामरैर्लोलयन्त्येव च्छत्त्रैराच्छादयन्ति च । विवेकं मदकल्लोलैर्हरन्ति च नृणां श्रियः

cāmarairlolayantyeva cchattrairācchādayanti ca / vivekaṃ madakallolairharanti ca nṛṇāṃ śriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हताः सेनाः पुनर्युद्धे राजपुत्रो निपातितः । इति साधारणैर्देषैर्भूभुजामेव दुःखिता

hatāḥ senāḥ punaryuddhe rājaputro nipātitaḥ / iti sādhāraṇairdeṣairbhūbhujāmeva duḥkhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनं कोशे गजाः शाले स्वगृहेषु च मन्त्रिणः । शय्याविभागे महिषी त्रियामायां त्वमेककः

dhanaṃ kośe gajāḥ śāle svagṛheṣu ca mantriṇaḥ / śayyāvibhāge mahiṣī triyāmāyāṃ tvamekakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकङ्कणमहारं च शय्यायां वर्तते वपुः । उच्छ्वासशेषो विमुखः स्वप्ने धावसि चान्यतः

akaṅkaṇamahāraṃ ca śayyāyāṃ vartate vapuḥ / ucchvāsaśeṣo vimukhaḥ svapne dhāvasi cānyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिक्षुकी शून्यनिलया शून्ये ऽस्मिंस्तव विग्रहे । निवसामि क्षपामेकां का नु ते नृपते क्षतिः

bhikṣukī śūnyanilayā śūnye 'smiṃstava vigrahe / nivasāmi kṣapāmekāṃ kā nu te nṛpate kṣatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्पृशन्ती वपुस्ते ऽहं प्रविष्टा यदि योगतः । तत्कथं नृपते मुक्तः स्पर्शं वेत्सि सरागवत्

aspṛśantī vapuste 'haṃ praviṣṭā yadi yogataḥ / tatkathaṃ nṛpate muktaḥ sparśaṃ vetsi sarāgavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णसंकरभीरोस्ते कथं पञ्चशिखो गुरुः । वृथा तदधुना जातं यत्त्वयोक्तं नरेश्वर

varṇasaṃkarabhīroste kathaṃ pañcaśikho guruḥ / vṛthā tadadhunā jātaṃ yattvayoktaṃ nareśvara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवाङ्कुरसमर्थं मे ज्ञानबीजं प्ररोहति । विषयेष्विति तद्राजन्स्वयमुक्तं न पश्यसि

naivāṅkurasamarthaṃ me jñānabījaṃ prarohati / viṣayeṣviti tadrājansvayamuktaṃ na paśyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविभिन्ना वयं सर्वे समाश्रयिसमाश्रयात् । तरौ लता तत्र पुष्पं तस्मिन्षट्चरणा इव

avibhinnā vayaṃ sarve samāśrayisamāśrayāt / tarau latā tatra puṣpaṃ tasminṣaṭcaraṇā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वात्मना पृथक्त्वं चेदिति भागं विपश्यसि । तदेकान्तविभिन्नस्य कस्य केनात्र संकरः

sarvātmanā pṛthaktvaṃ cediti bhāgaṃ vipaśyasi / tadekāntavibhinnasya kasya kenātra saṃkaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स त्वं प्रवृत्तिविमुखो न च प्राप्तो निवृत्तताम् । त्रिशङ्कुरिव मध्यस्थो न दिवं न भुवं श्रितः

sa tvaṃ pravṛttivimukho na ca prāpto nivṛttatām / triśaṅkuriva madhyastho na divaṃ na bhuvaṃ śritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमेतन्मम न वा यत्सर्वमहमेव वा । निष्ठामेतामनासाद्य कथं मुक्तो ऽसि पार्थिव

sarvametanmama na vā yatsarvamahameva vā / niṣṭhāmetāmanāsādya kathaṃ mukto 'si pārthiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यवाप्तोपदेशार्थः सुलभावचसा नृपः । न हृष्टो नापहृष्टश्च तूष्णीं नभ इवाभवत्

ityavāptopadeśārthaḥ sulabhāvacasā nṛpaḥ / na hṛṣṭo nāpahṛṣṭaśca tūṣṇīṃ nabha ivābhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञा शुकस्य वैराग्यं भीष्मः पृष्टो ऽब्रवीत्पुनः । यदुवाच शुकं पुत्रं पराशरसुतो मुनिः

rājñā śukasya vairāgyaṃ bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravītpunaḥ / yaduvāca śukaṃ putraṃ parāśarasuto muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्र संसारमरणौ सरतामविवेकिनाम् । पश्य शीतातपव्याधिमरणावधिदुःस्थितिम्

putra saṃsāramaraṇau saratāmavivekinām / paśya śītātapavyādhimaraṇāvadhiduḥsthitim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्शरीरकुसुमे भृङ्गवज्जीविते स्थिते । चपलेषु च बावेषु ताटस्थ्यं पुत्र नोचितम्

asminśarīrakusume bhṛṅgavajjīvite sthite / capaleṣu ca bāveṣu tāṭasthyaṃ putra nocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा लिखितमेवायुः क्षणरात्रिं दिवं ततः । कोटिभिः प्राप्तकालानां मुहूर्तमपि दुर्लभम्

yathā likhitamevāyuḥ kṣaṇarātriṃ divaṃ tataḥ / koṭibhiḥ prāptakālānāṃ muhūrtamapi durlabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनाक्षौद्रपटले नानाभावरसाहृते । स्वयमुत्पादिते मग्नः क्षुद्रः को नाम मुच्यते

vāsanākṣaudrapaṭale nānābhāvarasāhṛte / svayamutpādite magnaḥ kṣudraḥ ko nāma mucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपर्याप्तमनःस्वेच्छास्त्यक्त्वा दारान्धनं सुतान् । कालव्यालसमाकृष्टा हन्त गच्छन्ति जन्तवः

aparyāptamanaḥsvecchāstyaktvā dārāndhanaṃ sutān / kālavyālasamākṛṣṭā hanta gacchanti jantavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असिपत्त्रवनं घोरं तप्ता वैतरणी नदी । परत्रोष्णकटाहाश्च सन्ति गेहं न बान्धवाः

asipattravanaṃ ghoraṃ taptā vaitaraṇī nadī / paratroṣṇakaṭāhāśca santi gehaṃ na bāndhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न यावदेतत्तारुण्यं गलत्यनुपलक्षितम् । न यासि यावत्संकोचं जरया तप्तचर्मवत्

na yāvadetattāruṇyaṃ galatyanupalakṣitam / na yāsi yāvatsaṃkocaṃ jarayā taptacarmavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिक्काश्वासविपर्यस्तो यावत्स्वप्नविलोचनः । कुलालचक्रवद्भ्रान्तो न पश्यसि दिशो दश

hikkāśvāsaviparyasto yāvatsvapnavilocanaḥ / kulālacakravadbhrānto na paśyasi diśo daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिरण्यवर्णां वसुधां यावद्वीक्ष्य विशृङ्खलम् । न गच्छसि तमो दीर्घं सूच्यभेद्यमबान्धवः

hiraṇyavarṇāṃ vasudhāṃ yāvadvīkṣya viśṛṅkhalam / na gacchasi tamo dīrghaṃ sūcyabhedyamabāndhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावच्छुभाशुभाक्रान्तो न हृष्यसि विरौषि वा । तावत्समाधिविबुधो विनिवृत्तभवो भव

yāvacchubhāśubhākrānto na hṛṣyasi virauṣi vā / tāvatsamādhivibudho vinivṛttabhavo bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वेत्यवाप्तनिर्वेदः शुकस्त्यक्त्वा स्वमाश्रयम् । आमन्त्र्य पितरौ योगी ययौ श्रेयःसमाधये

śrutvetyavāptanirvedaḥ śukastyaktvā svamāśrayam / āmantrya pitarau yogī yayau śreyaḥsamādhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्ममूलं निशम्याथ नृणां सुकृतदुष्कृतम् । राज्ञा शुककथां पष्टः पुनराह पितामहः

karmamūlaṃ niśamyātha nṛṇāṃ sukṛtaduṣkṛtam / rājñā śukakathāṃ paṣṭaḥ punarāha pitāmahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णिकारवने मेरोः पुरा शीतांशुशेखरः । विजहार हरो हारफणिरत्नांशुपिञ्जरः

karṇikāravane meroḥ purā śītāṃśuśekharaḥ / vijahāra haro hāraphaṇiratnāṃśupiñjaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रोग्रतपसा युक्तो व्यासः सत्यवतीसुतः । पुत्रकामो वरं प्राप दास्यमीति महेश्वरात्

tatrogratapasā yukto vyāsaḥ satyavatīsutaḥ / putrakāmo varaṃ prāpa dāsyamīti maheśvarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कालेन स मुनिर्वह्न्यर्थमरणीं स्वयम् । ममन्थाप्सरसं पश्यन्धृताचीमग्रचारिणीम्

tataḥ kālena sa munirvahnyarthamaraṇīṃ svayam / mamanthāpsarasaṃ paśyandhṛtācīmagracāriṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य शुक्रं पपाताशु शुकीभूतां विलोक्य ताम् । अरण्यामरतस्यापि तत्रास्य तनयो ऽभवत्

tasya śukraṃ papātāśu śukībhūtāṃ vilokya tām / araṇyāmaratasyāpi tatrāsya tanayo 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरण्या गर्भसंभूतः सो ऽभूद्व्याससुतः शुकः । शुक्रः कमण्डलुं यस्मै द्यौश्च दण्डाजिनं ददौ

araṇyā garbhasaṃbhūtaḥ so 'bhūdvyāsasutaḥ śukaḥ / śukraḥ kamaṇḍaluṃ yasmai dyauśca daṇḍājinaṃ dadau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदानधीत्य साकारानवाप्य च बृहस्पतेः । तपसा ब्रह्मचर्येण मान्यो ऽभूत्स दिवौकसाम्

vedānadhītya sākārānavāpya ca bṛhaspateḥ / tapasā brahmacaryeṇa mānyo 'bhūtsa divaukasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदेशं पितुः प्राप्य तद्गिरा जनकं ययौ । मोक्षधर्मार्थनिपुणं द्रष्टुं पद्भ्यां नभश्चरः

upadeśaṃ pituḥ prāpya tadgirā janakaṃ yayau / mokṣadharmārthanipuṇaṃ draṣṭuṃ padbhyāṃ nabhaścaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेरुवर्षानतिक्रम्य मिथिलां प्रविवेश सः । निवार्यमाणो ऽप्यक्रोधो द्वाःस्थैः परुषवादिभिः

meruvarṣānatikramya mithilāṃ praviveśa saḥ / nivāryamāṇo 'pyakrodho dvāḥsthaiḥ paruṣavādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परं जनकराजस्य कक्ष्याद्वयमतीत्य सः । मन्त्रिप्रवेशितस्तस्थौ पूजितो ऽन्तःपुरे मुनिः

paraṃ janakarājasya kakṣyādvayamatītya saḥ / mantripraveśitastasthau pūjito 'ntaḥpure muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पर्यचरन्कान्तास्तमुत्पलविलोचनाः । यासां स्मितामृतैः कामः शिवदग्धो ऽपि जीवति

tataḥ paryacarankāntāstamutpalavilocanāḥ / yāsāṃ smitāmṛtaiḥ kāmaḥ śivadagdho 'pi jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वराहर्(ह)शयने तत्र योगी ध्यानपरायणः । निनाय रात्रिं प्रातश्च नृपो द्रष्टुं तमाययौ

varāhar(ha)śayane tatra yogī dhyānaparāyaṇaḥ / nināya rātriṃ prātaśca nṛpo draṣṭuṃ tamāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरोर्व्यासस्य तनयो जनकेन स पूजितः । रत्नासनोपविष्टो ऽथ पप्राच्छ मिथिलेश्वरम्

gurorvyāsasya tanayo janakena sa pūjitaḥ / ratnāsanopaviṣṭo 'tha paprāccha mithileśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसृष्टो ऽहं भगवता पित्रा व्यासेन ते ऽन्तिकम् । गुरूपदेशसंबन्धं वद ज्ञानमनामयम्

visṛṣṭo 'haṃ bhagavatā pitrā vyāsena te 'ntikam / gurūpadeśasaṃbandhaṃ vada jñānamanāmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनकः प्राह शनकैः क्रियासोपानपङ्क्तिभिः । आरुह्योच्चैः परं धाम विसुद्धं शुद्धचेतसा

janakaḥ prāha śanakaiḥ kriyāsopānapaṅktibhiḥ / āruhyoccaiḥ paraṃ dhāma visuddhaṃ śuddhacetasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानानिलहृताशेषविकल्पघनडम्बरः । द्वन्द्वत्रियामाविरतौ दृश्यते बोधभास्करः

jñānānilahṛtāśeṣavikalpaghanaḍambaraḥ / dvandvatriyāmāviratau dṛśyate bodhabhāskaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमात्मनि सर्वत्र तमात्मानं विलोकयन् । गुणत्रयविनिर्मुक्तो मुनिश्चरति निर्ममः

sarvamātmani sarvatra tamātmānaṃ vilokayan / guṇatrayavinirmukto muniścarati nirmamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्योत्सृष्टकलङ्कस्य प्रसन्नासक्तचेतसः । सर्वत्र विजितो मोक्षः सर्वकर्तृपदस्पृशः

tasyotsṛṣṭakalaṅkasya prasannāsaktacetasaḥ / sarvatra vijito mokṣaḥ sarvakartṛpadaspṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पृहाग्रन्थिं पुरो मुक्त्वा ततो रागं ततः शुचम् । अहंकारपरित्यागाद्योगी ब्रह्ममयो भवेत्

spṛhāgranthiṃ puro muktvā tato rāgaṃ tataḥ śucam / ahaṃkāraparityāgādyogī brahmamayo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वान्तरात्मतां यातः सर्वज्ञपदमास्थितः । युक्तो विमिश्रतां याति शैलेषु सलिलेषु च

sarvāntarātmatāṃ yātaḥ sarvajñapadamāsthitaḥ / yukto vimiśratāṃ yāti śaileṣu salileṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहमित्येव संसारो नाहमित्येव तत्क्षयः । देहमानविरामे च प्राणमानं समाश्रयेत्

ahamityeva saṃsāro nāhamityeva tatkṣayaḥ / dehamānavirāme ca prāṇamānaṃ samāśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावस्नेहं परित्यज्य देहमानं समाश्रयेत् । देहमानविरामे च प्राणमानं समाश्रयेत्

bhāvasnehaṃ parityajya dehamānaṃ samāśrayet / dehamānavirāme ca prāṇamānaṃ samāśrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरस्य प्राणमानं च विश्वाहंकारमाश्रयेत् । शून्यतां चिन्तयेत्पश्चाद्यया ब्रह्मणि लीयते

nirasya prāṇamānaṃ ca viśvāhaṃkāramāśrayet / śūnyatāṃ cintayetpaścādyayā brahmaṇi līyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि मिथिलेन्द्रस्य निशम्य विशदं वचः । तमामन्त्र्य कृती प्रायाच्छुकस्तुहिनभूधरम्

ityādi mithilendrasya niśamya viśadaṃ vacaḥ / tamāmantrya kṛtī prāyācchukastuhinabhūdharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे सुरमुनिर्नारदो द्रष्टुमाययौ । हिमाचलं लतालास्यविलासमणिमन्दिरम्

atrāntare suramunirnārado draṣṭumāyayau / himācalaṃ latālāsyavilāsamaṇimandiram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याधरघटाजुष्टनिर्झरोदारकन्दरम् । हेमपङ्कजिनीकुञ्जकूजन्मञ्जुविहङ्गमम्

vidyādharaghaṭājuṣṭanirjharodārakandaram / hemapaṅkajinīkuñjakūjanmañjuvihaṅgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुको ऽथ तत्र पितरं शिष्यान्विनयशालिनः । अध्यापयन्तमभ्येत्य स्ववृत्तान्त न्यवेदयत्

śuko 'tha tatra pitaraṃ śiṣyānvinayaśālinaḥ / adhyāpayantamabhyetya svavṛttānta nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमन्तुः पैलसहितो वैशम्पायनजैमिनी । ते व्यासशिष्याः प्रमदात्परिषस्वजिरे शुकम्

sumantuḥ pailasahito vaiśampāyanajaiminī / te vyāsaśiṣyāḥ pramadātpariṣasvajire śukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिदथ यातेषु कृष्णद्वैपायनं गुरुम् । वैशंपायनमुख्येषु समामन्त्र्य महीतलम्

kadācidatha yāteṣu kṛṣṇadvaipāyanaṃ gurum / vaiśaṃpāyanamukhyeṣu samāmantrya mahītalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव शुकस्तस्थौ तत्र ध्यानपरायणः । अधीयानः परं ब्रह्म व्यस्तं व्यासेन धीमता

eka eva śukastasthau tatra dhyānaparāyaṇaḥ / adhīyānaḥ paraṃ brahma vyastaṃ vyāsena dhīmatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ प्रवाति पवने कृते चाध्ययने शुकः । समीरणगतीस्तास्ताः शुश्राव गुरुणोदिताः

atha pravāti pavane kṛte cādhyayane śukaḥ / samīraṇagatīstāstāḥ śuśrāva guruṇoditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यो वायुः समानाख्यस्तस्योदानः सुतो बली । व्यानश्च तस्य तनयः ख्यातो ऽपानश्च तत्सुतः

divyo vāyuḥ samānākhyastasyodānaḥ suto balī / vyānaśca tasya tanayaḥ khyāto 'pānaśca tatsutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्संभवः प्राणनामा तेषां सप्त गतिक्रमाः । कर्म चैषां बहुविधं नाम्ना सदृशमुच्यते

tatsaṃbhavaḥ prāṇanāmā teṣāṃ sapta gatikramāḥ / karma caiṣāṃ bahuvidhaṃ nāmnā sadṛśamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवहो नाम तद्रूपो धूमाभ्रप्रेरको ऽनिलः । आवहो नाम पवनस्तडिद्विभ्रमकृन्मुनेः

pravaho nāma tadrūpo dhūmābhraprerako 'nilaḥ / āvaho nāma pavanastaḍidvibhramakṛnmuneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलं वहति मेघेषु यश्चोदीरयति ग्रहान् । उद्वहो नाम स ज्ञेयः सर्वसागरघस्मरः

jalaṃ vahati megheṣu yaścodīrayati grahān / udvaho nāma sa jñeyaḥ sarvasāgaraghasmaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विमानवाही देवानां संगर्जः संवहाभिधः । व्योमगङ्गाम्बुधर्ता च निवहः पञ्चमो ऽनिलः

vimānavāhī devānāṃ saṃgarjaḥ saṃvahābhidhaḥ / vyomagaṅgāmbudhartā ca nivahaḥ pañcamo 'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूरयत्यमृतेनेन्दुं षष्ठः परिवहः स्मृतः । अन्त्यो ऽन्तकृच्च भूतानां घोरो वायुः परावहः

pūrayatyamṛtenenduṃ ṣaṣṭhaḥ parivahaḥ smṛtaḥ / antyo 'ntakṛcca bhūtānāṃ ghoro vāyuḥ parāvahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव वायुर्निःश्वासो वहत्स्वेतेषु नो पते(ठे)त् । एतदुक्त्वा नभोगङ्गां कृष्णद्वैपायने गते

sa eva vāyurniḥśvāso vahatsveteṣu no pate(ṭhe)t / etaduktvā nabhogaṅgāṃ kṛṣṇadvaipāyane gate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रमेकाकिनं प्रीत्या नारदः समुपाययौ । आदराद्व्यासतनयस्तं प्रणम्य सुखस्थितम्

śukramekākinaṃ prītyā nāradaḥ samupāyayau / ādarādvyāsatanayastaṃ praṇamya sukhasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपृच्छदैहिकं श्रेयः पृष्टस्तेन स चाब्रवीत् । विद्याचक्षुस्तपः सत्यं त्यागरागौ सुखासुखे

apṛcchadaihikaṃ śreyaḥ pṛṣṭastena sa cābravīt / vidyācakṣustapaḥ satyaṃ tyāgarāgau sukhāsukhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधश्च मृत्युरित्येतद्यो वेत्ति न स शोचति । अहिंसा धाम धर्मस्य दुःखस्यायतनं स्पृहा

krodhaśca mṛtyurityetadyo vetti na sa śocati / ahiṃsā dhāma dharmasya duḥkhasyāyatanaṃ spṛhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्गत्यागः पदं मुक्तेर्भोगाभ्यासो गृहं शुचः । विप्रयोगे महाञ्शोषस्तापकृद्यैः प्रजायते

saṅgatyāgaḥ padaṃ mukterbhogābhyāso gṛhaṃ śucaḥ / viprayoge mahāñśoṣastāpakṛdyaiḥ prajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपातरमणीयांस्तान्भावान्साधुर्न चिन्तयेत् । बहु मन्येन न धनं संतोषं शममास्थितः

āpātaramaṇīyāṃstānbhāvānsādhurna cintayet / bahu manyena na dhanaṃ saṃtoṣaṃ śamamāsthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारसारवैचित्र्यं गणयन्बहुबाधकम् । न विस्मयं न संतापं वानुरागं भजेत च

saṃsārasāravaicitryaṃ gaṇayanbahubādhakam / na vismayaṃ na saṃtāpaṃ vānurāgaṃ bhajeta ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलसा दीर्घसूत्राश्च दृश्यन्ते विभवैर्युताः । ईहमानाश्च दक्षाश्च न क्वचिद्धनभागिनः

alasā dīrghasūtrāśca dṛśyante vibhavairyutāḥ / īhamānāśca dakṣāśca na kvaciddhanabhāginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिच्छतां संततिं च जायन्ते बहवः सुताः । लभन्ते पुत्रकामाश्च पातं वा नैव वा सुतम्

anicchatāṃ saṃtatiṃ ca jāyante bahavaḥ sutāḥ / labhante putrakāmāśca pātaṃ vā naiva vā sutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्जराः सहसा यस्मिञ्जीर्यन्ते क्षिप्रमास्थिताः । तस्मिन्नेवोदरे गर्भो मासान्दश विवर्धते

durjarāḥ sahasā yasmiñjīryante kṣipramāsthitāḥ / tasminnevodare garbho māsāndaśa vivardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधिदग्धा विपद्यन्ते नरा वैद्यशतैर्वृताः । रोगानतितरन्त्यन्ये रथ्याकर्दमशायिनः

vyādhidagdhā vipadyante narā vaidyaśatairvṛtāḥ / rogānatitarantyanye rathyākardamaśāyinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपबुद्धिविहीनानां दासाः स्वाकृतयो बुधाः । शोचन्त्यन्यत्र विधवा गतभार्यास्तथा क्वचित्

rūpabuddhivihīnānāṃ dāsāḥ svākṛtayo budhāḥ / śocantyanyatra vidhavā gatabhāryāstathā kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवं विविधां मायां कलयन्नखिलां धिया । भवस्वभाववैरी स्यान्न तु सज्जेत पण्डितः

ityevaṃ vividhāṃ māyāṃ kalayannakhilāṃ dhiyā / bhavasvabhāvavairī syānna tu sajjeta paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारदेनेति कथितं निशम्य व्यासनन्दनः । ध्यायन्संसारसरणिं निर्वेदान्न धृतिं ययौ

nāradeneti kathitaṃ niśamya vyāsanandanaḥ / dhyāyansaṃsārasaraṇiṃ nirvedānna dhṛtiṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्यागधृतोद्योगः स समामन्त्र्य नारदम् । व्यासमेत्य सरित्तीरे ववन्दे हर्षनिर्भः

sarvatyāgadhṛtodyogaḥ sa samāmantrya nāradam / vyāsametya sarittīre vavande harṣanirbhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मै निवेद्य विनयान्निर्वेदं गतवासनः । प्रदक्षिणीकृत्य गुरुं गन्तुमभ्युद्ययौ शुकः

tasmai nivedya vinayānnirvedaṃ gatavāsanaḥ / pradakṣiṇīkṛtya guruṃ gantumabhyudyayau śukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणं पुत्र प्रतीक्षख यावत्त्वद्दर्शनामृतैः । प्रीणामि निर्भरं चेतस्तमित्यूचे पिता ततः

kṣaṇaṃ putra pratīkṣakha yāvattvaddarśanāmṛtaiḥ / prīṇāmi nirbharaṃ cetastamityūce pitā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरक्षेपः स गत्वाथ समारुह्य गिरेः शिरः । निःशब्दः स समे देशे सर्वज्ञः समुपाविशत्

nirakṣepaḥ sa gatvātha samāruhya gireḥ śiraḥ / niḥśabdaḥ sa same deśe sarvajñaḥ samupāviśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उल्लङ्घनाक्रमेणैव ग्रन्थिबन्धान्विमुच्य सः । तेजस्येकरसे तेजो धृत्वा हेम्नीव काञ्चनम्

ullaṅghanākrameṇaiva granthibandhānvimucya saḥ / tejasyekarase tejo dhṛtvā hemnīva kāñcanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रविं वायुं जलं भूमिं प्रविश्य गगनं तथा । विश्वाविष्कारकलया शून्याशून्यसमाश्रयः

raviṃ vāyuṃ jalaṃ bhūmiṃ praviśya gaganaṃ tathā / viśvāviṣkārakalayā śūnyāśūnyasamāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहस्योत्पत्य सहसा सशरीरो ऽप्यदेहवत् । समीरवदसक्ताङ्गः खे ययौ वैनतेयवत्

vihasyotpatya sahasā saśarīro 'pyadehavat / samīravadasaktāṅgaḥ khe yayau vainateyavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं प्राप्तं परमां सिद्धिं देवगन्धर्वयोषितः । अवाकिरन्पुष्पवर्षैः सर्वे च व्योमचारिणः

taṃ prāptaṃ paramāṃ siddhiṃ devagandharvayoṣitaḥ / avākiranpuṣpavarṣaiḥ sarve ca vyomacāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽब्रवीद्देवताः सर्वा विचिन्वानस्य मां पितुः । प्रलापिनः प्रतिवचो देयं सर्वाभिराश्रमे

so 'bravīddevatāḥ sarvā vicinvānasya māṃ pituḥ / pralāpinaḥ prativaco deyaṃ sarvābhirāśrame

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा स समुल्लङ्घ्य क्षिप्रमष्टविधं तमः । त्यक्त्वा रजः सप्तविधं सत्त्वं चोत्सृज्य केवलम्

ityuktvā sa samullaṅghya kṣipramaṣṭavidhaṃ tamaḥ / tyaktvā rajaḥ saptavidhaṃ sattvaṃ cotsṛjya kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उल्कापातैः स दिग्दाहैः कम्पिते भुवनत्रये । निर्व्यञ्जनं निर्गुणं च ब्राह्मं तेजः समाविशत्

ulkāpātaiḥ sa digdāhaiḥ kampite bhuvanatraye / nirvyañjanaṃ nirguṇaṃ ca brāhmaṃ tejaḥ samāviśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स व्रजन्विपुलायामं द्विशृङ्गं दिव्यभूधरम् । द्विधा व्यधादलग्नाङ्गस्ततो देवाः स्वयं ययुः

sa vrajanvipulāyāmaṃ dviśṛṅgaṃ divyabhūdharam / dvidhā vyadhādalagnāṅgastato devāḥ svayaṃ yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मन्दाकिनीतीरे कचत्काञ्चनपङ्कजे । उत्फुल्लोदारमन्दारपारिजातमनोहरे

atha mandākinītīre kacatkāñcanapaṅkaje / utphullodāramandārapārijātamanohare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नानकेलीरता लोलदृशस्त्रिदशयोषितः । हेमकुम्भोपमकुचाः पीनोरुश्रोणिमण्डलाः

snānakelīratā loladṛśastridaśayoṣitaḥ / hemakumbhopamakucāḥ pīnoruśroṇimaṇḍalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामरोमलताकान्ततनुमध्या विवाससः । वीतरागं शुकं दृष्ट्वा तस्थुर्विस्मयनिश्चलाः

śyāmaromalatākāntatanumadhyā vivāsasaḥ / vītarāgaṃ śukaṃ dṛṣṭvā tasthurvismayaniścalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं कामकञ्चुकोत्तीर्णं ताः समुन्मुक्तकञ्चुकाः । कान्तं ददृशुरेकाग्रमसंकोचकुञ्चिताः

taṃ kāmakañcukottīrṇaṃ tāḥ samunmuktakañcukāḥ / kāntaṃ dadṛśurekāgramasaṃkocakuñcitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातस्कन्धानतिक्रम्य याते तस्मिन्सुतप्रियः । तमन्वेष्टुं समभ्यायाद्व्यासस्तूर्णं विहायसा

vātaskandhānatikramya yāte tasminsutapriyaḥ / tamanveṣṭuṃ samabhyāyādvyāsastūrṇaṃ vihāyasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हा पुत्रेति पितुर्वाचं श्रुत्वा सर्वान्तरात्मताम् । अवाप्तः शुद्धचिन्मात्रो भोःशब्दमकरोच्छुकः

hā putreti piturvācaṃ śrutvā sarvāntarātmatām / avāptaḥ śuddhacinmātro bhoḥśabdamakarocchukaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्याकारस्य शब्देन तस्य प्रतिरवं नगाः । चक्रुः सैव स्थितिरभूत्प्रतिश्रुत्वा स भूभृताम्

śūnyākārasya śabdena tasya pratiravaṃ nagāḥ / cakruḥ saiva sthitirabhūtpratiśrutvā sa bhūbhṛtām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लीने ततः परे धाम्नि शुके तनयवत्सलः । व्यासो न्यषीदद्द्युसरित्तीरे हेमशिलातले

līne tataḥ pare dhāmni śuke tanayavatsalaḥ / vyāso nyaṣīdaddyusarittīre hemaśilātale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं दृष्ट्वाप्सरसो वारिक्रीडासक्ताः परस्परम् । गात्रे निधाय वासांसि ह्रिया संकोचमाययुः

taṃ dṛṣṭvāpsaraso vārikrīḍāsaktāḥ parasparam / gātre nidhāya vāsāṃsi hriyā saṃkocamāyayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः शोकसमाक्रान्तं तमपि ज्ञानभास्करम् । समेत्याश्वास्य विदधे वीतशोकं शिवः स्वयम्

tataḥ śokasamākrāntaṃ tamapi jñānabhāskaram / sametyāśvāsya vidadhe vītaśokaṃ śivaḥ svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव परो देवः को वेद्य इति भूभुजा । पृष्टो ऽब्रवीच्छान्तनवो ध्यात्वा नारायणं हृदि

eka eva paro devaḥ ko vedya iti bhūbhujā / pṛṣṭo 'bravīcchāntanavo dhyātvā nārāyaṇaṃ hṛdi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारदेन पुराभ्येत्य बदर्याश्रममीश्वरः । नारायणो दर्शनाय प्रार्थितस्तमभाषत

nāradena purābhyetya badaryāśramamīśvaraḥ / nārāyaṇo darśanāya prārthitastamabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णोरव्यक्तरूपस्य चतुर्धा व्यक्तरूपिणः । इच्छामात्रसमुन्मेषो नरश्चाहं च नारद

viṣṇoravyaktarūpasya caturdhā vyaktarūpiṇaḥ / icchāmātrasamunmeṣo naraścāhaṃ ca nārada

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकायनैरेकदेवैरकव्रतधरैः सदा । स विभुर्दृश्यते युक्तैर्ज्ञाननिर्धूतकल्मषैः

ekāyanairekadevairakavratadharaiḥ sadā / sa vibhurdṛśyate yuktairjñānanirdhūtakalmaṣaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतद्वीपमितो गत्वा विष्णुरूपाननामयान् । विष्णुध्यानपराञ्शुभ्रान्पश्य श्रीवत्सलक्षणान्

śvetadvīpamito gatvā viṣṇurūpānanāmayān / viṣṇudhyānaparāñśubhrānpaśya śrīvatsalakṣaṇān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुत्वा मुनिरभूत्तच्चित्तस्तत्परायणः । प्रययौ च परं द्रष्टुं कारणं विष्णुमव्ययम्

iti śrutvā munirabhūttaccittastatparāyaṇaḥ / prayayau ca paraṃ draṣṭuṃ kāraṇaṃ viṣṇumavyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकतेन द्वितेनापि त्रितेन च तपस्विना । वस्त्रयज्ञसदस्यैर्यः श्वेतद्वीपे पुरा स्तुतः

ekatena dvitenāpi tritena ca tapasvinā / vastrayajñasadasyairyaḥ śvetadvīpe purā stutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वेतद्वीपं समासाद्य नारदो रुचिरान्नरान् । ददर्श शशिकर्पूरतुषाररजताप्रभान्

śvetadvīpaṃ samāsādya nārado rucirānnarān / dadarśa śaśikarpūratuṣārarajatāprabhān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तान्प्राणम्य स सत्त्वस्थैर्मनसा तैश्च वन्दितः । दिव्यैर्मन्त्रपदैर्विष्णुं तुष्टाव रचिताञ्जलिः

tānprāṇamya sa sattvasthairmanasā taiśca vanditaḥ / divyairmantrapadairviṣṇuṃ tuṣṭāva racitāñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ॐ जय अजित अव्यय अप्रमेय अनन्त अच्युत अपरिमित अचल अचिन्त्य अप्रतिहत अभव महाविभव निरतिशय निरञ्जन निर्लेप निष्प्रपञ्च निरुपम निर्विकार निर्गुण नित्योदित विश्व विश्वरूप विश्वेश्वर विश्वसमुद्धरण शुद्धसूक्ष्म ध्रुनव शाश्वत शान्त संवित्स्वरूप परमानन्दमन्दिर भक्तिमन्दाकिनीमराल स्वेच्छाशक्तिव्यक्तीकृतनिजप्रसार लक्ष्मीलतावसन्त मधुवधूगण्डपाण्डिताखण्डल कौस्तुभप्रभारचितकमलाकुचकुङ्कुमभङ्ग अपरिष्वङ्गसङ्गमाकुलीकृतस्वर्भानुभामिनीलोक दंष्ट्रेन्दुकलालेखायितवसुधाभिराममहावराह हिरण्यकशिपुकाननदवानल वामनलीलासंपदवामनीकृतसुरैश्वर्य चरणनखमयूखायितस्वर्वाहिनीप्रवाह क्षत्रक्षयाध्वरोद्दीपितकुठारानल दशवदनवदनकन्दुकविनोदानन्दित कालियकुलकमलिनीकुञ्जर रुक्मिणीकपोलदन्तपत्त्रीकृतपाञ्चजन्यप्रभापुर विद्रुमद्रुमायितकैटभरुधिरारुणोरुस्तम्भ ब्रह्मपद्मपद्माकरतुरगमुखखलीनखनखनायमानसामवेदोच्चार । इत्यादिभिः स्तुतिशतैर्दिव्यैर्गुह्यैश्च नामभिः । नानावर्णं ततो ऽपश्यज्जयोतीरूपं सनातनम्

oṃ jaya ajita avyaya aprameya ananta acyuta aparimita acala acintya apratihata abhava mahāvibhava niratiśaya nirañjana nirlepa niṣprapañca nirupama nirvikāra nirguṇa nityodita viśva viśvarūpa viśveśvara viśvasamuddharaṇa śuddhasūkṣma dhrunava śāśvata śānta saṃvitsvarūpa paramānandamandira bhaktimandākinīmarāla svecchāśaktivyaktīkṛtanijaprasāra lakṣmīlatāvasanta madhuvadhūgaṇḍapāṇḍitākhaṇḍala kaustubhaprabhāracitakamalākucakuṅkumabhaṅga apariṣvaṅgasaṅgamākulīkṛtasvarbhānubhāminīloka daṃṣṭrendukalālekhāyitavasudhābhirāmamahāvarāha hiraṇyakaśipukānanadavānala vāmanalīlāsaṃpadavāmanīkṛtasuraiśvarya caraṇanakhamayūkhāyitasvarvāhinīpravāha kṣatrakṣayādhvaroddīpitakuṭhārānala daśavadanavadanakandukavinodānandita kāliyakulakamalinīkuñjara rukmiṇīkapoladantapattrīkṛtapāñcajanyaprabhāpura vidrumadrumāyitakaiṭabharudhirāruṇorustambha brahmapadmapadmākaraturagamukhakhalīnakhanakhanāyamānasāmavedoccāra | ityādibhiḥ stutiśatairdivyairguhyaiśca nāmabhiḥ / nānāvarṇaṃ tato 'paśyajjayotīrūpaṃ sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.