Ksemendra: Bharatamanjari 13

इति मानमहामोहं जाजलेः स तुलाधरः । निवार्यासक्तकर्मस्थः प्रययौ परमां गतिम्

iti mānamahāmohaṃ jājaleḥ sa tulādharaḥ / nivāryāsaktakarmasthaḥ prayayau paramāṃ gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गीतं विचरव्नुना पूर्वं धर्मऽस्मिन्नेव भूभुजा । अहिंसा परमो धर्मः क्रतुश्चाद्रव्यडम्बरः

gītaṃ vicaravnunā pūrvaṃ dharma'sminneva bhūbhujā / ahiṃsā paramo dharmaḥ kratuścādravyaḍambaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशुप्राणैर्यजन्त्येते कामात्मानः फलेप्सवः । मांसमत्स्यमधुप्रआयं धूर्तैर्भोगाय कल्पितम्

paśuprāṇairyajantyete kāmātmānaḥ phalepsavaḥ / māṃsamatsyamadhupraāyaṃ dhūrtairbhogāya kalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोलुपैर्दम्भगुरुभिः पशुयागो ऽधिगम्यते । पूज्यो हि भगवान्विष्णुः सो ऽद्भिः पुष्पैश्च तुष्यति

lolupairdambhagurubhiḥ paśuyāgo 'dhigamyate / pūjyo hi bhagavānviṣṇuḥ so 'dbhiḥ puṣpaiśca tuṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रलानिं शरीरं नायाति यथा न मरणं भवेत् । तथा कर्म प्रवर्तेन शरीरं धर्मसाधनम्

ralāniṃ śarīraṃ nāyāti yathā na maraṇaṃ bhavet / tathā karma pravartena śarīraṃ dharmasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्याकार्यविमर्शाय राज्ञा पृष्टः पितामहः । उवाच चिरकारीति बभूवाङ्गिरसो मुनिः

kāryākāryavimarśāya rājñā pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ / uvāca cirakārīti babhūvāṅgiraso muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरं विचार्य कर्मामि स करोति यदा तदा । अलसो दीर्घदर्शी च मूर्खैरिति विडम्ब्यते

ciraṃ vicārya karmāmi sa karoti yadā tadā / alaso dīrghadarśī ca mūrkhairiti viḍambyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कदाचित्स्वयं पित्रा प्रेरितो जननीवधे । चिरं निदध्यौ संदेहदोलाविश्लथमानसः

sa kadācitsvayaṃ pitrā prerito jananīvadhe / ciraṃ nidadhyau saṃdehadolāviślathamānasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविलङ्घ्यं गुरुवचो दुःसहो जननीवधः । इत्यभूद्दुःखकलुषः पतितो धर्मसंशये

avilaṅghyaṃ guruvaco duḥsaho jananīvadhaḥ / ityabhūdduḥkhakaluṣaḥ patito dharmasaṃśaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावच्चिन्तापरः सो ऽभूद्यावत्तस्य पिता स्वयम् । पश्चात्तापमनुप्राप्तो निजामाज्ञामवारयत्

tāvaccintāparaḥ so 'bhūdyāvattasya pitā svayam / paścāttāpamanuprāpto nijāmājñāmavārayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरकारी विमर्शेन ररक्षेति स्वयं मुनिः । मातरं गुरुवाक्यं च विमर्शो हि शुभास्पदम्

cirakārī vimarśena rarakṣeti svayaṃ muniḥ / mātaraṃ guruvākyaṃ ca vimarśo hi śubhāspadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा रक्षेत्सदाचारं कथं लोकानपीडयन् । इति पृष्टो नरेन्द्रेण पुनः शान्तनवो ऽब्रवीत्

rājā rakṣetsadācāraṃ kathaṃ lokānapīḍayan / iti pṛṣṭo narendreṇa punaḥ śāntanavo 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्युमत्सेन पुरा पुत्रं साल्वराजो महामतिः । बभाषे सत्यवान्नाम वध्यान्वीक्ष्यातिपीडितान्

dyumatsena purā putraṃ sālvarājo mahāmatiḥ / babhāṣe satyavānnāma vadhyānvīkṣyātipīḍitān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन्धर्मगतिः सूक्ष्मा किमेते दस्यवस्त्वया । असामर्थ्येन विप्राणां निगृह्यन्ते यथा तथा

rājandharmagatiḥ sūkṣmā kimete dasyavastvayā / asāmarthyena viprāṇāṃ nigṛhyante yathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्य हि वधेनैव ते भार्यापुत्रबान्धवाः । हता भवन्ति बहवस्तस्माद्दण्डो विवेच्यते

ekasya hi vadhenaiva te bhāryāputrabāndhavāḥ / hatā bhavanti bahavastasmāddaṇḍo vivecyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्युमत्सेनो निशम्येति प्राह दण्ड्यानदण्डयन् । राजा क्षिपत्यगाधे ऽस्मिन्प्रजा भयमहावटे

dyumatseno niśamyeti prāha daṇḍyānadaṇḍayan / rājā kṣipatyagādhe 'sminprajā bhayamahāvaṭe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघुदण्डाः पुराभूवन्मृदवो ऽल्पद्रुहो जनाः । अद्य कालविपर्यासाद्वध्यदण्डे ऽप्यसंयताः

laghudaṇḍāḥ purābhūvanmṛdavo 'lpadruho janāḥ / adya kālaviparyāsādvadhyadaṇḍe 'pyasaṃyatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यासीद्राजपुत्रस्य राज्ञश्च परिभाषणम् । निवृत्ते च प्रवृत्ते च धर्मे धर्मविदां वर

ityāsīdrājaputrasya rājñaśca paribhāṣaṇam / nivṛtte ca pravṛtte ca dharme dharmavidāṃ vara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्तं च प्रवृत्तं च धर्मं पृष्टो ऽथ भूभुजा । व्याजहारोभयोस्तत्त्वं द्रष्टा शन्तनुनन्दनः

nivṛttaṃ ca pravṛttaṃ ca dharmaṃ pṛṣṭo 'tha bhūbhujā / vyājahārobhayostattvaṃ draṣṭā śantanunandanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नहुषस्य पुरा सौरे सत्त्रे गां यूपसंगताम् । स्वेच्छाचारो द्विजो योगी विलोक्य कपिलो ऽब्रवीत्

nahuṣasya purā saure sattre gāṃ yūpasaṃgatām / svecchācāro dvijo yogī vilokya kapilo 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो नु हिंसा दुर्वृत्तैर्धर्माय परिकल्पिता । परोपघाते नन्दन्ति लुब्धाः कामफलेप्सवः

aho nu hiṃsā durvṛttairdharmāya parikalpitā / paropaghāte nandanti lubdhāḥ kāmaphalepsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्याकर्ण्य द्विजस्तत्र स्यूमरश्मिः प्रविश्य गाम् । अवदद्वेदवचनप्रामाण्यं नेष्यते त्वया

ityākarṇya dvijastatra syūmaraśmiḥ praviśya gām / avadadvedavacanaprāmāṇyaṃ neṣyate tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यजेत दद्यादित्येषा न श्रुता किं श्रुतिः स्मृतिः । गार्हस्थ्यलक्षणो धर्मो यज्ञाङ्गो ह्यखिलाश्रयः

yajeta dadyādityeṣā na śrutā kiṃ śrutiḥ smṛtiḥ / gārhasthyalakṣaṇo dharmo yajñāṅgo hyakhilāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वेति कपिलः प्राह शुद्धज्ञानमयः क्रतुः । तारयत्येव तमसो द्रव्ययागो हि बन्धनम्

śrutveti kapilaḥ prāha śuddhajñānamayaḥ kratuḥ / tārayatyeva tamaso dravyayāgo hi bandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यूमरश्मिर्निशम्यैतत्प्रोवाच क्रियया पुनः । विशुद्धे ऽचिर्मणौ ज्ञानं प्रतिमामाश्रयेदिति

syūmaraśmirniśamyaitatprovāca kriyayā punaḥ / viśuddhe 'cirmaṇau jñānaṃ pratimāmāśrayediti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरं धर्मार्थेकामानां किमिति क्ष्माभुजा पुनः । पृष्टो ऽब्रवीच्छान्तनवस्त्रिवर्गगतिकोविदः

varaṃ dharmārthekāmānāṃ kimiti kṣmābhujā punaḥ / pṛṣṭo 'bravīcchāntanavastrivargagatikovidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनार्थी ब्राह्मणः कश्चिद्देवानाराध्य निष्फलः । सिषेवे कुण्डधाराख्यं भक्त्या ज्ञानधरं चिरम्

dhanārthī brāhmaṇaḥ kaściddevānārādhya niṣphalaḥ / siṣeve kuṇḍadhārākhyaṃ bhaktyā jñānadharaṃ ciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुष्टे तस्मिन्ददर्शाथ स्वप्ने वैश्रवणालये । मणिभद्रं धनचयान्वितरन्तं यथोचितम्

tuṣṭe tasmindadarśātha svapne vaiśravaṇālaye / maṇibhadraṃ dhanacayānvitarantaṃ yathocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुण्डधारस्तमभ्येत्य ब्राह्मणार्थमयाचत । कुण्डधारस्य योगेन ब्राह्मणो हितकारिणा

kuṇḍadhārastamabhyetya brāhmaṇārthamayācata / kuṇḍadhārasya yogena brāhmaṇo hitakāriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरान्निर्वेदमापन्नो धर्मवांस्तपसे ययौ । नभश्चरो दिव्यदृष्टिः सो ऽभवत्तपसा कृती

varānnirvedamāpanno dharmavāṃstapase yayau / nabhaścaro divyadṛṣṭiḥ so 'bhavattapasā kṛtī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सारस्त्रिवर्गस्य धर्मः शुभफलप्रदः । अर्थकामप्रसक्तानां नृपाणां नरके स्थितिम् । निशम्य कुर्यात्को नाम न धर्मोपार्जने मतिम्

evaṃ sārastrivargasya dharmaḥ śubhaphalapradaḥ / arthakāmaprasaktānāṃ nṛpāṇāṃ narake sthitim / niśamya kuryātko nāma na dharmopārjane matim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिंसा परमो धर्मो निर्वेदो ज्ञानदेशकः । सर्वत्यागः परा शान्तिः कामिनां त्वन्यथाखिलम्

ahiṃsā paramo dharmo nirvedo jñānadeśakaḥ / sarvatyāgaḥ parā śāntiḥ kāmināṃ tvanyathākhilam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असितो देवलः पृष्टो नारदेनाब्रवीत्पुरा । अष्टादशात्मकः सोष्मा संगतः पाञ्चभौतिकः

asito devalaḥ pṛṣṭo nāradenābravītpurā / aṣṭādaśātmakaḥ soṣmā saṃgataḥ pāñcabhautikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेत्रज्ञेन पुनर्याति संगमं वृक्षपक्षिवत् । अक्षीणवासनातन्तुर्भिन्नो ऽपि न विमुच्यते

kṣetrajñena punaryāti saṃgamaṃ vṛkṣapakṣivat / akṣīṇavāsanātanturbhinno 'pi na vimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विच्छिन्नकर्मा निर्द्वन्द्वः पुण्यपापविवर्जितः । देही देहवियोगे स्वं ब्रह्म गच्छति निर्गुणः

vicchinnakarmā nirdvandvaḥ puṇyapāpavivarjitaḥ / dehī dehaviyoge svaṃ brahma gacchati nirguṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्षीणवासनाजालो माण्डव्यं जनको ऽब्रवीत् । धुर्यो ऽहमस्मि सुखिनामेक एवार्थवर्जितः । दह्यमाने ऽपि नगरे यस्य किंचिन्न दह्यते

prakṣīṇavāsanājālo māṇḍavyaṃ janako 'bravīt / dhuryo 'hamasmi sukhināmeka evārthavarjitaḥ / dahyamāne 'pi nagare yasya kiṃcinna dahyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसारमरुतप्तानां तृष्णामूर्च्छितचेतसाम् । भेषजं परमं नाम संतोषामृतवारिदः

saṃsāramarutaptānāṃ tṛṣṇāmūrcchitacetasām / bheṣajaṃ paramaṃ nāma saṃtoṣāmṛtavāridaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनेन वर्धने तृष्णा लावणेनेव वारिणा । शोको विवृद्धतृष्णाया गोः शृङ्गमिव वर्धते

dhanena vardhane tṛṣṇā lāvaṇeneva vāriṇā / śoko vivṛddhatṛṣṇāyā goḥ śṛṅgamiva vardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां त्यक्त्वा गतसंसर्गो निर्दुःखपदमाश्रितः । कूर्माङ्गवत्संहृतेच्छः स्वेच्छाचारी विमुच्यते

tāṃ tyaktvā gatasaṃsargo nirduḥkhapadamāśritaḥ / kūrmāṅgavatsaṃhṛtecchaḥ svecchācārī vimucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनकस्येति वचसा माम्डव्यः स्रस्तसंसृतिः । ब्रह्मप्रकाशमविशद्ध्रुवं शान्तमनामयम्

janakasyeti vacasā māmḍavyaḥ srastasaṃsṛtiḥ / brahmaprakāśamaviśaddhruvaṃ śāntamanāmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतेन्द्रियेच्छः संन्यासी निर्भयो जनिताभयः । अवज्ञातो ऽवधूतश्च शून्याचारो ऽप्यनाश्रयः

yatendriyecchaḥ saṃnyāsī nirbhayo janitābhayaḥ / avajñāto 'vadhūtaśca śūnyācāro 'pyanāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिर्विण्णः प्रहृष्टश्च ज्ञाता मौनी च मुच्यते । बुध इत्याह हारीतो विशुद्धज्ञानसंश्रयः

anirviṇṇaḥ prahṛṣṭaśca jñātā maunī ca mucyate / budha ityāha hārīto viśuddhajñānasaṃśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रष्टैश्वर्यः पुरा वृत्रः शुक्रं गुरुमभाषत । जीवानां कर्मबन्धानां तिष्ठतां पाञ्चभौतिके । पर्यायेण भवन्त्येव संपदो विपदस्तथा

bhraṣṭaiśvaryaḥ purā vṛtraḥ śukraṃ gurumabhāṣata / jīvānāṃ karmabandhānāṃ tiṣṭhatāṃ pāñcabhautike / paryāyeṇa bhavantyeva saṃpado vipadastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निःस्पृहो ऽस्मि न शोचामि भजे साम्यमनश्वरम् । न यास्याम्यधुना रागमवर्णो वर्णसंगमात्

niḥspṛho 'smi na śocāmi bhaje sāmyamanaśvaram / na yāsyāmyadhunā rāgamavarṇo varṇasaṃgamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा दानवपतिर्यदृच्छोपगतान्मुनेः । सनत्कुमारादज्ञासीद्विष्णुं कारणमव्ययम्

ityuktvā dānavapatiryadṛcchopagatānmuneḥ / sanatkumārādajñāsīdviṣṇuṃ kāraṇamavyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विज्ञायाच्युतं देवं प्रययौ परमां गतिम् । सो ऽयं नारायणः कृष्णः संबन्धी तव पाण्डव

sa vijñāyācyutaṃ devaṃ prayayau paramāṃ gatim / so 'yaṃ nārāyaṇaḥ kṛṣṇaḥ saṃbandhī tava pāṇḍava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञा वृत्रकथां पृष्टः पुनः प्राह पितामहः । पुरा वृत्रेण विजितो रणे जम्भनिसूदनः

rājñā vṛtrakathāṃ pṛṣṭaḥ punaḥ prāha pitāmahaḥ / purā vṛtreṇa vijito raṇe jambhanisūdanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स बोधितो वसिष्ठेन गर्वज्वरविमोहितम् । विष्णुतेजो दधद्वज्रं तं जघान महाकृतिम्

sa bodhito vasiṣṭhena garvajvaravimohitam / viṣṇutejo dadhadvajraṃ taṃ jaghāna mahākṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हतस्य कायाद्वृत्रस्य ब्रह्महत्या विनिर्गता । मुक्तकेशी कृशा घोरा मलदिग्धा कपालिनी

hatasya kāyādvṛtrasya brahmahatyā vinirgatā / muktakeśī kṛśā ghorā maladigdhā kapālinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा विद्रुतं सहस्राक्षां चिरमन्विष्य सर्वतः । विलोक्य कण्ठे जग्राह निश्चलाभयकम्पितम्

sā vidrutaṃ sahasrākṣāṃ ciramanviṣya sarvataḥ / vilokya kaṇṭhe jagrāha niścalābhayakampitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं तया गूढमाक्रान्तं चिराय चतुराननः । विलोक्य कृपया हत्यां ययाचे शक्रमुक्तये

taṃ tayā gūḍhamākrāntaṃ cirāya caturānanaḥ / vilokya kṛpayā hatyāṃ yayāce śakramuktaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरता ब्रह्मणो वाक्याद्ब्रह्महत्या सुरेश्वरम् । तत्याज स्थितिमासाद्य चतुर्धा घोरदर्शना

viratā brahmaṇo vākyādbrahmahatyā sureśvaram / tatyāja sthitimāsādya caturdhā ghoradarśanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽग्नौ प्रज्वलिते यत्नान्न बीजादिकमर्पयेत् । यः पर्वकाले विटपिच्छेत्ता यश्च रजस्वलाम्

yo 'gnau prajvalite yatnānna bījādikamarpayet / yaḥ parvakāle viṭapicchettā yaśca rajasvalām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामयेच्च जले यश्च क्षिपेच्छ्लेष्ममलादिकम् । स पदं ब्रह्महत्यायाः स्वयंभूरित्यभाषत

kāmayecca jale yaśca kṣipecchleṣmamalādikam / sa padaṃ brahmahatyāyāḥ svayaṃbhūrityabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरोत्पत्तिं पुनः पृष्टो भीष्मः पार्थमभाषत । सुमेरुशृङ्गे भगवान्स्थितो गौरीवपतिः पुरा । शुश्राव यज्ञं दक्षस्य देवाकीर्णं प्रजापतेः

jvarotpattiṃ punaḥ pṛṣṭo bhīṣmaḥ pārthamabhāṣata / sumeruśṛṅge bhagavānsthito gaurīvapatiḥ purā / śuśrāva yajñaṃ dakṣasya devākīrṇaṃ prajāpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभागार्हे ऽसि किं यज्ञेष्विति गौरीगिरा हरः । अनाहूतश्चकाराथ दक्षयज्ञक्षये मतिम्

abhāgārhe 'si kiṃ yajñeṣviti gaurīgirā haraḥ / anāhūtaścakārātha dakṣayajñakṣaye matim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रुद्धस्य तस्य लालाटस्वेदवारिकणात्क्षणात् । समुद्ययौ ज्वरो दीप्तस्त्रिशिरास्ताम्रलोचनः

kruddhasya tasya lālāṭasvedavārikaṇātkṣaṇāt / samudyayau jvaro dīptastriśirāstāmralocanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणा दुःसह सो ऽथ विन्यस्तः किल भागशः । तेषु तेषूत्कटो यत्नादेकः को नु सहेत तम्

brahmaṇā duḥsaha so 'tha vinyastaḥ kila bhāgaśaḥ / teṣu teṣūtkaṭo yatnādekaḥ ko nu saheta tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतापं गजकुम्भेषु पर्वतेषु शिलाजतु । निर्मोकपट्टं सर्पेषु नीलिकां सलिलेषु च

saṃtāpaṃ gajakumbheṣu parvateṣu śilājatu / nirmokapaṭṭaṃ sarpeṣu nīlikāṃ salileṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोषु खोरकनिःश्वासमूषिरं क्षेत्रभूमिषु । पादरोगं तथाश्वेषु नेत्ररोगं पिकेषु च

goṣu khorakaniḥśvāsamūṣiraṃ kṣetrabhūmiṣu / pādarogaṃ tathāśveṣu netrarogaṃ pikeṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेषेषु पित्तभेदं च हिक्काश्वासं शुकेषु च । शिखाभेदं मयूरेषु श्रमं पञ्चाननेषु च

meṣeṣu pittabhedaṃ ca hikkāśvāsaṃ śukeṣu ca / śikhābhedaṃ mayūreṣu śramaṃ pañcānaneṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्मन्यन्ते विवाहे च मनुष्येषु ज्वरं तथा । बहुधावस्थितं घोरं सततं च प्रचक्षते

janmanyante vivāhe ca manuṣyeṣu jvaraṃ tathā / bahudhāvasthitaṃ ghoraṃ satataṃ ca pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्रो ऽथ वीरभद्राख्यं ससर्ज गणमुत्कटम् । भद्रकालीं तथा देवीं कालानलशिखोपमाम्

rudro 'tha vīrabhadrākhyaṃ sasarja gaṇamutkaṭam / bhadrakālīṃ tathā devīṃ kālānalaśikhopamām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ गत्वा चक्रतुर्यज्ञं बहुद्रव्यं प्रजापतेः । भिन्नभिन्नापविद्धाङ्गं निहत्य मृगरूपिणम्

tau gatvā cakraturyajñaṃ bahudravyaṃ prajāpateḥ / bhinnabhinnāpaviddhāṅgaṃ nihatya mṛgarūpiṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रजापतिः पूर्वं देवाहितविनाशकम् । विरूपाक्षमनेकाक्षं त्र्यक्षं यक्षपतिप्रियम्

tataḥ prajāpatiḥ pūrvaṃ devāhitavināśakam / virūpākṣamanekākṣaṃ tryakṣaṃ yakṣapatipriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वात्मना सर्वगतं सर्वाकारमनामयम् । तुष्टाव शंकरं दक्षो गूढार्थैर्दिव्यनामभिः

sarvātmanā sarvagataṃ sarvākāramanāmayam / tuṣṭāva śaṃkaraṃ dakṣo gūḍhārthairdivyanāmabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमो यज्ञाय विज्ञेयतत्त्वानुभवशालिने । सर्ववेदमयोङ्कारवाच्याय वृषकेतवे

namo yajñāya vijñeyatattvānubhavaśāline / sarvavedamayoṅkāravācyāya vṛṣaketave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनवच्चिन्नरूपाय व्यापिने विश्वमूर्तये । सर्वतः पाणिशिरसे नमः सर्वान्तरात्मने

anavaccinnarūpāya vyāpine viśvamūrtaye / sarvataḥ pāṇiśirase namaḥ sarvāntarātmane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उग्रायोदग्रमहसे शर्वायागर्वशालिने । रुद्रायोदग्रयशसे वन्द्यायेन्दुभृते नमः

ugrāyodagramahase śarvāyāgarvaśāline / rudrāyodagrayaśase vandyāyendubhṛte namaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तुष्टे भगवति त्र्यम्बके त्रिपुरान्तके । फलं यज्ञसहस्रस्य दक्षो ऽलभत तद्वरात्

tatastuṣṭe bhagavati tryambake tripurāntake / phalaṃ yajñasahasrasya dakṣo 'labhata tadvarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं विजितलोकानां भयं मृत्योर्निवर्तते । इति प्रृष्टो नरेन्द्रेण व्याजहार पितामहः

kathaṃ vijitalokānāṃ bhayaṃ mṛtyornivartate / iti prṛṣṭo narendreṇa vyājahāra pitāmahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नारदेन पुरा पृष्टः समङ्गः सर्वतत्त्ववित् । प्राणेन्द्रियजयान्नूनं शोको मृत्युश्च नश्यति

nāradena purā pṛṣṭaḥ samaṅgaḥ sarvatattvavit / prāṇendriyajayānnūnaṃ śoko mṛtyuśca naśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चेन्द्रियहितं तुष्ट्यै तुष्टिरुत्सेककारिणी । उत्सेको विनिपाताय संसारसरणौ सदा

pañcendriyahitaṃ tuṣṭyai tuṣṭirutsekakāriṇī / utseko vinipātāya saṃsārasaraṇau sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरागमोहो हृष्टात्मा चराम्यनुपलक्षितः । अशोकश्चामृतश्चाहं तेन नारद पश्य माम्

arāgamoho hṛṣṭātmā carāmyanupalakṣitaḥ / aśokaścāmṛtaścāhaṃ tena nārada paśya mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शास्त्रनिःसंशयं श्रेयो राज्ञा पृष्टो ऽब्रवीत्पुनः । भीष्मो यद्गालवं प्राह नारदः सर्वदर्शिनम्

śāstraniḥsaṃśayaṃ śreyo rājñā pṛṣṭo 'bravītpunaḥ / bhīṣmo yadgālavaṃ prāha nāradaḥ sarvadarśinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिते वर्तेत भूतानामहंकारं परित्यजेत् । प्रख्यापयेन्न संसत्सु स्वोत्कर्षं परनिन्दया

hite varteta bhūtānāmahaṃkāraṃ parityajet / prakhyāpayenna saṃsatsu svotkarṣaṃ paranindayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पैशुन्यं लौल्यमालस्यं रात्रिचर्यां च वर्जयेत् । न दर्पाद्बहुभाषी स्यान्नेन्द्रियाणां हितं चरेत्

paiśunyaṃ laulyamālasyaṃ rātricaryāṃ ca varjayet / na darpādbahubhāṣī syānnendriyāṇāṃ hitaṃ caret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानुशोचेत्सुखभ्रंशे कामयेत न दुर्लभम् । जानन्नपि न कुर्वीत कौटिल्यं न च विश्वसेत्

nānuśocetsukhabhraṃśe kāmayeta na durlabham / jānannapi na kurvīta kauṭilyaṃ na ca viśvaset

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतां सङ्गे मतिं कुर्यात्सदाचारपुरे वसेत् । सहसा संत्यजेत्पापं न कुर्यादनुतापदम्

satāṃ saṅge matiṃ kuryātsadācārapure vaset / sahasā saṃtyajetpāpaṃ na kuryādanutāpadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तिः शनैः कथमिति भीष्मः पृष्टो ऽब्रवीत्पुनः । अरिष्टनेमिः सगरं यद्बभाषे विमुक्तये

muktiḥ śanaiḥ kathamiti bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravītpunaḥ / ariṣṭanemiḥ sagaraṃ yadbabhāṣe vimuktaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशालतावलयितं बद्धमूलमविद्यया । न हि पातयितुं शक्तः सुखेन भवपादपम्

āśālatāvalayitaṃ baddhamūlamavidyayā / na hi pātayituṃ śaktaḥ sukhena bhavapādapam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को हि जन्मसहस्रोक्तां वासनाभ्यासजां निजाम् । प्रीतितं वारयितुं शक्तो ललनाधनबन्धुषु

ko hi janmasahasroktāṃ vāsanābhyāsajāṃ nijām / prītitaṃ vārayituṃ śakto lalanādhanabandhuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समारूढः श्रियं कान्तां ललनाम्भोजषटूपदः । त्यजेति विषसंकाशं को नाम वचनं पिबेत्

samārūḍhaḥ śriyaṃ kāntāṃ lalanāmbhojaṣaṭūpadaḥ / tyajeti viṣasaṃkāśaṃ ko nāma vacanaṃ pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनपुत्रकलत्रेषु स्वयमेवार्जितेष्वहो । अवसन्ना विनश्यन्ति क्षुद्राः क्षौद्ररसेष्विव

dhanaputrakalatreṣu svayamevārjiteṣvaho / avasannā vinaśyanti kṣudrāḥ kṣaudraraseṣviva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिशूनं वृत्तिमालोक्य व्यस्तां देवेन कल्पिताम् । को हि तद्वर्तनादानैरात्मानमवसादयेत्

śiśūnaṃ vṛttimālokya vyastāṃ devena kalpitām / ko hi tadvartanādānairātmānamavasādayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिच्छिन्नाशिनः किं ते कोटिभिर्भूमिसंचयैः । न पश्यसि मृतः किंचित्को ऽयं सर्वग्रहस्तव

paricchinnāśinaḥ kiṃ te koṭibhirbhūmisaṃcayaiḥ / na paśyasi mṛtaḥ kiṃcitko 'yaṃ sarvagrahastava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काञ्चने लोष्टशकले पर्यङ्के पांसुसंस्तरे । चीनांशुके वल्कले च समानः किल मुच्यते

kāñcane loṣṭaśakale paryaṅke pāṃsusaṃstare / cīnāṃśuke valkale ca samānaḥ kila mucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तवत्कलयन्सर्वं निर्वेदं परमं गतः । तटस्थः सर्वभावेषु भवत्येवाभवो नरः

antavatkalayansarvaṃ nirvedaṃ paramaṃ gataḥ / taṭasthaḥ sarvabhāveṣu bhavatyevābhavo naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गणयन्दुर्दशामन्ते समानः काञ्चनाश्मनोः । अविद्याग्रन्थिभेदेन मुच्यते निर्ममः सुखम्

gaṇayandurdaśāmante samānaḥ kāñcanāśmanoḥ / avidyāgranthibhedena mucyate nirmamaḥ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शुक्रकथां पृष्टो राज्ञा प्राह सुरव्रतः । पुरा योगीश्वरः शुक्रो भृगुसूनुर्धनप्रभोः । गुह्यकाधिपतेर्देहं प्रविश्याक्रम्य सर्वतः

atha śukrakathāṃ pṛṣṭo rājñā prāha suravrataḥ / purā yogīśvaraḥ śukro bhṛgusūnurdhanaprabhoḥ / guhyakādhipaterdehaṃ praviśyākramya sarvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनं भूरि जहाराशु तच्च दुःखाद्धनाधिपः । पिनाकिने दस्युवृत्तं वयस्याय न्यवेदयत्

dhanaṃ bhūri jahārāśu tacca duḥkhāddhanādhipaḥ / pinākine dasyuvṛttaṃ vayasyāya nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुपितस्त्रिपुरारातिरादाय भृगुनन्दनम् । पपौ स चोदरे शंभोर्बभ्राम विपुले चिरम्

kupitastripurārātirādāya bhṛgunandanam / papau sa codare śaṃbhorbabhrāma vipule ciram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स रुद्रधारणावह्निदह्यमानो ऽन्तरस्थितः । रुद्धेषु सर्वस्रोतःसु तस्य तुष्टाव वल्लभाम्

sa rudradhāraṇāvahnidahyamāno 'ntarasthitaḥ / ruddheṣu sarvasrotaḥsu tasya tuṣṭāva vallabhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स शुक्रद्वारेण निर्गतः शुक्रतां ययौ । सतीसंरक्षितो लेभे न च वै पूर्ववत्स्थितिम्

tataḥ sa śukradvāreṇa nirgataḥ śukratāṃ yayau / satīsaṃrakṣito lebhe na ca vai pūrvavatsthitim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेयः किमिति पृष्टो ऽथ पुनराह पितामहः । पुरा विदेहाधिपतिं यदुवाच पराशरः

śreyaḥ kimiti pṛṣṭo 'tha punarāha pitāmahaḥ / purā videhādhipatiṃ yaduvāca parāśaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोरथो रथो यस्य संयतः शान्तिरश्मिभिः । न चरत्यवटे तस्य कर्मणो ऽपि सुखं सदा

manoratho ratho yasya saṃyataḥ śāntiraśmibhiḥ / na caratyavaṭe tasya karmaṇo 'pi sukhaṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्यै भोगा विमूढानां सा दुःखाय वियोगिनाम् । तमसे दुःखमेवैषां बन्धाय महते तमः

ratyai bhogā vimūḍhānāṃ sā duḥkhāya viyoginām / tamase duḥkhamevaiṣāṃ bandhāya mahate tamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतां भोगवियोगेषु निर्वेदो नाम जायते । निर्वेदस्तपसे तेषां तपः संसारशान्तये

satāṃ bhogaviyogeṣu nirvedo nāma jāyate / nirvedastapase teṣāṃ tapaḥ saṃsāraśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदाचारप्रवृत्तानां यथाशास्त्रानुसारिणाम् । स्वकर्मसक्तमनसां स्वयमायान्ति संपदः

sadācārapravṛttānāṃ yathāśāstrānusāriṇām / svakarmasaktamanasāṃ svayamāyānti saṃpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिर्हंसरूपी राज्ञा पृष्टो ऽब्रवीत्पुरा । क्रोधो मृत्युः कुजन्तूनां स्वसुखाद्यदि निर्गतः

prajāpatirhaṃsarūpī rājñā pṛṣṭo 'bravītpurā / krodho mṛtyuḥ kujantūnāṃ svasukhādyadi nirgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दग्धाः क्रोधेन शोचन्ति क्रोधानधा निपतनति च । जितक्रोधः शसुखं शेते ग्रस्तरागादिबन्धनः

dagdhāḥ krodhena śocanti krodhānadhā nipatanati ca / jitakrodhaḥ śasukhaṃ śete grastarāgādibandhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्टः किमक्षरमिति प्राह भीष्मो नरेश्वरम् । भगवाञ्जनकं पूर्वं वसिष्ठो यदभाषत

pṛṣṭaḥ kimakṣaramiti prāha bhīṣmo nareśvaram / bhagavāñjanakaṃ pūrvaṃ vasiṣṭho yadabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्दशविधः सर्गो गुणाः कर्माणि चोदनाः । सर्वमेतत्क्षरं विद्यादक्षरं परमं पदम्

caturdaśavidhaḥ sargo guṇāḥ karmāṇi codanāḥ / sarvametatkṣaraṃ vidyādakṣaraṃ paramaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षरक्षरसङ्गो ऽयं देहिदेहसमागमः । देहताम्रकलादाहे हेमवद्दृश्यते ऽभरम्

akṣarakṣarasaṅgo 'yaṃ dehidehasamāgamaḥ / dehatāmrakalādāhe hemavaddṛśyate 'bharam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः पृष्टो ऽवदद्भीष्मो याज्ञवल्क्यो गुरुः पुरा । प्रोवाच शिष्यं जनकं परमाक्षरनिर्णयम्

punaḥ pṛṣṭo 'vadadbhīṣmo yājñavalkyo guruḥ purā / provāca śiṣyaṃ janakaṃ paramākṣaranirṇayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्यात्मचिन्तागन्तव्यमधिभूते च कारणम् । गुणत्रयविनिर्मुक्तमक्षरं वेद्यवर्जितम्

adhyātmacintāgantavyamadhibhūte ca kāraṇam / guṇatrayavinirmuktamakṣaraṃ vedyavarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सांख्ययोगोदितं शान्तं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । निस्तरङ्गोदधिनिभि युक्ताः पश्यन्ति निर्भयाः

sāṃkhyayogoditaṃ śāntaṃ śāśvataṃ dhruvamavyayam / nistaraṅgodadhinibhi yuktāḥ paśyanti nirbhayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूर्यप्रसादाद्वदनं प्रविष्टा मे सरस्वती । तयास्मि वेदकृद्भूत्वा सारमेव पदं श्रितः

sūryaprasādādvadanaṃ praviṣṭā me sarasvatī / tayāsmi vedakṛdbhūtvā sārameva padaṃ śritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षङ्विशो मुच्यते व्यक्तं प्रलीनं पञ्चविंशके । इति गन्धर्वभूपालो विश्वावसुमबोधयत्

ṣaṅviśo mucyate vyaktaṃ pralīnaṃ pañcaviṃśake / iti gandharvabhūpālo viśvāvasumabodhayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठन्गृहे को नु मुक्तः पार्थेनेति सुरव्रतः । पृष्टो बभाषे सुलभा यदूचे जनकं पुरा

tiṣṭhangṛhe ko nu muktaḥ pārtheneti suravrataḥ / pṛṣṭo babhāṣe sulabhā yadūce janakaṃ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिदण्डधारिणी मुक्ता सुलभा नाम भिक्षुकी । मिथिलां जनकं द्रष्टुं पुरा प्रायाद्विहायसा

tridaṇḍadhāriṇī muktā sulabhā nāma bhikṣukī / mithilāṃ janakaṃ draṣṭuṃ purā prāyādvihāyasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौवनाभरणं रूपं दधती सा सुमध्यमा । ददर्श जनकं कान्ता लावण्यललिताकृतिः

yauvanābharaṇaṃ rūpaṃ dadhatī sā sumadhyamā / dadarśa janakaṃ kāntā lāvaṇyalalitākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां विलोक्य सुधासारसिक्ताङ्ग इव मैथिलः । चक्रे समुचितां पूजां तस्मै पापासनादिभिः

tāṃ vilokya sudhāsārasiktāṅga iva maithilaḥ / cakre samucitāṃ pūjāṃ tasmai pāpāsanādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सुखोषिता तत्र मुक्तात्तरमुपेत्य सा । सभायां जनकं चक्रे रश्मिभिः स्वीकृतान्तरम्

tataḥ sukhoṣitā tatra muktāttaramupetya sā / sabhāyāṃ janakaṃ cakre raśmibhiḥ svīkṛtāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्राभ्यां चारुनयना विशन्ती तमलक्षिता । अन्तरङ्गा क्षणमभूत्सा सुप्तेव सुधानदी

netrābhyāṃ cārunayanā viśantī tamalakṣitā / antaraṅgā kṣaṇamabhūtsā supteva sudhānadī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्भावस्पृष्टभावो ऽथ बभाषे दन्तकान्तिभिः । जनको निर्गुणां कुर्वन्विमुक्तां हारवल्लरीम्

tadbhāvaspṛṣṭabhāvo 'tha babhāṣe dantakāntibhiḥ / janako nirguṇāṃ kurvanvimuktāṃ hāravallarīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयि चित्तसुधासिन्धुचन्द्रिका कासि कस्य वा । कुतस्त्वमनवद्याङ्गि नयनामृतवर्षिणी

ayi cittasudhāsindhucandrikā kāsi kasya vā / kutastvamanavadyāṅgi nayanāmṛtavarṣiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्यः पञ्चशिखस्याहं सांख्यवेदविदो मुनिः । विवेकास्त्रविदां श्रेष्ठो मोक्षं प्राप्तो जनाधिपः

śiṣyaḥ pañcaśikhasyāhaṃ sāṃkhyavedavido muniḥ / vivekāstravidāṃ śreṣṭho mokṣaṃ prāpto janādhipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किरीटी कङ्कणधरश्छत्त्रव्यजनवाहनः । मुण्डितेच्छः शमारण्यो मनः कर्मप्रसादनः

kirīṭī kaṅkaṇadharaśchattravyajanavāhanaḥ / muṇḍitecchaḥ śamāraṇyo manaḥ karmaprasādanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वान्तबोधकपाले ऽस्मिन्प्लुष्टं पञ्चशिखेन मे । ज्ञानबीजस्य सामर्थ्याद्विषयेषु न जायते

svāntabodhakapāle 'sminpluṣṭaṃ pañcaśikhena me / jñānabījasya sāmarthyādviṣayeṣu na jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.