Ksemendra: Bharatamanjari 13

जितन्ताद्येन मन्त्रेण स्तूयमानं सितैर्नरैः । तं विश्वव्यापिनं दृष्ट्वा कृतकृत्यो ययौ मुनिः

jitantādyena mantreṇa stūyamānaṃ sitairnaraiḥ / taṃ viśvavyāpinaṃ dṛṣṭvā kṛtakṛtyo yayau muniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवं नारदादन्यो न ददर्श तमीश्वरम् । सो ऽव्यक्तः परमो विष्णुर्भूतानां प्रभवो ऽव्ययः । अनादिनिधनः शुद्धो वेद्यः सूक्ष्मो निरञ्जनः

ityevaṃ nāradādanyo na dadarśa tamīśvaram / so 'vyaktaḥ paramo viṣṇurbhūtānāṃ prabhavo 'vyayaḥ / anādinidhanaḥ śuddho vedyaḥ sūkṣmo nirañjanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्तधर्ममाकर्ण्य शान्तये धर्मजन्मना । पुनराश्रमिणां धर्मं पृष्टः प्राह सुरव्रतः

nivṛttadharmamākarṇya śāntaye dharmajanmanā / punarāśramiṇāṃ dharmaṃ pṛṣṭaḥ prāha suravrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गङ्गातीरे द्विजः कश्चिदतिथिं गृहमागतम् । किमग्र्यं सर्वधर्माणामित्यपृच्छदुदारधीः

gaṅgātīre dvijaḥ kaścidatithiṃ gṛhamāgatam / kimagryaṃ sarvadharmāṇāmityapṛcchadudāradhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मो नाम महान्नागो नैमिषे गोमतीतटे । स जानातीति विप्रेण स पृष्टो ऽतिथिरब्रवीत्

padmo nāma mahānnāgo naimiṣe gomatītaṭe / sa jānātīti vipreṇa sa pṛṣṭo 'tithirabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तद्वचसा गत्वा गोमतीतीरमग्र्यजः । वारेण सूर्यरथगं न ददर्श भुजङ्गमम्

tatastadvacasā gatvā gomatītīramagryajaḥ / vāreṇa sūryarathagaṃ na dadarśa bhujaṅgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थित्वा तत्र निराहारो दिनानि कतिचिद्द्विजः । नागं ददर्श तं प्राप्तं दृष्ट्वा पप्रच्छ कौतुकम्

sthitvā tatra nirāhāro dināni katiciddvijaḥ / nāgaṃ dadarśa taṃ prāptaṃ dṛṣṭvā papraccha kautukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रूहि तावदिदं नाग त्वया रविरथस्थितौ । दिवि दृष्टं किमाश्चर्यं पश्चाद्धर्म प्रवक्ष्यसि

brūhi tāvadidaṃ nāga tvayā ravirathasthitau / divi dṛṣṭaṃ kimāścaryaṃ paścāddharma pravakṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्याकर्ण्याब्रवीन्नागो दृष्टं मार्तण्डवर्त्मनि । रथस्य चक्रं वारेण बलेन वहता मया

ityākarṇyābravīnnāgo dṛṣṭaṃ mārtaṇḍavartmani / rathasya cakraṃ vāreṇa balena vahatā mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंशुशाखासहस्रेषु रवेः शकुनयो यथा । तिष्ठन्ति देवाः सिद्धाश्च मुनयश्चेति कौतुकम्

aṃśuśākhāsahasreṣu raveḥ śakunayo yathā / tiṣṭhanti devāḥ siddhāśca munayaśceti kautukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करैर्गृहीत्वा त्यजति पयो भूमौ प्रविश्य च । पश्यत्यलक्षितः सर्वं भगवानिति कौतुकम्

karairgṛhītvā tyajati payo bhūmau praviśya ca / paśyatyalakṣitaḥ sarvaṃ bhagavāniti kautukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स भित्त्वा मण्डलं भानोस्तेजस्येव समाविशत् । तेजस्तेजसि संलीनं दृष्ट्वास्माभिर्दिवाकरः । पृष्टः को ऽयमिति श्रीमान्हर्षपूर्णो ऽब्रवीद्रविः

sa bhittvā maṇḍalaṃ bhānostejasyeva samāviśat / tejastejasi saṃlīnaṃ dṛṣṭvāsmābhirdivākaraḥ / pṛṣṭaḥ ko 'yamiti śrīmānharṣapūrṇo 'bravīdraviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स भित्त्वा मण्डलं भानोस्तेजस्येव समाविशत् । तेजस्तेजसि संलीनं दृष्ट्वास्माभिर्दिवाकरः । पृष्टः को ऽयमिति श्रीमान्हर्,पूर्णो ऽब्रवीद्रविः

sa bhittvā maṇḍalaṃ bhānostejasyeva samāviśat / tejastejasi saṃlīnaṃ dṛṣṭvāsmābhirdivākaraḥ / pṛṣṭaḥ ko 'yamiti śrīmānhar,pūrṇo 'bravīdraviḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उञ्छवृत्तिरयं सिद्धः कापोतीं वृत्तिमाश्रितः । मदीयं धाम यातो ऽसावित्येतदपि कौतुकम्

uñchavṛttirayaṃ siddhaḥ kāpotīṃ vṛttimāśritaḥ / madīyaṃ dhāma yāto 'sāvityetadapi kautukam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वेति नागाद्विप्रो ऽभूत्प्रहर्षविकचाननः । अवान्तरकथावाप्तस्वाभिधेयोपदेशवाक्

śrutveti nāgādvipro 'bhūtpraharṣavikacānanaḥ / avāntarakathāvāptasvābhidheyopadeśavāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमन्त्र्य पन्नगं विप्रो विधाय च्यवनं गुरुम् । उञ्छव्रतो ययौ सिद्धिं गीयमानः सुरैर्दिवि

āmantrya pannagaṃ vipro vidhāya cyavanaṃ gurum / uñchavrato yayau siddhiṃ gīyamānaḥ surairdivi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

च्यवनान्नारदेनैतत्तस्माज्जम्भलद्विषा । शक्राच्च वसुभिस्तेभ्यो मया मत्तस्त्वया श्रुतम्

cyavanānnāradenaitattasmājjambhaladviṣā / śakrācca vasubhistebhyo mayā mattastvayā śrutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शमं विविधमाकर्ण्य धर्मराजः पितामहम् । बभाषे शोकविवशश्चिन्तयन्बान्धवक्षयम्

śamaṃ vividhamākarṇya dharmarājaḥ pitāmaham / babhāṣe śokavivaśaścintayanbāndhavakṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो बताहं संसारे धुर्यः किल्बिषकारिणाम् । सर्वस्वजनसंहारे नीतो दैवेन हेतुताम्

aho batāhaṃ saṃsāre dhuryaḥ kilbiṣakāriṇām / sarvasvajanasaṃhāre nīto daivena hetutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायेत मादृशः को ऽन्यः सदृशो मम दुष्कृती । पितामह शरैर्यस्त्वां घातयित्वा निरीक्षते

jāyeta mādṛśaḥ ko 'nyaḥ sadṛśo mama duṣkṛtī / pitāmaha śarairyastvāṃ ghātayitvā nirīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्यः सुयोधनस्तात धिङ् मां पुण्यैर्निराकृतम् । बनधूनां त्वत्प्रधानानां यः क्षये साक्षितां गतः

dhanyaḥ suyodhanastāta dhiṅ māṃ puṇyairnirākṛtam / banadhūnāṃ tvatpradhānānāṃ yaḥ kṣaye sākṣitāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शैशवे क्षौमवसनं यस्याङ्के लडता मया । म्लापितं राज्यलुब्धेन स एव निहतो भवान्

śaiśave kṣaumavasanaṃ yasyāṅke laḍatā mayā / mlāpitaṃ rājyalubdhena sa eva nihato bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा युधिष्ठिरेणैतद्वक्तुं शन्तनुनन्दनः । तमूचे मा कृथाः पुत्र मिथ्यैवानुशयव्यथाम्

śrutvā yudhiṣṭhireṇaitadvaktuṃ śantanunandanaḥ / tamūce mā kṛthāḥ putra mithyaivānuśayavyathām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परतन्त्रमिदं सर्वं जगत्स्वयमनीश्वरम् । स्वकर्ममुद्रितो लोकः प्राप्नोत्येव भवाभवम्

paratantramidaṃ sarvaṃ jagatsvayamanīśvaram / svakarmamudrito lokaḥ prāpnotyeva bhavābhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणी गौतमी नाम पुत्रकं पुत्रवत्सला । दष्टं ददर्श सर्पेण गतासुं कानने पुरा

brāhmaṇī gautamī nāma putrakaṃ putravatsalā / daṣṭaṃ dadarśa sarpeṇa gatāsuṃ kānane purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां दृष्ट्वा पुत्रशोकार्तां लुब्धकोर्ऽजुनकाभिधः । बद्ध्वा तं सर्पमादाय जगादाभ्येत्य गौतमीम्

tāṃ dṛṣṭvā putraśokārtāṃ lubdhakor'junakābhidhaḥ / baddhvā taṃ sarpamādāya jagādābhyetya gautamīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयं पुत्रस्य ते हन्ता मया बद्धो भुजङ्गमः । ब्रूहि यावत्क्षिपाम्येनं वह्नौ शस्त्रेण हन्मि वा

ayaṃ putrasya te hantā mayā baddho bhujaṅgamaḥ / brūhi yāvatkṣipāmyenaṃ vahnau śastreṇa hanmi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतल्लुब्धकवचो विविग्ना प्राह गौतमी । वराकः पन्नगो नायमज्ञानाद्वधर्महति

śrutvaitallubdhakavaco vivignā prāha gautamī / varākaḥ pannago nāyamajñānādvadharmahati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तवन्त्येव भूतानि नियतावधि मुद्रया । उपयान्ति स्वयं मृत्युं हन्ता कश्चिन्न कस्यचित्

antavantyeva bhūtāni niyatāvadhi mudrayā / upayānti svayaṃ mṛtyuṃ hantā kaścinna kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादस्मिन्न कोपो मे कुतः कोपे ऽपि निग्रहः । जड व्याध विमुञ्चैनं हतः कालेन मे सुतः

tasmādasminna kopo me kutaḥ kope 'pi nigrahaḥ / jaḍa vyādha vimuñcainaṃ hataḥ kālena me sutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तो ऽप्यसकृद्व्याधस्तया सर्पवधे मतिम् । न तत्याज यदा कोपात्तदा दीनो ऽवदत्फणी

ityukto 'pyasakṛdvyādhastayā sarpavadhe matim / na tatyāja yadā kopāttadā dīno 'vadatphaṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हतो ऽयं मृत्युना बालो यो मां प्रेरितवान्स्वयम् । अस्वतन्त्रस्य का शक्तिस्तदा ज्ञातिक्रमान्मम

hato 'yaṃ mṛtyunā bālo yo māṃ preritavānsvayam / asvatantrasya kā śaktistadā jñātikramānmama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पन्नगेनेत्यभिहिते लुब्धकः पुनरब्रवीत् । कारणेन त्वया सर्प नीतो ऽयं मृत्युना शिशुः

pannagenetyabhihite lubdhakaḥ punarabravīt / kāraṇena tvayā sarpa nīto 'yaṃ mṛtyunā śiśuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि नाम स्वयं कश्चित्करेणाकृष्य मृत्युना । नीतो भवद्विधा यावद्याताः सर्प न हेतुताम् । वध्यो ऽसि सर्वथा तस्माद्विनाशे कारणं शिशोः

na hi nāma svayaṃ kaścitkareṇākṛṣya mṛtyunā / nīto bhavadvidhā yāvadyātāḥ sarpa na hetutām / vadhyo 'si sarvathā tasmādvināśe kāraṇaṃ śiśoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणे बहुशः कोपाद्व्याधे भुजङ्गमम् । स्वयमनिग्रहान्मृत्युरभ्येत्य तमभाषत

iti bruvāṇe bahuśaḥ kopādvyādhe bhujaṅgamam / svayamanigrahānmṛtyurabhyetya tamabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाहमस्य शिशोर्हन्ता न चायं भुजगो जड । प्रेरको भगवान्कालः सर्वं क्षयति संक्षये

nāhamasya śiśorhantā na cāyaṃ bhujago jaḍa / prerako bhagavānkālaḥ sarvaṃ kṣayati saṃkṣaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेन कलितास्ते ते भावास्त्रैलोक्यवर्तिनः । स्पृशन्त्यभावपदवीं भवन्ति च पुनः पुनः

kālena kalitāste te bhāvāstrailokyavartinaḥ / spṛśantyabhāvapadavīṃ bhavanti ca punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ते मृत्युना कालः स्वयमेत्य तमभ्यधात् । नाहं न मृत्युर्नो सर्पः प्रभुर्बालनिपातने

ityukte mṛtyunā kālaḥ svayametya tamabhyadhāt / nāhaṃ na mṛtyurno sarpaḥ prabhurbālanipātane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकर्मभिरयं लोको लभते निधनोदयौ । कर्मसूत्रैर्विचेष्टन्ते नरा यन्त्रमया इव

svakarmabhirayaṃ loko labhate nidhanodayau / karmasūtrairviceṣṭante narā yantramayā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायते वर्धते भुङ्क्ते प्रसूते मोदते पुनः । जीर्यते क्षीयते वापि न जन्तुः कर्मणा विना

jāyate vardhate bhuṅkte prasūte modate punaḥ / jīryate kṣīyate vāpi na jantuḥ karmaṇā vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति कालेन कथिते सर्पं तत्याज लुब्धकः । पृथग्ययुश्च ते सर्वे नष्टशोका च गैंतमी

iti kālena kathite sarpaṃ tatyāja lubdhakaḥ / pṛthagyayuśca te sarve naṣṭaśokā ca gaiṃtamī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येवं स्वकृतैरेव क्षीयन्ते कर्मभिर्जनाः । कर्मणा निधनं यातान्मा शुचः पृथिवीधरान्

ityevaṃ svakṛtaireva kṣīyante karmabhirjanāḥ / karmaṇā nidhanaṃ yātānmā śucaḥ pṛthivīdharān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृहाश्रमे केन मृत्युर्वर्तमानेन धर्मतः । जितः पाण्डुसुतेनेति पृष्टः शान्तनवो ऽब्रवीत्

gṛhāśrame kena mṛtyurvartamānena dharmataḥ / jitaḥ pāṇḍusuteneti pṛṣṭaḥ śāntanavo 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इक्ष्वाकुवंशजो राजा माहिष्मत्यामभूत्पुरा । श्रीमान्सुयोधनो नाम स्मरेन्द्रधनदोपमः

ikṣvākuvaṃśajo rājā māhiṣmatyāmabhūtpurā / śrīmānsuyodhano nāma smarendradhanadopamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं नर्मदा नदी दृष्ट्वा स्नातं कमललोचनम् । अकामयत कामार्ता विलासललिताकृतिम्

taṃ narmadā nadī dṛṣṭvā snātaṃ kamalalocanam / akāmayata kāmārtā vilāsalalitākṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यामजीजनत्कन्यां राजा राजीवलोचनाम् । कान्तां सुदर्शनां नाम नयनानन्दिदर्शनाम्

tasyāmajījanatkanyāṃ rājā rājīvalocanām / kāntāṃ sudarśanāṃ nāma nayanānandidarśanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां यौवनवतीं काले भगवान्वीक्ष्य पावकः । स्मराकुलो नरपति ययाचे ब्राह्मणाकृतिः

tāṃ yauvanavatīṃ kāle bhagavānvīkṣya pāvakaḥ / smarākulo narapati yayāce brāhmaṇākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्धनावज्ञया तस्मै तां यदा न ददौ नृपः । तदा तस्य स यज्ञे ऽग्निः प्रायात्कोपाददर्शनम्

nirdhanāvajñayā tasmai tāṃ yadā na dadau nṛpaḥ / tadā tasya sa yajñe 'gniḥ prāyātkopādadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋत्विग्भिरथ सप्तार्चिर्नियमेन प्रसादितः । स्वप्ने जगाद तं मह्यं कन्यैषा दीयतामिति

ṛtvigbhiratha saptārcirniyamena prasāditaḥ / svapne jagāda taṃ mahyaṃ kanyaiṣā dīyatāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रत्यक्षवपुषे तस्मै राजा सुदर्शनात् । प्रहृष्टस्तनयां प्रादात्प्राप्य तत्संनिधिं मखे

tataḥ pratyakṣavapuṣe tasmai rājā sudarśanāt / prahṛṣṭastanayāṃ prādātprāpya tatsaṃnidhiṃ makhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञा तेनार्थितो ऽद्यापि माहिष्मत्यां हुताशनः । आस्ते सदा संनिहितः क्षपयन्सर्वविप्लवान्

rājñā tenārthito 'dyāpi māhiṣmatyāṃ hutāśanaḥ / āste sadā saṃnihitaḥ kṣapayansarvaviplavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुदर्शनायां नयो बभूवाथ विभावसोः । कान्तः सुदर्शनो नाम गुणरत्नमहोदधिः

sudarśanāyāṃ nayo babhūvātha vibhāvasoḥ / kāntaḥ sudarśano nāma guṇaratnamahodadhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुता मोघवतो राज्ञः कान्तां मोघवतीं युवा । स लेभे क्षीणावाणस्य नवा शक्तिं मनोभुवः

sutā moghavato rājñaḥ kāntāṃ moghavatīṃ yuvā / sa lebhe kṣīṇāvāṇasya navā śaktiṃ manobhuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तया सह कुरुक्षेत्रे गृही धर्मपदे स्थितः । चक्रे मृत्युजये यत्नं सो ऽर्थिकल्पद्रुमस्तदा

tayā saha kurukṣetre gṛhī dharmapade sthitaḥ / cakre mṛtyujaye yatnaṃ so 'rthikalpadrumastadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभग्नप्रणयाः कार्याः सर्वथार्थिमनोरथाः । इत्यूचे स सदा जायां धर्मसब्रह्मचारिणीम्

abhagnapraṇayāḥ kāryāḥ sarvathārthimanorathāḥ / ityūce sa sadā jāyāṃ dharmasabrahmacāriṇīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मादच्यवतस्तस्य च्छिद्रपेक्षी सदाभवत् । प्रच्छन्नः सर्वतो मृत्युर्न चान्तरमवाप्तवान्

dharmādacyavatastasya cchidrapekṣī sadābhavat / pracchannaḥ sarvato mṛtyurna cāntaramavāptavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कदाचिदिध्मार्थं स्वयं याते सुदर्शने । अतिथिः कश्चिदभ्येत्य तद्भार्यां ब्राह्मणो ऽब्रवीत्

tataḥ kadācididhmārthaṃ svayaṃ yāte sudarśane / atithiḥ kaścidabhyetya tadbhāryāṃ brāhmaṇo 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतिथ्यं क्रियतां सुभ्रु राजपुत्रि मम त्वया । यदि धर्मः प्रमाणं ते तन्मां भज सुलोचने

ātithyaṃ kriyatāṃ subhru rājaputri mama tvayā / yadi dharmaḥ pramāṇaṃ te tanmāṃ bhaja sulocane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणः स तया वारितो ऽप्यपैरर्वरैः । त्वां निना नार्थये किंचिदित्युवाचासकृद्द्विजः

iti bruvāṇaḥ sa tayā vārito 'pyapairarvaraiḥ / tvāṃ ninā nārthaye kiṃcidityuvācāsakṛddvijaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्म्यं ततः सा वचनं स्मृत्वा भर्तुः पतिव्रता । तथेत्युक्त्वाकरोत्सर्वं ब्राह्मणस्य समीहितम्

dharmyaṃ tataḥ sā vacanaṃ smṛtvā bhartuḥ pativratā / tathetyuktvākarotsarvaṃ brāhmaṇasya samīhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्नवसरे गेहद्वारमेत्य सुदर्शनः । एहीत्याहूय दयितां सोत्कण्ठो ऽपि व्यलम्बत

asminnavasare gehadvārametya sudarśanaḥ / ehītyāhūya dayitāṃ sotkaṇṭho 'pi vyalambata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा भर्त्रा सहसाहूता न च प्राप्ता द्विजान्तिकम् । दोलाविलोलहृदया तस्थौ लज्जाकुला क्षणम्

sā bhartrā sahasāhūtā na ca prāptā dvijāntikam / dolāvilolahṛdayā tasthau lajjākulā kṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो गृहान्तराद्विप्रः सुदर्शनमभाषत । इयं मया तव वधूरर्थितातिथिना रतम्

tato gṛhāntarādvipraḥ sudarśanamabhāṣata / iyaṃ mayā tava vadhūrarthitātithinā ratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्ता नाद्यापि शयनं प्राप्तश्च त्वं गृहाधिपः । किमत्र मन्यसे युक्तमित्युक्त्वा विरराम सः

prāptā nādyāpi śayanaṃ prāptaśca tvaṃ gṛhādhipaḥ / kimatra manyase yuktamityuktvā virarāma saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे छन्नवपुर्मृत्युरादाय मुद्गरम् । लब्धो ऽवकाश इत्युक्त्वा बभूवानन्दनिर्भरः

atrāntare channavapurmṛtyurādāya mudgaram / labdho 'vakāśa ityuktvā babhūvānandanirbharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः सुदर्शनो विप्रमुवाचाविकृताशयः । निःशङ्को मद्गिरा ब्रह्मन्रमस्व मम भार्यया

tataḥ sudarśano vipramuvācāvikṛtāśayaḥ / niḥśaṅko madgirā brahmanramasva mama bhāryayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ते वह्निपुत्रेण गगनात्साधु साध्विति । शब्दो बभूव विपुलः सहसा त्रिदिवौकसाम्

ityukte vahniputreṇa gaganātsādhu sādhviti / śabdo babhūva vipulaḥ sahasā tridivaukasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिथिर्विप्ररूपं स परित्यज्य महाकृतिः । उवाच महसां राशिः प्रीत्याभ्येत्य सुदर्शनम्

atithirviprarūpaṃ sa parityajya mahākṛtiḥ / uvāca mahasāṃ rāśiḥ prītyābhyetya sudarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मो ऽहं दम्पती प्राप्तो युवां जिज्ञासुराश्रमे । अंखण्डितं च युवयोर्दृष्टं सत्त्वमिदं मया

dharmo 'haṃ dampatī prāpto yuvāṃ jijñāsurāśrame / aṃkhaṇḍitaṃ ca yuvayordṛṣṭaṃ sattvamidaṃ mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधृष्ट तेजसा चेयं त्वद्भार्या केन लङ्घ्यते । द्विधात्मानं विभज्यैषा योगेनौघवती नदी । भविष्यति क्षितौ पुण्या नित्यं त्वां चानुयास्यति

adhṛṣṭa tejasā ceyaṃ tvadbhāryā kena laṅghyate / dvidhātmānaṃ vibhajyaiṣā yogenaughavatī nadī / bhaviṣyati kṣitau puṇyā nityaṃ tvāṃ cānuyāsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वान्तर्दधे धर्मो मृत्युश्च विमुखो ययौ । स च वीरो दिवं प्राप सभार्यश्च सुदर्शनः

ityuktvāntardadhe dharmo mṛtyuśca vimukho yayau / sa ca vīro divaṃ prāpa sabhāryaśca sudarśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वामित्रेण संप्राप्तं ब्राह्मण्यं दुर्लभं कथम् । पृष्टो युधिष्ठिरेणेति गाङ्गेयः पुनरब्रवीत्

viśvāmitreṇa saṃprāptaṃ brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ katham / pṛṣṭo yudhiṣṭhireṇeti gāṅgeyaḥ punarabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुशिकस्य पुरा राज्ञः श्रीमान्गाधिः सुतो ऽभवत् । पुत्री सत्यवती नाम तस्याभून्मृगलोचना

kuśikasya purā rājñaḥ śrīmāngādhiḥ suto 'bhavat / putrī satyavatī nāma tasyābhūnmṛgalocanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋचीकस्तां मुनिवरः शुल्कलभ्यामवाप्तवान् । हयानां श्यामकर्णानां सहस्रेणेन्दुवर्चसाम्

ṛcīkastāṃ munivaraḥ śulkalabhyāmavāptavān / hayānāṃ śyāmakarṇānāṃ sahasreṇenduvarcasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तया शीलशालिन्या यत्नदाराधितो मुनिः । याचितस्तु वरं तुष्टः पुत्रं मातुस्तथात्मनः

sa tayā śīlaśālinyā yatnadārādhito muniḥ / yācitastu varaṃ tuṣṭaḥ putraṃ mātustathātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वमश्वत्थं समालिङ्ग्य तव माताप्युदुम्बरम् । चरुं च प्राप्य मद्दत्तं पुत्रिणीत्यवदन्मुनिः

tvamaśvatthaṃ samāliṅgya tava mātāpyudumbaram / caruṃ ca prāpya maddattaṃ putriṇītyavadanmuniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वरमेवं समासाद्य हृष्टा मात्रे न्यवेदयत् । तद्गिरा व्यत्ययं चक्रे वृक्षयोः पायसे तथा

varamevaṃ samāsādya hṛṣṭā mātre nyavedayat / tadgirā vyatyayaṃ cakre vṛkṣayoḥ pāyase tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्च ज्ञात्वा मुनिर्जायामुवाच ज्ञानलोचनः । त्वन्मातुर्ब्राह्मणः पुत्रः क्षत्रात्मा ते भविष्यति

tacca jñātvā munirjāyāmuvāca jñānalocanaḥ / tvanmāturbrāhmaṇaḥ putraḥ kṣatrātmā te bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा दुःखसंतप्ता ययाचे सा मुनिं पुनः । क्षत्राचारस्तु मे पौत्रो मा पुत्र इति मूर्छिता

tacchrutvā duḥkhasaṃtaptā yayāce sā muniṃ punaḥ / kṣatrācārastu me pautro mā putra iti mūrchitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमस्त्विति तेनोक्ते लेभे सत्यवती सुतम् । जमदग्निं सुतश्चास्य रामो ऽभूत्क्षत्रियोचितः

evamastviti tenokte lebhe satyavatī sutam / jamadagniṃ sutaścāsya rāmo 'bhūtkṣatriyocitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाधिपत्नी च कालेन विश्वामित्रमजीजनत् । वृक्षपायसयोर्यो ऽभूद्व्यत्ययाद्ब्राह्मणाग्रणीः

gādhipatnī ca kālena viśvāmitramajījanat / vṛkṣapāyasayoryo 'bhūdvyatyayādbrāhmaṇāgraṇīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनृशंस्यगुणं राज्ञा पुनः पृष्टः सुरव्रतः । उवाच कानने पूर्वं घनच्छायो ऽभवद्द्रुमः

ānṛśaṃsyaguṇaṃ rājñā punaḥ pṛṣṭaḥ suravrataḥ / uvāca kānane pūrvaṃ ghanacchāyo 'bhavaddrumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स विद्धो विषदग्धेन शरेम मृगगामिना । लुब्धकेन ययौ शोषं स्पृष्टो दावानलैरिव

sa viddho viṣadagdhena śarema mṛgagāminā / lubdhakena yayau śoṣaṃ spṛṣṭo dāvānalairiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं परित्यज्य यातेषु निष्फलं सर्वपत्रिषु । एक एव शुकस्तश्थौ सातं प्रीतिरचञ्चला

taṃ parityajya yāteṣu niṣphalaṃ sarvapatriṣu / eka eva śukastaśthau sātaṃ prītiracañcalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निदाघप्लोषपरुषे फलपुम्पविवर्जिते । स्थितं तत्र शुकं वीक्ष्य शक्रो ऽभ्येत्य तमब्रवीत्

nidāghaploṣaparuṣe phalapumpavivarjite / sthitaṃ tatra śukaṃ vīkṣya śakro 'bhyetya tamabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वच्छच्छायाफलाद्येषु वृक्षेषु विगतद्युतिः । किं त्वयायं श्रितः शाखी त्यक्त्वैनः चर निर्वृतः

svacchacchāyāphalādyeṣu vṛkṣeṣu vigatadyutiḥ / kiṃ tvayāyaṃ śritaḥ śākhī tyaktvainaḥ cara nirvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोवाच शुकः शक्रं नेदं सदृशमुच्यते । समाना सुखदुःखेषु सज्जनैः सह संगतिः

athovāca śukaḥ śakraṃ nedaṃ sadṛśamucyate / samānā sukhaduḥkheṣu sajjanaiḥ saha saṃgatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रोषितं च भुक्तं च विहृतं च यथासुखम् । तस्मिन्कालहतैश्वर्ये पलायन्ते न साधवः

yatroṣitaṃ ca bhuktaṃ ca vihṛtaṃ ca yathāsukham / tasminkālahataiśvarye palāyante na sādhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मघवानेतदाकर्ण्य तोषाद्वृक्षं सुधाकणैः । चकार सहसोद्दीर्णपत्रपुष्पफलाकुलम्

maghavānetadākarṇya toṣādvṛkṣaṃ sudhākaṇaiḥ / cakāra sahasoddīrṇapatrapuṣpaphalākulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनृशंस्यात्स च शुकः प्रययौ परमां गतिम् । एवं दाक्षिण्यसदृशो नापरो विद्यते गुणः

ānṛśaṃsyātsa ca śukaḥ prayayau paramāṃ gatim / evaṃ dākṣiṇyasadṛśo nāparo vidyate guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवं सपौरुषं राज्ञा भीष्मः पृष्टो ऽब्रवीत्पुनः । उभयोः संगमः सिद्ध्यै वियोगो निष्फलो ऽनयोः

daivaṃ sapauruṣaṃ rājñā bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravītpunaḥ / ubhayoḥ saṃgamaḥ siddhyai viyogo niṣphalo 'nayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुप्तबीजे कृष्टे ऽपि दैवं क्षेत्रे करोति किम् । पौरुषं कर्म पुरुषैर्यथा यत्र यदा कृतम् । तथा तत्र तदाभ्येत्य विसंवादो न दृश्यते

anuptabīje kṛṣṭe 'pi daivaṃ kṣetre karoti kim / pauruṣaṃ karma puruṣairyathā yatra yadā kṛtam / tathā tatra tadābhyetya visaṃvādo na dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दातॄणां पुण्यशीलानां व्रतिनां सत्यवादिनाम् । दृश्यन्ते धन्यतास्तास्ता राज्यस्वर्गतिभूतिभिः

dātṝṇāṃ puṇyaśīlānāṃ vratināṃ satyavādinām / dṛśyante dhanyatāstāstā rājyasvargatibhūtibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

के पूज्या इति पार्थेन पृष्टो ऽवादीत्सुरव्रतः । सदा द्विजातयः पूज्यास्ते सर्वत्र परायणम्

ke pūjyā iti pārthena pṛṣṭo 'vādītsuravrataḥ / sadā dvijātayaḥ pūjyāste sarvatra parāyaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरौ जन्मान्तरे पूर्वं कपिजम्बुकतां गतौ । जातिस्मरौ ददृशतुः श्मशानं सुहृदौ मिथः

narau janmāntare pūrvaṃ kapijambukatāṃ gatau / jātismarau dadṛśatuḥ śmaśānaṃ suhṛdau mithaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रोचे वानरः प्रेम्णा शृगालं स्विन्नमानसः । कर्मणा केन यातो ऽसि शवमांसाशितामिति

tatroce vānaraḥ premṇā śṛgālaṃ svinnamānasaḥ / karmaṇā kena yāto 'si śavamāṃsāśitāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिश्रुत्य मया पूर्वं न वितीर्णं द्विजन्मने । सार्गालीं योनिमापन्नस्तेनाहमिति सो ऽब्रवीत्

pratiśrutya mayā pūrvaṃ na vitīrṇaṃ dvijanmane / sārgālīṃ yonimāpannastenāhamiti so 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदेव शृगालेन पृष्ट प्रोवाच वानरः । ब्राह्मणानवमन्याहं प्रयान्तः कपितामिति

etadeva śṛgālena pṛṣṭa provāca vānaraḥ / brāhmaṇānavamanyāhaṃ prayāntaḥ kapitāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणातिक्रमेणैव भजन्ते तामसीं दशाम् । तस्मात्सर्वात्मना विप्राः पूज्याः कुशलमिच्छता

brāhmaṇātikrameṇaiva bhajante tāmasīṃ daśām / tasmātsarvātmanā viprāḥ pūjyāḥ kuśalamicchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असवर्णोपदेष्टारः किं न स्युः श्रेयसां पदम् । विप्रा इति पुनः पृष्टो राज्ञा शान्तनवो ऽब्रवीत्

asavarṇopadeṣṭāraḥ kiṃ na syuḥ śreyasāṃ padam / viprā iti punaḥ pṛṣṭo rājñā śāntanavo 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा वने शूद्रमुनेर्ब्रह्मर्षिरभवत्सखा । कदाचित्सो ऽर्थितः श्राद्धे शूद्रेणागात्तदाश्रमम्

purā vane śūdramunerbrahmarṣirabhavatsakhā / kadācitso 'rthitaḥ śrāddhe śūdreṇāgāttadāśramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितृकर्मणि तस्यासौ हव्यकव्योपदेशकृत् । पूर्वं शेषां वृसीमेतां कुरुष्वेत्यवदन्मुनिः

pitṛkarmaṇi tasyāsau havyakavyopadeśakṛt / pūrvaṃ śeṣāṃ vṛsīmetāṃ kuruṣvetyavadanmuniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कालेन महता क्षपयित्वा कलेवरम् । कर्मशेषोपभोगाय तौ जन्मान्तरमापतुः

tataḥ kālena mahatā kṣapayitvā kalevaram / karmaśeṣopabhogāya tau janmāntaramāpatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सूद्रो ऽभूत्क्षितिपतिः स ब्रह्मर्षिः पुरोहितः । तस्य राज्ञो ऽभवल्लप्तज्ञानो नष्टाखिलस्मृतिः

sa sūdro 'bhūtkṣitipatiḥ sa brahmarṣiḥ purohitaḥ / tasya rājño 'bhavallaptajñāno naṣṭākhilasmṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वस्तिपुण्याहवादेषु नृपो जातिस्मरः सताम् । सदा जहास तच्चासौ नृपं पप्रच्छ लज्जितः

svastipuṇyāhavādeṣu nṛpo jātismaraḥ satām / sadā jahāsa taccāsau nṛpaṃ papraccha lajjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्टः शपथदानेन भूपतिर्हासकारणम् । पुरोहितं रहः प्राह शूद्रो ऽहमभवं पुरा

pṛṣṭaḥ śapathadānena bhūpatirhāsakāraṇam / purohitaṃ rahaḥ prāha śūdro 'hamabhavaṃ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मर्षिश्च भवान्मह्यमुपदेशं व्यधात्सकृत् । तेनाद्य सुरवन्द्यो ऽपि प्राप्तो ऽस्यनुचितां दशाम्

brahmarṣiśca bhavānmahyamupadeśaṃ vyadhātsakṛt / tenādya suravandyo 'pi prāpto 'syanucitāṃ daśām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतत्सहसा स्मृत्वा तपसे स ययौ मुनिः । एवं नैवोपदेष्टा स्यादवराणां द्विजोत्तमः

śrutvaitatsahasā smṛtvā tapase sa yayau muniḥ / evaṃ naivopadeṣṭā syādavarāṇāṃ dvijottamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कः श्रियो भाजनमिति क्ष्माभुजा जाह्नवीसुतः । पृष्टः प्राह हरेरग्रे रुक्मिणीं श्रीः पुराभ्यधात्

kaḥ śriyo bhājanamiti kṣmābhujā jāhnavīsutaḥ / pṛṣṭaḥ prāha hareragre rukmiṇīṃ śrīḥ purābhyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुभगेषु प्रगल्भेषु दक्षेषूज्ज्वलकर्मसु । जितेन्द्रियेषु वीरेषु प्रीत्या मे शाश्वती स्थितिः

subhageṣu pragalbheṣu dakṣeṣūjjvalakarmasu / jitendriyeṣu vīreṣu prītyā me śāśvatī sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सेकलोभसंत्रासदैन्यक्रोधविनाकृताः । कृतज्ञाः केलिसदनं सदाचाराः सदा मम

utsekalobhasaṃtrāsadainyakrodhavinākṛtāḥ / kṛtajñāḥ kelisadanaṃ sadācārāḥ sadā mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतिव्रतामकलहामलौल्यामकुतूहलाम् । अविप्रकीर्णभाण्डां च गतनिद्रां भजे स्त्रियम्

pativratāmakalahāmalaulyāmakutūhalām / aviprakīrṇabhāṇḍāṃ ca gatanidrāṃ bhaje striyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मत्तेषु कुञ्जरेन्द्रेषु हयेषु वृषभेषु च । फुल्लारविन्दवृन्देषु शरच्चन्द्रकरेषु च

matteṣu kuñjarendreṣu hayeṣu vṛṣabheṣu ca / phullāravindavṛndeṣu śaraccandrakareṣu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नदीषु हंसहासासु राजद्राजरणेषु च । वनेषु मुनिपुण्येषु यज्ञेषु च वसाम्यहम्

nadīṣu haṃsahāsāsu rājadrājaraṇeṣu ca / vaneṣu munipuṇyeṣu yajñeṣu ca vasāmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच्छ्रुत्वा पुनर्भीष्ममपृच्छत्पाण्डुनन्दनः । स्पर्शाधिक्यं किमु स्त्रीणां नृणां वा संगमेष्विति

etacchrutvā punarbhīṣmamapṛcchatpāṇḍunandanaḥ / sparśādhikyaṃ kimu strīṇāṃ nṛṇāṃ vā saṃgameṣviti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽब्रवीदभवद्यज्वा भृङ्गाश्वो नाम भूपतिः । यशः कुसुमवल्लीषु यो ऽभूत्संततमाधवः

so 'bravīdabhavadyajvā bhṛṅgāśvo nāma bhūpatiḥ / yaśaḥ kusumavallīṣu yo 'bhūtsaṃtatamādhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिकूलं स शक्तस्य यज्ञमग्निष्टुतं पुनः । आजहार जगामास्य शत्रुतां येन वासवः

pratikūlaṃ sa śaktasya yajñamagniṣṭutaṃ punaḥ / ājahāra jagāmāsya śatrutāṃ yena vāsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कदाचिन्मृगप्रेप्सुर्वाजिना विपिने व्रजन् । इन्द्रेण मोहितो वत्स नाज्ञासीत्तृष्णयार्दितः

sa kadācinmṛgaprepsurvājinā vipine vrajan / indreṇa mohito vatsa nājñāsīttṛṣṇayārditaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपश्यदग्रे विपुलं सरः स्फटिकनिर्मलम् । लोलकल्लोलदोलाङ्कं केलिवेश्म हिमत्विषः

so 'paśyadagre vipulaṃ saraḥ sphaṭikanirmalam / lolakalloladolāṅkaṃ keliveśma himatviṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्स सहसा स्नातः पाययित्वा तुरङ्गमम् । अभवल्ललनारूपः पीनश्रोणिपयोधरः

tasminsa sahasā snātaḥ pāyayitvā turaṅgamam / abhavallalanārūpaḥ pīnaśroṇipayodharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.