Ksemendra: Bharatamanjari 13

उतथ्येनेति कथिते मांधाता पृथिवीपतिः । तथा शशास यशसा यथा जीवन्निव स्थितः

utathyeneti kathite māṃdhātā pṛthivīpatiḥ / tathā śaśāsa yaśasā yathā jīvanniva sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाच कोसलाधीशं वामदेवः पुरा मुनिः । धर्मलोपेन भूपानां क्षीयन्ते सहसा श्रियः

uvāca kosalādhīśaṃ vāmadevaḥ purā muniḥ / dharmalopena bhūpānāṃ kṣīyante sahasā śriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुहृद्भिः प्रणयक्रीतैर्मानक्रीतैर्मनीषिभिः । धनक्रीतैस्तथा भृत्यैर्धार्यते श्रीर्महीभुजा

suhṛdbhiḥ praṇayakrītairmānakrītairmanīṣibhiḥ / dhanakrītaistathā bhṛtyairdhāryate śrīrmahībhujā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणोति करुणाक्रन्दं श्रुत्वा च त्रायते भयत् । नाविचार्य सृजेद्दण्डं यः स सर्वप्रियो नृपः

śṛṇoti karuṇākrandaṃ śrutvā ca trāyate bhayat / nāvicārya sṛjeddaṇḍaṃ yaḥ sa sarvapriyo nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातः परतरं किंचिद्राज्ञः किल्बिषकारणम् । प्रजा विरक्ततां यान्ति यत्कुभर्तुरिवाबलाः

nātaḥ parataraṃ kiṃcidrājñaḥ kilbiṣakāraṇam / prajā viraktatāṃ yānti yatkubharturivābalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तं वामदेवेन श्रुत्वा स वसुधाधिपः । वर्तमानः स्वधर्मेण प्रजानामभवत्प्रियः

ityuktaṃ vāmadevena śrutvā sa vasudhādhipaḥ / vartamānaḥ svadharmeṇa prajānāmabhavatpriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषमस्थैरसंनद्धैः क्षीणसैन्यैर्भयार्दितैः । न युध्यते क्षत्रियो यः स धर्मविजयी नृपः

viṣamasthairasaṃnaddhaiḥ kṣīṇasainyairbhayārditaiḥ / na yudhyate kṣatriyo yaḥ sa dharmavijayī nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा मन्ये न शोच्यः श्वा मृतो विण्मूत्रकर्दमे । निहतः स्वजनस्याग्रे क्षत्रियः शयने यथा

tathā manye na śocyaḥ śvā mṛto viṇmūtrakardame / nihataḥ svajanasyāgre kṣatriyaḥ śayane yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परैर्विदारिते सैन्ये हते भृत्यजने पुरः । ये स्वयं क्षेमिणो यान्ति धिक्तान्क्षत्रियपांसनान्

parairvidārite sainye hate bhṛtyajane puraḥ / ye svayaṃ kṣemiṇo yānti dhiktānkṣatriyapāṃsanān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य पृष्ठं न पश्यन्ति युध्यमानस्य शत्रवः । स हतः स्वर्गमासाद्य शक्रेण स्पर्धते नृपः

yasya pṛṣṭhaṃ na paśyanti yudhyamānasya śatravaḥ / sa hataḥ svargamāsādya śakreṇa spardhate nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्बरीषः पुरा राजा यज्वा प्राप्य सुरालयम् । सुदेवाख्यं चमूनाथं ददर्शाभ्यधिकं श्रिया

ambarīṣaḥ purā rājā yajvā prāpya surālayam / sudevākhyaṃ camūnāthaṃ dadarśābhyadhikaṃ śriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपर्युपरि गच्छन्तं सर्वेषां पुण्यशालिनाम् । तं दृष्ट्वा विस्मितः शक्रं पप्राच्छ स महीपतिः

uparyupari gacchantaṃ sarveṣāṃ puṇyaśālinām / taṃ dṛṣṭvā vismitaḥ śakraṃ paprāccha sa mahīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाधर्मं यथाशास्त्रं पालयित्वा वसुंधराम् । इष्ट्वा दत्वा च तप्त्वा च प्राप्तो ऽहं त्वत्पुरीमिमाम्

yathādharmaṃ yathāśāstraṃ pālayitvā vasuṃdharām / iṣṭvā datvā ca taptvā ca prāpto 'haṃ tvatpurīmimām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मम सेनापतिरयं सुदेवः केन कर्मणा । प्रभाभिरभिभूयास्मानुच्चैः सूर्य इव स्थितः

mama senāpatirayaṃ sudevaḥ kena karmaṇā / prabhābhirabhibhūyāsmānuccaiḥ sūrya iva sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति राज्ञा सुरपतिः पृष्टस्तं प्रत्यभाषत । शृणु येनाधिको राजंस्त्वत्तो ऽयं पृतनापतिः

iti rājñā surapatiḥ pṛṣṭastaṃ pratyabhāṣata / śṛṇu yenādhiko rājaṃstvatto 'yaṃ pṛtanāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शस्त्रानले रणमखे रुधिराज्ये धनुःस्रवे । कबन्धयूपे कृतिना हुतानेन निजा तनुः

śastrānale raṇamakhe rudhirājye dhanuḥsrave / kabandhayūpe kṛtinā hutānena nijā tanuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽयं विराजते वीरस्तेजसा कृतमण्डलः । निष्कम्पः समरे कृत्तस्रस्तानामभयप्रदः

so 'yaṃ virājate vīrastejasā kṛtamaṇḍalaḥ / niṣkampaḥ samare kṛttasrastānāmabhayapradaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतद्विस्मितो राजा प्रशंसन्वीरविक्रमान् । विस्मितश्च प्रहृष्टश्च मनसा तमपूजयत्

śrutvaitadvismito rājā praśaṃsanvīravikramān / vismitaśca prahṛṣṭaśca manasā tamapūjayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्टः पुरा सुरेन्द्रेण राजनीतिं बृहस्पतिः । उवाच श्रीर्यथा राज्ञां न करोति तडिद्भ्रमम्

pṛṣṭaḥ purā surendreṇa rājanītiṃ bṛhaspatiḥ / uvāca śrīryathā rājñāṃ na karoti taḍidbhramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचसा मधुरेणैव कुर्यान्मूलक्षयं रिपोः । घोरेण कलहेनाप्तो जघन्यो हि जयः स्मृतः

vacasā madhureṇaiva kuryānmūlakṣayaṃ ripoḥ / ghoreṇa kalahenāpto jaghanyo hi jayaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संदेहायोद्धृतं शस्त्रं वाग्युद्धं कण्ठशोषणम् । शत्रुं हन्यात्प्रियालापैः कुरङ्गमिव लुब्धकः

saṃdehāyoddhṛtaṃ śastraṃ vāgyuddhaṃ kaṇṭhaśoṣaṇam / śatruṃ hanyātpriyālāpaiḥ kuraṅgamiva lubdhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रणमेद्देशकालज्ञो बलिनं रिपुमुद्यतम् । तमेवापचिते काले हन्यादेष नयक्रमः

praṇameddeśakālajño balinaṃ ripumudyatam / tamevāpacite kāle hanyādeṣa nayakramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्ना सेवेत बलिनं लुब्धं दानेन साधयेत् । भेदेन कुपितामात्यं हीनं दण्डेन पातयेत्

sāmnā seveta balinaṃ lubdhaṃ dānena sādhayet / bhedena kupitāmātyaṃ hīnaṃ daṇḍena pātayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमादिनं सहानीकं कोशदुर्गबलोचितम् । सर्वोपायविहीनं च तूष्णीं दण्डेन योजयेत्

pramādinaṃ sahānīkaṃ kośadurgabalocitam / sarvopāyavihīnaṃ ca tūṣṇīṃ daṇḍena yojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदा विबुध्येत निजान्विरक्ताननुजीविनः । आत्मनस्तांश्च गूहेत च्छिद्रं यच्चिन्तयेदरेः

sadā vibudhyeta nijānviraktānanujīvinaḥ / ātmanastāṃśca gūheta cchidraṃ yaccintayedareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न भाषते वेपते च लक्षितः क्ष्मां निरीक्षते । न चतुष्पतिदानेन विरक्तहृदयो जनः

na bhāṣate vepate ca lakṣitaḥ kṣmāṃ nirīkṣate / na catuṣpatidānena viraktahṛdayo janaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुणा कथितं श्रीमान्निशम्यैतत्पुरंदरः । आत्मगुप्तः परान्वेषी बभूवावहितः सदा

guruṇā kathitaṃ śrīmānniśamyaitatpuraṃdaraḥ / ātmaguptaḥ parānveṣī babhūvāvahitaḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवादवाप्तो विपदं न शोचेद्वसुधाधिपः । अनिर्वेदेन लभ्यन्ते हारिता अपि संपदः

daivādavāpto vipadaṃ na śocedvasudhādhipaḥ / anirvedena labhyante hāritā api saṃpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनिः कालकवृक्षीयः क्ष्माभुजा क्षेमदर्शिना । विभ्रष्टेन पुरा पृष्टो जगाद नयकोविदः

muniḥ kālakavṛkṣīyaḥ kṣmābhujā kṣemadarśinā / vibhraṣṭena purā pṛṣṭo jagāda nayakovidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्युद्विलासतरलाः सुराणामपि संपदः । राजन्न नित्यमायुश्च यत्कृते श्रियमीहसे

vidyudvilāsataralāḥ surāṇāmapi saṃpadaḥ / rājanna nityamāyuśca yatkṛte śriyamīhase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथापि यदि ते वाञ्छा स्वे राज्ये शत्रुणा हते । गत्वा तमेव सेवस्व मौनं कृत्वा कृताञ्जलिः

tathāpi yadi te vāñchā sve rājye śatruṇā hate / gatvā tameva sevasva maunaṃ kṛtvā kṛtāñjaliḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तावच्च सेवको भूत्वा सर्वथा व्यसनालसम् । यावत्कोशे च मित्रे च शनकैरुपचीयसे

tāvacca sevako bhūtvā sarvathā vyasanālasam / yāvatkośe ca mitre ca śanakairupacīyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविश्य च मनः प्रीत्या प्रियवादी यथा तथा । प्रोत्साहानामकार्येषु कुर्वीथा दुस्तेरष्वरेः

praviśya ca manaḥ prītyā priyavādī yathā tathā / protsāhānāmakāryeṣu kurvīthā dusteraṣvareḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तं संशयापन्नं द्रुतकोशं प्रमादिनम् । तैस्तैरुपायैर्द्रव्यैर्वा कुर्वीथाः क्षणसाधनम्

tatastaṃ saṃśayāpannaṃ drutakośaṃ pramādinam / taistairupāyairdravyairvā kurvīthāḥ kṣaṇasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ते मुनिना राजा कुत्सिताचारकूणितः । मानी नैतत्करोमीति जगादाभिजनोज्ज्वलः

ityukte muninā rājā kutsitācārakūṇitaḥ / mānī naitatkaromīti jagādābhijanojjvalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य सत्यवतो भावमुपलभ्य मुनिस्ततः । दूतो भूत्वा स्वयं संधौ तस्य शत्रुमयो ऽजयत्

tasya satyavato bhāvamupalabhya munistataḥ / dūto bhūtvā svayaṃ saṃdhau tasya śatrumayo 'jayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संधाय मुनिवाक्येन वैदेहः क्षेमदर्शिना । विततार सुतां तस्मै विभवं च यथोचितम्

saṃdhāya munivākyena vaidehaḥ kṣemadarśinā / vitatāra sutāṃ tasmai vibhavaṃ ca yathocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पालयेत्स्वगणं राजा परेषां भेदयेद्गणम् । सम्यग्वृत्तेन सत्येन वर्तन्ते हि गणाः सदा

pālayetsvagaṇaṃ rājā pareṣāṃ bhedayedgaṇam / samyagvṛttena satyena vartante hi gaṇāḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गणैर्विजयते राजा चिन्तितैः स्वभृतैस्तथा । उपेक्षितैः संहतैश्च तैरेवाशु विपद्यते

gaṇairvijayate rājā cintitaiḥ svabhṛtaistathā / upekṣitaiḥ saṃhataiśca tairevāśu vipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रशाम्यति बहिः कोपो राज्ञां सामादिभिः क्षणात् । गूढस्तु वेश्मनीवाग्निर्नान्तः कोपो गणोद्भवः

praśāmyati bahiḥ kopo rājñāṃ sāmādibhiḥ kṣaṇāt / gūḍhastu veśmanīvāgnirnāntaḥ kopo gaṇodbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दैवतं पितरो यस्य धर्मो यस्य प्रजाहितम् । सम्यग्दण्डो व्रतं यस्य स राजा यज्वनां वरः

daivataṃ pitaro yasya dharmo yasya prajāhitam / samyagdaṇḍo vrataṃ yasya sa rājā yajvanāṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सत्यं केवलं सत्यमनृतं न तथानृतम् । हितं यत्सर्वलोकस्य तत्सत्यं शेषमन्यथा

na satyaṃ kevalaṃ satyamanṛtaṃ na tathānṛtam / hitaṃ yatsarvalokasya tatsatyaṃ śeṣamanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनृतेनानृताचारश्चिकित्स्यः किल भूभुजा । सत्येन सत्यशीलश्च सेव्यो विभवमिच्छता

anṛtenānṛtācāraścikitsyaḥ kila bhūbhujā / satyena satyaśīlaśca sevyo vibhavamicchatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याजिनः शुद्धसंकल्पास्त्यागिनः पात्रवर्षिणः । त्रातारः सर्वधर्माणं कर्तारः पुण्यकर्मणाम्

yājinaḥ śuddhasaṃkalpāstyāginaḥ pātravarṣiṇaḥ / trātāraḥ sarvadharmāṇaṃ kartāraḥ puṇyakarmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोतारः साधुवचसां भेत्तारो धनहारिणाम् । तरन्ति घोरदुर्गाणि परत्रेह च भूमिपाः

śrotāraḥ sādhuvacasāṃ bhettāro dhanahāriṇām / taranti ghoradurgāṇi paratreha ca bhūmipāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदाचारास्तपोयुक्ताः प्रशान्ताः सत्यवादिनः । संतरन्ति च दुर्गाणि नारायणपरायणाः

sadācārāstapoyuktāḥ praśāntāḥ satyavādinaḥ / saṃtaranti ca durgāṇi nārāyaṇaparāyaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असौम्याः सौम्यचरिता मृदवः क्रूरकारिणः । भवन्ति पुरुषा लोके तांश्च बुध्येत भूमिपः

asaumyāḥ saumyacaritā mṛdavaḥ krūrakāriṇaḥ / bhavanti puruṣā loke tāṃśca budhyeta bhūmipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा बभूव भूपालः प्रेरकः पूरिकापतिः । दारुमः पुरुषः क्षुद्रः पिशिताशनचेष्टितः

purā babhūva bhūpālaḥ prerakaḥ pūrikāpatiḥ / dārumaḥ puruṣaḥ kṣudraḥ piśitāśanaceṣṭitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेन पञ्चतां यातः स च प्राप्तः शृगालताम् । जन्मान्तरकृतैः पुण्यैर्जातं सस्मार दुःखितः

kālena pañcatāṃ yātaḥ sa ca prāptaḥ śṛgālatām / janmāntarakṛtaiḥ puṇyairjātaṃ sasmāra duḥkhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपन्नः कुत्सितं सर्गं निर्वेदाच्छातमानसः । परैरप्याहृतं मांसं नाददे फलभोजनःछ

āpannaḥ kutsitaṃ sargaṃ nirvedācchātamānasaḥ / parairapyāhṛtaṃ māṃsaṃ nādade phalabhojanaḥcha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्मशाननिलयं कोपात्तं विलोक्य शुचिव्रतम् । ऊत्चुर्गोमायवः सर्वे निन्दन्तस्तद्विचेष्टितम्

śmaśānanilayaṃ kopāttaṃ vilokya śucivratam / ūtcurgomāyavaḥ sarve nindantastadviceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसतापि श्मशाने ऽस्मिन्हारितं जडबुद्धिना । त्वया मूढव्रतेनेदं स्वादु मांसरसायनम्

vasatāpi śmaśāne 'sminhāritaṃ jaḍabuddhinā / tvayā mūḍhavratenedaṃ svādu māṃsarasāyanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतमिदं सर्वं दुनोति हृदयं सताम् । अस्मिन्पितृवने घोरे शृगालो यदमांसभुक्

viparītamidaṃ sarvaṃ dunoti hṛdayaṃ satām / asminpitṛvane ghore śṛgālo yadamāṃsabhuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुङ्क्ष्वेति तैरभिहितः सो ऽवदद्विमलाशयः । न शीलकारणं जातिर्नाश्रमः पुण्यकारणम्

bhuṅkṣveti tairabhihitaḥ so 'vadadvimalāśayaḥ / na śīlakāraṇaṃ jātirnāśramaḥ puṇyakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमाश्रमे प्राणिवधः पातकं न प्रचक्षते । मनः शुद्धिकृतं सर्वं प्रमाणं कर्म देहिनाम्

kimāśrame prāṇivadhaḥ pātakaṃ na pracakṣate / manaḥ śuddhikṛtaṃ sarvaṃ pramāṇaṃ karma dehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणं तं सर्वे विज्ञाय दृढनिश्चयम् । नोचुः किंचिदमर्शेन किंत्वतप्यन्त केवलम्

iti bruvāṇaṃ taṃ sarve vijñāya dṛḍhaniścayam / nocuḥ kiṃcidamarśena kiṃtvatapyanta kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कदाचित्तद्वृत्तं श्रुत्वा व्याघ्रो ऽभिपत्य तम् । उवाच मम साचिव्यं शुद्धात्मा भजतां भवान्

tataḥ kadācittadvṛttaṃ śrutvā vyāghro 'bhipatya tam / uvāca mama sācivyaṃ śuddhātmā bhajatāṃ bhavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गोमायुरथ तच्छ्रुत्वा बभाषे विनयानतः । स्वाच्छन्द्यममृतं त्यक्त्वा कः सेवां विकटां श्रयेत्

gomāyuratha tacchrutvā babhāṣe vinayānataḥ / svācchandyamamṛtaṃ tyaktvā kaḥ sevāṃ vikaṭāṃ śrayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संतोषद्रविणं त्यक्त्वा निरायासमनश्वरम् । अभ्यर्थयेत कः सेवां दैव्यातङ्ककलङ्किताम्

saṃtoṣadraviṇaṃ tyaktvā nirāyāsamanaśvaram / abhyarthayeta kaḥ sevāṃ daivyātaṅkakalaṅkitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा यदि निर्बन्धात्तत्करोमि भवद्वचः । मयैवेकेन भृत्येन भवितव्यं सदा त्वया

athavā yadi nirbandhāttatkaromi bhavadvacaḥ / mayaivekena bhṛtyena bhavitavyaṃ sadā tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वदेकसंश्रयं भक्त्या न च संघातवासिनम् । विनाशयन्ति पिशुना न यथा मां तथा कृथाः

tvadekasaṃśrayaṃ bhaktyā na ca saṃghātavāsinam / vināśayanti piśunā na yathā māṃ tathā kṛthāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्त्वा शममयं निष्कामः पूज्यगौरावत् । तथेति वादिनस्तस्य व्याघ्रस्यामात्यतां ययौ

evamuktvā śamamayaṃ niṣkāmaḥ pūjyagaurāvat / tatheti vādinastasya vyāghrasyāmātyatāṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमाश्वास्य भुवं नीतमेकं सर्वाधिपं कृतम् । व्याघ्रेण वीक्ष्य दुःखाब्धौ पेतुस्तदनुजीविनः

tamāśvāsya bhuvaṃ nītamekaṃ sarvādhipaṃ kṛtam / vyāghreṇa vīkṣya duḥkhābdhau petustadanujīvinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याघ्राय कल्पितं मांसं निन्युर्गोमायुकेतनम् । क्व मांसमिति ते पृष्टा व्याघ्रेण क्षुद्रकारिणः । ऊचुश्चौर्येण तन्नीतं शुचिना तव मन्त्रिणा

vyāghrāya kalpitaṃ māṃsaṃ ninyurgomāyuketanam / kva māṃsamiti te pṛṣṭā vyāghreṇa kṣudrakāriṇaḥ / ūcuścauryeṇa tannītaṃ śucinā tava mantriṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्याचारं विदित्वा तं दृष्ट्वा मांसं च तद्गृहे । क्रोधान्धो हन्तुकामस्तं व्याघ्रः संरम्भमाययौ

mithyācāraṃ viditvā taṃ dṛṣṭvā māṃsaṃ ca tadgṛhe / krodhāndho hantukāmastaṃ vyāghraḥ saṃrambhamāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमभ्येत्याब्रवीन्माता व्याघ्री पिशुनशङ्किता । शुद्धाय तस्मै भृत्याय विमोहात्पुत्र मा क्रुधः

tamabhyetyābravīnmātā vyāghrī piśunaśaṅkitā / śuddhāya tasmai bhṛtyāya vimohātputra mā krudhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहवः संहता धूर्ताः संमतं सचिवं नवम् । मिथ्यादोषेण लिम्पन्ति निर्देषं क्षुद्रपण्डिताः

bahavaḥ saṃhatā dhūrtāḥ saṃmataṃ sacivaṃ navam / mithyādoṣeṇa limpanti nirdeṣaṃ kṣudrapaṇḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरूपं विकृतो द्वेष्टि शूरं भूरुर्बुधं जडः । कुलीनं हीनजन्मा च दुःशीला च पतिव्रताम्

svarūpaṃ vikṛto dveṣṭi śūraṃ bhūrurbudhaṃ jaḍaḥ / kulīnaṃ hīnajanmā ca duḥśīlā ca pativratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विबोधितो मात्रा तत्त्वमन्विष्य चारतः । शुद्धं विज्ञाय तं व्याघ्रः प्रसाद्यसीद्विलज्जितः

evaṃ vibodhito mātrā tattvamanviṣya cārataḥ / śuddhaṃ vijñāya taṃ vyāghraḥ prasādyasīdvilajjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमब्रवीच्छृगालो ऽथ स्वस्ति गच्छाम्यहं विभो । विमानितस्त्वया वस्तुं नोत्सहे त्यक्तसंविदा

tamabravīcchṛgālo 'tha svasti gacchāmyahaṃ vibho / vimānitastvayā vastuṃ notsahe tyaktasaṃvidā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुमवानिति संसत्सु यः स्तुतः साधुभिः पुरा । सत्यप्रतिज्ञैर्देषे ऽपि न स वाच्यो ऽन्यथा पुनः

gumavāniti saṃsatsu yaḥ stutaḥ sādhubhiḥ purā / satyapratijñairdeṣe 'pi na sa vācyo 'nyathā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भिन्न तथास्मिन्संश्लेषे पुनः प्रीतिः सुदुर्लभा । इत्युक्त्वा व्याघ्रमामन्त्र्य गोमायुस्तपसे ययौ

bhinna tathāsminsaṃśleṣe punaḥ prītiḥ sudurlabhā / ityuktvā vyāghramāmantrya gomāyustapase yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कालेन निराहारः शान्तसंसारवासनः । वने कलेवरं त्यक्त्वा त्रिदिवं प्रययौ कृती

sa kālena nirāhāraḥ śāntasaṃsāravāsanaḥ / vane kalevaraṃ tyaktvā tridivaṃ prayayau kṛtī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आस्थाय वैतसीं वृत्तिं देशकालौ समीक्ष्य ये । न सन्ति तिष्ठन्त्युच्चैर्वा न ते यान्ति पराभवम्

āsthāya vaitasīṃ vṛttiṃ deśakālau samīkṣya ye / na santi tiṣṭhantyuccairvā na te yānti parābhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सागरः सरितः सर्वाः पुरा पप्रच्छ कौतुकात् । युष्मत्प्रवाहेष्वखिलान्पश्याम्युन्मूलितान्द्रुमान्

sāgaraḥ saritaḥ sarvāḥ purā papraccha kautukāt / yuṣmatpravāheṣvakhilānpaśyāmyunmūlitāndrumān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते विशन्ति मां वृक्षा हृता कूलंकषैर्जलैः । वेतसं न तु पश्यामि कस्मादत्र तटोद्भवम्

ete viśanti māṃ vṛkṣā hṛtā kūlaṃkaṣairjalaiḥ / vetasaṃ na tu paśyāmi kasmādatra taṭodbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुद्रेणेति पृष्ठासु नदीषु प्राह जाह्नवी । ह्रियमाणः सदाम्भोभिर्विनमत्येव वेतसः

samudreṇeti pṛṣṭhāsu nadīṣu prāha jāhnavī / hriyamāṇaḥ sadāmbhobhirvinamatyeva vetasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्तुं न शक्यास्ते वृक्षा महौघैर्विनमन्ति ये । त्रुट्यन्ति त्रासादेवान्ये द्रुमा मूर्खा इवोद्धताः

hantuṃ na śakyāste vṛkṣā mahaughairvinamanti ye / truṭyanti trāsādevānye drumā mūrkhā ivoddhatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्गाङ्गं वचः श्रुत्वा तथेत्यूचे सरित्पतिः । मेने च वैतसीं वृत्तिं श्रेयसे देशकालयोः

etadgāṅgaṃ vacaḥ śrutvā tathetyūce saritpatiḥ / mene ca vaitasīṃ vṛttiṃ śreyase deśakālayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञां धनं निजा बुद्धिर्दाक्ष्यं चोत्साहशालिनाम् । अलसा बुद्धिहीनाश्च सर्वथा विपदां पदम्

rājñāṃ dhanaṃ nijā buddhirdākṣyaṃ cotsāhaśālinām / alasā buddhihīnāśca sarvathā vipadāṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्ट्रः परेण तपसा प्रजापतिवरात्पुरा । आलस्योपहतो ग्रीवामवाप शतयोजनीम्

uṣṭraḥ pareṇa tapasā prajāpativarātpurā / ālasyopahato grīvāmavāpa śatayojanīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसने चोपविष्टो ऽथ तया पीलुवनेषु सः । प्राणयात्रां सदा चक्रे मन्यमानो महत्सुखम्

āsane copaviṣṭo 'tha tayā pīluvaneṣu saḥ / prāṇayātrāṃ sadā cakre manyamāno mahatsukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्दिनाभिहते काले कदाचित्तस्य जम्बुकैः । क्षुत्क्षामैर्भक्षिता ग्रीवा दीर्घा सा मण्डलीकृता

durdinābhihate kāle kadācittasya jambukaiḥ / kṣutkṣāmairbhakṣitā grīvā dīrghā sā maṇḍalīkṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलीनान्विदिताचारान्राजा कर्मसु योजयेत् । पदे महति विन्यस्ताः संशयायैव दुर्जनाः

kulīnānviditācārānrājā karmasu yojayet / pade mahati vinyastāḥ saṃśayāyaiva durjanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवास श्वा कृपापात्रमाश्रमे कस्यचिन्मुनेः । स दृष्ट्वा द्वीपिनं घोरं कदाचिदवदद्भयात् । भगवन्नेष मां द्वीपी क्षुधितो हन्तुमागतः

uvāsa śvā kṛpāpātramāśrame kasyacinmuneḥ / sa dṛṣṭvā dvīpinaṃ ghoraṃ kadācidavadadbhayāt / bhagavanneṣa māṃ dvīpī kṣudhito hantumāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाहि पाहिति तेनोक्तः स मुनिः करुणानिधिः । एतत्तुल्यो भवेत्युक्त्वा तं चक्रे द्वीपिविग्रहम्

pāhi pāhiti tenoktaḥ sa muniḥ karuṇānidhiḥ / etattulyo bhavetyuktvā taṃ cakre dvīpivigraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपि श्वा द्वीपितां प्राप्तस्त्रस्तो व्याघ्रात्पुनर्मुनिम् । त्रायस्वेत्यभिधायैव व्याघ्रातां तद्गिरा ययौ

so 'pi śvā dvīpitāṃ prāptastrasto vyāghrātpunarmunim / trāyasvetyabhidhāyaiva vyāghrātāṃ tadgirā yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपि मत्तगजाद्भीतः कालेन मदमन्थरात् । मुनिना कल्पितां प्रीत्या प्राप्तौ मत्तगजेन्द्रताम्

so 'pi mattagajādbhītaḥ kālena madamantharāt / muninā kalpitāṃ prītyā prāptau mattagajendratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽपि पञ्चाननाद्भीतः करालात्तालकेसरात् । यातस्तच्छासनादेव सहसा मृगराजताम्

so 'pi pañcānanādbhītaḥ karālāttālakesarāt / yātastacchāsanādeva sahasā mṛgarājatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टपादं महादंष्ट्रं दृष्ट्वा शरभमागतम् । स विषण्णो मुनिगिरा बभूव शरभः क्षणात्

aṣṭapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ dṛṣṭvā śarabhamāgatam / sa viṣaṇṇo munigirā babhūva śarabhaḥ kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेन शरभाकारः सर्वप्राणिभयंकरः । स जातदर्पः सहसा तं मुनिं हन्तुमुद्ययौ

kālena śarabhākāraḥ sarvaprāṇibhayaṃkaraḥ / sa jātadarpaḥ sahasā taṃ muniṃ hantumudyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपध्वस्तस्ततस्तेन मुनिना हुंकृतेन सः । स बभूव पुनर्दीनः क्षणादशुचिविग्रहः

apadhvastastatastena muninā huṃkṛtena saḥ / sa babhūva punardīnaḥ kṣaṇādaśucivigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यविज्ञातशीलेभ्यो हीनेभ्यो वितरञ्श्रियम् । कुलाचारमनालोच्य राजा पतति संशये

ityavijñātaśīlebhyo hīnebhyo vitarañśriyam / kulācāramanālocya rājā patati saṃśaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नयमेवांविधं ज्ञात्वा राजदण्डेन गामिमाम् । सर्वकामदुघां वीरः पालयेन्न तु पीडयेत्

nayamevāṃvidhaṃ jñātvā rājadaṇḍena gāmimām / sarvakāmadughāṃ vīraḥ pālayenna tu pīḍayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसुहोमो ऽङ्गनृपतिर्हिमविच्छिखरे पुरा । अवदद्यौवनाश्वेन पृष्टो दण्डस्य संभवम्

vasuhomo 'ṅganṛpatirhimavicchikhare purā / avadadyauvanāśvena pṛṣṭo daṇḍasya saṃbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धृतो वर्शसहस्रं प्राङ्भूर्ध्ना गर्भः प्राजासृजा । क्षुतेन सहसो ऽत्सृष्टः स श्रीमान्क्षुप इत्यभूत्

dhṛto varśasahasraṃ prāṅbhūrdhnā garbhaḥ prājāsṛjā / kṣutena sahaso 'tsṛṣṭaḥ sa śrīmānkṣupa ityabhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे जगत्सर्वमाशासनमयन्त्रणम् । निर्मर्यादं विलोक्येदं व्याकुलो ऽभूत्प्रजापतिः

atrāntare jagatsarvamāśāsanamayantraṇam / nirmaryādaṃ vilokyedaṃ vyākulo 'bhūtprajāpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथास्य वचसा रुद्रः प्रययौ दण्डतां स्वयम् । दंष्ट्री चतुर्भुजो दीप्तः श्यामोष्ठचरणो जटी

athāsya vacasā rudraḥ prayayau daṇḍatāṃ svayam / daṃṣṭrī caturbhujo dīptaḥ śyāmoṣṭhacaraṇo jaṭī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवस्तं विष्णवे प्रादाद्विष्णुरङ्गिरसे ददौ । सो ऽपि शक्रमरीचिभ्यां मरीचिर्भृगवे ततः

devastaṃ viṣṇave prādādviṣṇuraṅgirase dadau / so 'pi śakramarīcibhyāṃ marīcirbhṛgave tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मुनिभ्यो ददौ ते ऽपि दिक्पतिभ्यो क्षुपाय ते । क्षुपश्च मनवे प्रादाद्दण्डं धर्मस्य गुप्तये

sa munibhyo dadau te 'pi dikpatibhyo kṣupāya te / kṣupaśca manave prādāddaṇḍaṃ dharmasya guptaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन्सम्यक्प्रणिहिते रक्षायै पूततेजसि । लभन्ते शाश्वतं वीरा यशः स्वर्गं च भूमिपाः

tasminsamyakpraṇihite rakṣāyai pūtatejasi / labhante śāśvataṃ vīrā yaśaḥ svargaṃ ca bhūmipāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तमङ्गराजेन मांधाता पृथिवीपतिः । निशम्योत्फुल्लनयनः सादरं तमपूजयत्

ityuktamaṅgarājena māṃdhātā pṛthivīpatiḥ / niśamyotphullanayanaḥ sādaraṃ tamapūjayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामलोभोद्भवं पापं राज्ञो ब्राह्ममसेवया । पुनश्चाकरणाद्दानात्कीर्तनाच्च विनश्यति

kāmalobhodbhavaṃ pāpaṃ rājño brāhmamasevayā / punaścākaraṇāddānātkīrtanācca vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयी त्राता ततो धर्मं भजते त्यक्तकिल्विषः । इत्यरिष्टेन पृष्टः प्राङ्भुनिः कामर्दको ऽब्रवीत्

trayī trātā tato dharmaṃ bhajate tyaktakilviṣaḥ / ityariṣṭena pṛṣṭaḥ prāṅbhuniḥ kāmardako 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलमाभरणं राज्ञां सौजन्यं विदुषामिव । शीलेन राजते लक्ष्मीर्वसन्तेनेव मञ्जरी

śīlamābharaṇaṃ rājñāṃ saujanyaṃ viduṣāmiva / śīlena rājate lakṣmīrvasanteneva mañjarī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजसूये श्रियं दृष्ट्वा तव द्वेषविपाकुलः । दुर्योधनः पुरा पित्रे द्यूते कामं न्यवेदयत्

rājasūye śriyaṃ dṛṣṭvā tava dveṣavipākulaḥ / duryodhanaḥ purā pitre dyūte kāmaṃ nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धृतराष्ट्रस्तमवदत्पुत्र मा भव विप्लुतः । प्रवर्तन्तां तवाप्यन्ते यज्ञा विपुलसंपदः

dhṛtarāṣṭrastamavadatputra mā bhava viplutaḥ / pravartantāṃ tavāpyante yajñā vipulasaṃpadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलवान्प्राप्स्यसि सदा लक्ष्मीं पाण्डुसुताधिकः । न हि शीलवतः किंचिद्विद्यते भुवि दुर्लभम्

śīlavānprāpsyasi sadā lakṣmīṃ pāṇḍusutādhikaḥ / na hi śīlavataḥ kiṃcidvidyate bhuvi durlabham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलं राज्ञां दिशां चनन्द्रस्तारुण्यं बहरिणीदृशाम् । मधुमासश्च वृक्षाणां मनोहार्यं विभूषणम्

śīlaṃ rājñāṃ diśāṃ canandrastāruṇyaṃ bahariṇīdṛśām / madhumāsaśca vṛkṣāṇāṃ manohāryaṃ vibhūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदेशेषु धनं विद्या व्यसनेषु धनं मतिः । परलोके धनं धर्मः शीलं तु निखिलं धनम्

videśeṣu dhanaṃ vidyā vyasaneṣu dhanaṃ matiḥ / paraloke dhanaṃ dharmaḥ śīlaṃ tu nikhilaṃ dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलवित्तोचितं शक्रः प्रदीप्तविभवं पुरा । बृहस्पतिपुरः प्रायात्प्रह्लादं ब्राह्मणाकृतिः

śīlavittocitaṃ śakraḥ pradīptavibhavaṃ purā / bṛhaspatipuraḥ prāyātprahlādaṃ brāhmaṇākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रेयो वदेति विनयाद्दैत्येन्द्रस्तेन शिष्यवत् । पृष्टो बभाषे कालेन प्राजाकार्यैकसक्तधीः

śreyo vadeti vinayāddaityendrastena śiṣyavat / pṛṣṭo babhāṣe kālena prājākāryaikasaktadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रैलोक्यराज्यं संप्राप्तं मया शीलवता सदा । शृणोति विद्या विदुषां कवीनां संशये वचः

trailokyarājyaṃ saṃprāptaṃ mayā śīlavatā sadā / śṛṇoti vidyā viduṣāṃ kavīnāṃ saṃśaye vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिर्णीतमसंस्पृष्टमनाख्यातमचिन्तितम् । सहसा न भजेत्किंचिदपि स्वादु विचारधीः

anirṇītamasaṃspṛṣṭamanākhyātamacintitam / sahasā na bhajetkiṃcidapi svādu vicāradhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदेव हितं विप्र सर्वेषामपि देहिनाम् । वरं गृहाण तुष्टो ऽहं तव प्रणयसेवया

etadeva hitaṃ vipra sarveṣāmapi dehinām / varaṃ gṛhāṇa tuṣṭo 'haṃ tava praṇayasevayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तो दानवेन्द्रेण तुष्टः प्रोवाच वृत्रहा । सर्वं देहि निजं मह्यां शीलं शीलवतां वर

ityukto dānavendreṇa tuṣṭaḥ provāca vṛtrahā / sarvaṃ dehi nijaṃ mahyāṃ śīlaṃ śīlavatāṃ vara

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतत्सत्यवाग्दैत्यो ददानीति तमब्रवीत् । शक्रो ऽपि तद्गिरा प्राप्य प्रययौ द्विजवेशभृत्

śrutvaitatsatyavāgdaityo dadānīti tamabravīt / śakro 'pi tadgirā prāpya prayayau dvijaveśabhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गते तस्मिन्महोत्साहे छायारूपो वराकृतिः । प्रह्लादविग्रहात्तूर्णं निर्ययौ पुरुषो बहिः

gate tasminmahotsāhe chāyārūpo varākṛtiḥ / prahlādavigrahāttūrṇaṃ niryayau puruṣo bahiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

को ऽसीति पृष्टस्तेनाथ सो ऽवदद्दैत्यभूपतिम् । वितीर्णो ऽद्य त्वया कामादहं शीलाभिधो गुणः

ko 'sīti pṛṣṭastenātha so 'vadaddaityabhūpatim / vitīrṇo 'dya tvayā kāmādahaṃ śīlābhidho guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्त्वेति शक्रं याते ऽस्मिन्नपरो निरगात्ततः । सो ऽपि पृष्टो ऽवदद्दैत्यं धर्मो ऽहं शीलमार्गगः

uktveti śakraṃ yāte 'sminnaparo niragāttataḥ / so 'pi pṛṣṭo 'vadaddaityaṃ dharmo 'haṃ śīlamārgagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.