Ksemendra: Bharatamanjari 13

विनिःसृतस्तृतीयो ऽपि सत्यमरमीत्युवाच ताम् । अवदद्वित्तमस्मीति चतुर्थो ऽप्यथ निर्गतः । अहं बलमिति क्षिप्रं निर्यातः पञ्चमो ऽवदत्

viniḥsṛtastṛtīyo 'pi satyamaramītyuvāca tām / avadadvittamasmīti caturtho 'pyatha nirgataḥ / ahaṃ balamiti kṣipraṃ niryātaḥ pañcamo 'vadat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कमलपर्यङ्कस्थिता कमललोचना । प्रह्लादवक्रान्निर्गत्य जगाद कमला स्वयम्

tataḥ kamalaparyaṅkasthitā kamalalocanā / prahlādavakrānnirgatya jagāda kamalā svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजाम्यहं हसस्राक्षं यस्ते शिष्यो ऽभवद्द्विजः । तस्मै त्वया वितीर्णं हि शीलं शीलविभूषण

vrajāmyahaṃ hasasrākṣaṃ yaste śiṣyo 'bhavaddvijaḥ / tasmai tvayā vitīrṇaṃ hi śīlaṃ śīlavibhūṣaṇa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीलादनुगतो धर्मः सत्यं तदनुयायि च । यातं वित्तं च तन्मूलं बलं चैतन्निबन्धनम्

śīlādanugato dharmaḥ satyaṃ tadanuyāyi ca / yātaṃ vittaṃ ca tanmūlaṃ balaṃ caitannibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतेषु सुरराजस्य प्रविष्टेषु क्रमाद्वपुः । शीलाश्रयां श्रियं विद्धि मामपि प्रस्थितां विभो

eteṣu surarājasya praviṣṭeṣu kramādvapuḥ / śīlāśrayāṃ śriyaṃ viddhi māmapi prasthitāṃ vibho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा शक्रसदनं ययौ लक्ष्मीर्विहाय तम् । एवं शीलोद्भवाः सर्वा दुर्योधनविभूतयः

ityuktvā śakrasadanaṃ yayau lakṣmīrvihāya tam / evaṃ śīlodbhavāḥ sarvā duryodhanavibhūtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तो ऽप्याम्बिकेयेन न शशाम सुयोधनः । पूज्येषु विमुखा मोहात्सर्वथा हि मुमूर्षवः

ityukto 'pyāmbikeyena na śaśāma suyodhanaḥ / pūjyeṣu vimukhā mohātsarvathā hi mumūrṣavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्पितामहेनोक्तं श्रुत्वा सर्वं नृपोचितम् । स्मृत्वा दुर्योधनकथां निःश्वस्योवाच धर्मजः

etatpitāmahenoktaṃ śrutvā sarvaṃ nṛpocitam / smṛtvā duryodhanakathāṃ niḥśvasyovāca dharmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशा ममाभूद्विपुला सततं धृतराष्ट्रजे । यथा वननिवृत्तेषु सा मास्मासु विधास्यति

āśā mamābhūdvipulā satataṃ dhṛtarāṣṭraje / yathā vananivṛtteṣu sā māsmāsu vidhāsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वथा युद्धरुचिना प्रत्याख्याते जनार्दने । आशा विफलतां नीता सा तेन मम संवृता

sarvathā yuddharucinā pratyākhyāte janārdane / āśā viphalatāṃ nītā sā tena mama saṃvṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्वैपुल्यमायातास्तद्भङ्गे दुःसहाः शुचः । निवर्तन्ते कथं नाम कथ्यतां मे पितामह

tasmādvaipulyamāyātāstadbhaṅge duḥsahāḥ śucaḥ / nivartante kathaṃ nāma kathyatāṃ me pitāmaha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृष्टो युधिष्ठिरेणेति पुनः शान्तनवो ऽब्रवीत् । आशा सुमहती पार्थ दशा जीवितहारिणी

pṛṣṭo yudhiṣṭhireṇeti punaḥ śāntanavo 'bravīt / āśā sumahatī pārtha daśā jīvitahāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हैहयो राजपुत्रः प्राक्सुमित्रो नाम कानने । जवादनुससारैकं कुरङ्गं वेगवत्तरम्

haihayo rājaputraḥ prāksumitro nāma kānane / javādanusasāraikaṃ kuraṅgaṃ vegavattaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समेषु तरुकुञ्जेषु श्वभ्रेषु विषमेषु च । मृगानुसारी सुचिरात्स धन्वी क्लममाययौ

sameṣu tarukuñjeṣu śvabhreṣu viṣameṣu ca / mṛgānusārī sucirātsa dhanvī klamamāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तपोवनं प्राप्य दृष्टनष्टे मृगे पुनः । आशाविनाशसंतप्तो मुनीनामविशत्सभाम्

tatastapovanaṃ prāpya dṛṣṭanaṣṭe mṛge punaḥ / āśāvināśasaṃtapto munīnāmaviśatsabhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तान्प्रणम्य पप्रच्छ कष्टामाशां महत्तमाम् । मुनिस्तं वृषभो नाम बभाषे सस्मिताननः । राजपुत्र कृशामाशां जहि दुःखानुबन्धिनीम्

sa tānpraṇamya papraccha kaṣṭāmāśāṃ mahattamām / munistaṃ vṛṣabho nāma babhāṣe sasmitānanaḥ / rājaputra kṛśāmāśāṃ jahi duḥkhānubandhinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूरिद्युम्नः पुरा राजा वीरद्युम्नाभिधं सुताम् । विचिन्वन्हृतमश्वेन बदर्याश्रममाययौ

bhūridyumnaḥ purā rājā vīradyumnābhidhaṃ sutām / vicinvanhṛtamaśvena badaryāśramamāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तपोवनं प्राप्य दृष्टनष्टे मृगे पुनः । आशाविनाशसंतप्तो मुनीनामविशत्सभाम्

tatastapovanaṃ prāpya dṛṣṭanaṣṭe mṛge punaḥ / āśāvināśasaṃtapto munīnāmaviśatsabhām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तान्प्रणम्य पप्रच्छ कष्टामाशां महत्तमाम् । मुनिस्तं वृषभो नाम बभाषे स स्मिताननः

sa tānpraṇamya papraccha kaṣṭāmāśāṃ mahattamām / munistaṃ vṛṣabho nāma babhāṣe sa smitānanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजपुत्र कृशामाशां जहि दुःखानुबन्धिनीम् । भूरिद्युम्नः पुरा राजा वीरद्युम्नाभिधं सुतम्

rājaputra kṛśāmāśāṃ jahi duḥkhānubandhinīm / bhūridyumnaḥ purā rājā vīradyumnābhidhaṃ sutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तनुर्नाम मुनिस्तत्र प्रांशुः कृशतराकृतिः । दुःखान्तेनावदत्पृष्टो मा राजन्विक्लवो भव

tanurnāma munistatra prāṃśuḥ kṛśatarākṛtiḥ / duḥkhāntenāvadatpṛṣṭo mā rājanviklavo bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विद्यते जनः कश्चिदाशया यो न हीयते । न च पश्यामि तं लोके याचकं यो ऽभिमन्यते

na vidyate janaḥ kaścidāśayā yo na hīyate / na ca paśyāmi taṃ loke yācakaṃ yo 'bhimanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतघ्नेषु नृशंसेषु कुटिलेष्वलसेषु च । आशादौर्वल्यमायान्ति शरदीवाल्पनिम्नगाः

kṛtaghneṣu nṛśaṃseṣu kuṭileṣvalaseṣu ca / āśādaurvalyamāyānti śaradīvālpanimnagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिक्तां कृशतरामाशां कायशोषविधायिनीम् । प्रतिश्रुतमसंप्राप्य हृदयात्परिवर्तते

dhiktāṃ kṛśatarāmāśāṃ kāyaśoṣavidhāyinīm / pratiśrutamasaṃprāpya hṛdayātparivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रे मृते वा नष्टे वा पितुरेकात्मजस्य वा । आशा दहति गात्राणि सा कृशापि महीयसी

putre mṛte vā naṣṭe vā piturekātmajasya vā / āśā dahati gātrāṇi sā kṛśāpi mahīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धानां पुत्रलाभेषु नित्यमाशा भवन्ति याः । स्थाविरे जीर्णकायानां ताः कृशा अपि दुःसहाः

vṛddhānāṃ putralābheṣu nityamāśā bhavanti yāḥ / sthāvire jīrṇakāyānāṃ tāḥ kṛśā api duḥsahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रामयत्याप्तमात्रैव शोषयत्यायती कृशा । हन्ति मग्ना जटिल्येव धिगाशां मृत्युदायिनीम्

bhrāmayatyāptamātraiva śoṣayatyāyatī kṛśā / hanti magnā jaṭilyeva dhigāśāṃ mṛtyudāyinīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा तनयं राज्ञे स मुनिर्दिव्यलोचनः । अदर्शयत्स्वयं चाभूत्प्रकटं धर्मविग्रहः

ityuktvā tanayaṃ rājñe sa munirdivyalocanaḥ / adarśayatsvayaṃ cābhūtprakaṭaṃ dharmavigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशापाशान्परित्यज्य योगीव विजितेन्द्रियः । पातुर्महसि कौन्तेय पृथ्वीं पृथुरिवापरः

āśāpāśānparityajya yogīva vijitendriyaḥ / pāturmahasi kaunteya pṛthvīṃ pṛthurivāparaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कोशमूलं बलं राज्ञां तस्मिन्क्षीणे यथा तथा । अब्राह्मणधनैः कार्यात्तद्वृद्धिर्धर्मसंपदे

kośamūlaṃ balaṃ rājñāṃ tasminkṣīṇe yathā tathā / abrāhmaṇadhanaiḥ kāryāttadvṛddhirdharmasaṃpade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तारं सर्वधर्माणां सिद्धसिन्धुसुतं नृपः । क्षीणकोशसहायानां वृत्तिं पप्रच्छ भूभुजाम्

vaktāraṃ sarvadharmāṇāṃ siddhasindhusutaṃ nṛpaḥ / kṣīṇakośasahāyānāṃ vṛttiṃ papraccha bhūbhujām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलिभिर्विजितो राजा भिन्नमन्त्रो निराश्रयः । निरुत्साहतया भ्रष्टः किं श्रेयः संश्रयेदिति

balibhirvijito rājā bhinnamantro nirāśrayaḥ / nirutsāhatayā bhraṣṭaḥ kiṃ śreyaḥ saṃśrayediti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीष्मो ऽवदन्नरपतिः क्षीणः संधाय वैरिभिः । शनैः कोशबलादीनां यत्नात्कुर्याद्विवर्धनम्

bhīṣmo 'vadannarapatiḥ kṣīṇaḥ saṃdhāya vairibhiḥ / śanaiḥ kośabalādīnāṃ yatnātkuryādvivardhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूर्णं वर्तेत साम्ना वा त्यक्तात्मा वारणं व्रजेत् । उभयोरन्तरे तिष्ठन्दीर्घसूत्रो विनश्यति

tūrṇaṃ varteta sāmnā vā tyaktātmā vāraṇaṃ vrajet / ubhayorantare tiṣṭhandīrghasūtro vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपदानां मूलघाती यो ऽयं कोशापरिक्षयः । उत्थानोपहतास्तेन प्रभवन्ति न ताः किल

vipadānāṃ mūlaghātī yo 'yaṃ kośāparikṣayaḥ / utthānopahatāstena prabhavanti na tāḥ kila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृध्राः प्रयान्त्येव शवं दग्धमङ्गारकाष्ठकम् । न तु दारिद्र्यसंस्पष्टं कश्चित्स्पृशति पूरुषम्

gṛdhrāḥ prayāntyeva śavaṃ dagdhamaṅgārakāṣṭhakam / na tu dāridryasaṃspaṣṭaṃ kaścitspṛśati pūruṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि क्लिन्नसिराजालं पूतिर्युषितं शवम् । न तथा वर्जयन्त्याराद्धनहीनं यथा जनम्

api klinnasirājālaṃ pūtiryuṣitaṃ śavam / na tathā varjayantyārāddhanahīnaṃ yathā janam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलुप्तविभवोद्भ्रान्तचेतसां विषमे पदे । अनश्वरमनाक्रम्यं मर्यादा मानिनां धनम्

viluptavibhavodbhrāntacetasāṃ viṣame pade / anaśvaramanākramyaṃ maryādā mānināṃ dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्यनुत्सृष्टमर्यादो दस्युः स्यान्न विशृङ्खलः । मर्यादा संपदां धाम मूढता विपदामिव

apyanutsṛṣṭamaryādo dasyuḥ syānna viśṛṅkhalaḥ / maryādā saṃpadāṃ dhāma mūḍhatā vipadāmiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा दस्युपतिर्वीरः कोपव्यो गुरुपूजकः । अपरित्यक्तमर्यादः प्राप सिद्धिमनुत्तमाम्

purā dasyupatirvīraḥ kopavyo gurupūjakaḥ / aparityaktamaryādaḥ prāpa siddhimanuttamām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षिता न्यस्तशस्त्राणां द्विजानां योषितां तथा । निःशेषदानवसखः स लेभे विपुलं यशः

rakṣitā nyastaśastrāṇāṃ dvijānāṃ yoṣitāṃ tathā / niḥśeṣadānavasakhaḥ sa lebhe vipulaṃ yaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तज्जगति नामास्ति यदनाक्रम्यमापदाम् । शरीररक्षा प्रथमं तासां बुद्धिश्च भेषजम्

na tajjagati nāmāsti yadanākramyamāpadām / śarīrarakṣā prathamaṃ tāsāṃ buddhiśca bheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तज्ञो दीर्घदर्शी च दीर्घसूक्षत्रश्च सानुगाः । बहुपुत्राः पुरा मत्स्या न्यवसन्सलिलाशये

prāptajño dīrghadarśī ca dīrghasūkṣatraśca sānugāḥ / bahuputrāḥ purā matsyā nyavasansalilāśaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्राव्यमाणो जले तत्र धीर्वरैस्तज्जिघृक्षया । दीर्घदर्शी परानूचे गच्छामो मानसान्तरम्

srāvyamāṇo jale tatra dhīrvaraistajjighṛkṣayā / dīrghadarśī parānūce gacchāmo mānasāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यर्थितौ तेन यदा तौ विमोहान्न जग्मतुः । दीर्घदर्शी तदा पूर्वं स्वयं प्रायात्सरः परम्

ityarthitau tena yadā tau vimohānna jagmatuḥ / dīrghadarśī tadā pūrvaṃ svayaṃ prāyātsaraḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्रुतजले दाशैः कृष्टे मत्स्यकदम्बके । ललम्बे कृतकं धाम्नि प्राप्तज्ञो मृतवत्स्वयम्

tataḥ srutajale dāśaiḥ kṛṣṭe matsyakadambake / lalambe kṛtakaṃ dhāmni prāptajño mṛtavatsvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽफालानखिलान्मत्स्यान्हत्वा प्रोतानथापरान् । जलान्तरे क्षालंनाय विक्षिपुर्जालजीविनः

so 'phālānakhilānmatsyānhatvā protānathāparān / jalāntare kṣālaṃnāya vikṣipurjālajīvinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यस्तेषु तेषु निःशङ्खैर्नदीष्वम्भसि धीवरैः । अलक्षितो ययौ तूर्णं प्राप्तज्ञो धीमतां वरः

nyasteṣu teṣu niḥśaṅkhairnadīṣvambhasi dhīvaraiḥ / alakṣito yayau tūrṇaṃ prāptajño dhīmatāṃ varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्धजीवस्तु विचलन्दीर्घसूत्रो महाकृतिः । व्यपाद्यत निषादेन लगुडैर्जर्जरीकृतः

ardhajīvastu vicalandīrghasūtro mahākṛtiḥ / vyapādyata niṣādena laguḍairjarjarīkṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुनां गोचरं यातो वैरिणां विषमे स्थितः । कुर्याद्बलाधिकं तेभ्यो मित्रं किंत्वतिशङ्कितः

bahunāṃ gocaraṃ yāto vairiṇāṃ viṣame sthitaḥ / kuryādbalādhikaṃ tebhyo mitraṃ kiṃtvatiśaṅkitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न्यग्रोधमूलनिलयः प्रलयो मूषिकः पुराः । लोमशं नाम मार्जारं जालबद्धं व्यलोकयत्

nyagrodhamūlanilayaḥ pralayo mūṣikaḥ purāḥ / lomaśaṃ nāma mārjāraṃ jālabaddhaṃ vyalokayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बद्धे तस्मिन्गताशङ्कः स जिघ्रंश्चपलाननः । भक्ष्यं निशि चचाराखुर्विलिखन्नखरैर्महीम्

baddhe tasmingatāśaṅkaḥ sa jighraṃścapalānanaḥ / bhakṣyaṃ niśi cacārākhurvilikhannakharairmahīm

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरितं नाम सो ऽपश्यन्नकुलं लोहिताननम् । चन्द्रकाख्यमुलूकं च कूजन्तं घोरलोचनम्

haritaṃ nāma so 'paśyannakulaṃ lohitānanam / candrakākhyamulūkaṃ ca kūjantaṃ ghoralocanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ दृष्ट्वा बलिनौ भीतः संप्राप्ते प्राणसंशये । मूषिकः कलयन्सर्वा दिशः क्षणमचिन्तयत्

tau dṛṣṭvā balinau bhītaḥ saṃprāpte prāṇasaṃśaye / mūṣikaḥ kalayansarvā diśaḥ kṣaṇamacintayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नकुलोलूकभीतो ऽहं मार्जारं बलिनां वरम् । संशये विषमस्थानां संधिस्त्राणं हि शत्रुणा

nakulolūkabhīto 'haṃ mārjāraṃ balināṃ varam / saṃśaye viṣamasthānāṃ saṃdhistrāṇaṃ hi śatruṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स निश्चित्येति तत्पाशच्छेदायोद्यतमानसः । मार्जारमवदन्नीलकाचकाचरलोचनम्

sa niścityeti tatpāśacchedāyodyatamānasaḥ / mārjāramavadannīlakācakācaralocanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमित्रो मित्त्रतां याति मित्त्रमायात्यमित्रताम् । कालेन तस्माच्छेत्स्यामि पाशं ते मित्त्रतां गतः

amitro mittratāṃ yāti mittramāyātyamitratām / kālena tasmācchetsyāmi pāśaṃ te mittratāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतन्मधुरं हृष्टो मार्जारः सुहृदं व्यधात् । गाढमङ्के परिष्वज्य मूषिकं विपदि स्थितः

śrutvaitanmadhuraṃ hṛṣṭo mārjāraḥ suhṛdaṃ vyadhāt / gāḍhamaṅke pariṣvajya mūṣikaṃ vipadi sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्दृष्ट्वा नकुलोलूकौ निराशावाश्वभक्षणे । बभूवतुर्भुग्नमुखौ बलवत्प्रीतिशङ्कितौ

taddṛṣṭvā nakulolūkau nirāśāvāśvabhakṣaṇe / babhūvaturbhugnamukhau balavatprītiśaṅkitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैः शनैर्मुषिको ऽथ चिच्छेद स्नायुबन्धनम् । तं तूर्णं तूर्णमित्यूचे मार्जारश्चिरकारिणम्

śanaiḥ śanairmuṣiko 'tha ciccheda snāyubandhanam / taṃ tūrṇaṃ tūrṇamityūce mārjāraścirakāriṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वार्थमुद्दिश्य लम्बन्ते ये क्षणं प्रीतितन्तुभिः । धूर्तांस्तान्कार्यशेषेण यापयेत्कार्ययाचकान्

svārthamuddiśya lambante ye kṣaṇaṃ prītitantubhiḥ / dhūrtāṃstānkāryaśeṣeṇa yāpayetkāryayācakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्ध्यात्वा धियैवाखुर्लुब्धकागमनावनधि । एकपाशांशशेषं तं चकार नयकोविदः

etaddhyātvā dhiyaivākhurlubdhakāgamanāvanadhi / ekapāśāṃśaśeṣaṃ taṃ cakāra nayakovidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातर्घोरतरे प्राप्ते चण्डाले परिघाभिधे । जालनिक्षिप्तनयने सशस्त्रे पाशजीविनि

prātarghoratare prāpte caṇḍāle parighābhidhe / jālanikṣiptanayane saśastre pāśajīvini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाशशेषं चकर्ताखुश्छित्वा च बिलमाविशत् । यातो व्याधो निराशश्च मार्जारे विद्रुते द्रुतम्

pāśaśeṣaṃ cakartākhuśchitvā ca bilamāviśat / yāto vyādho nirāśaśca mārjāre vidrute drutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान्म्हाभयान्मुक्तः कालेनाभ्येत्य मूषिकम् । अन्तःस्थितं बिलद्वारान्मार्जारः प्रणतो ऽवदत्

tasmānmhābhayānmuktaḥ kālenābhyetya mūṣikam / antaḥsthitaṃ biladvārānmārjāraḥ praṇato 'vadat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं स ते परं मित्त्रमुपकारवशीकृतः । भृशमुत्कण्ठितां प्राप्तः सखे निर्गम्यतामितः

ahaṃ sa te paraṃ mittramupakāravaśīkṛtaḥ / bhṛśamutkaṇṭhitāṃ prāptaḥ sakhe nirgamyatāmitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणं मार्जारं दृष्ट्वा भक्षणदीक्षितम् । शुक्लतीक्ष्णाद्रदशनं श्मश्रुसूचीचिताननम्

iti bruvāṇaṃ mārjāraṃ dṛṣṭvā bhakṣaṇadīkṣitam / śuklatīkṣṇādradaśanaṃ śmaśrusūcīcitānanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिघ्रान्तं मुषिकामोदमर्धोन्मीलितलोचनम् । उच्चैकपादनिभृतं तमभाषत मूषिकः

jighrāntaṃ muṣikāmodamardhonmīlitalocanam / uccaikapādanibhṛtaṃ tamabhāṣata mūṣikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौहार्देनोपयुक्तः प्राक्तव चाहं भावंश्च मे । गम्यतां स गतः कालो न भूमिर्वञ्चनेष्वहम्

sauhārdenopayuktaḥ prāktava cāhaṃ bhāvaṃśca me / gamyatāṃ sa gataḥ kālo na bhūmirvañcaneṣvaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्भवान्मधुरं वक्ति तन्मह्यं नाद्य रोचते । याचकः कार्यकालो ऽसावधुना नास्ति संगतम्

yadbhavānmadhuraṃ vakti tanmahyaṃ nādya rocate / yācakaḥ kāryakālo 'sāvadhunā nāsti saṃgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निजप्रयोजनापेक्षापेशलप्रियभाषणण् । दुर्बलः क्रूरमनसं धीरः दूरादेवार्यचेतसम् । न श्रेयो ऽस्ति विरुद्धो हि भोज्यभोक्तृसमागमः

nijaprayojanāpekṣāpeśalapriyabhāṣaṇaṇ / durbalaḥ krūramanasaṃ dhīraḥ dūrādevāryacetasam / na śreyo 'sti viruddho hi bhojyabhoktṛsamāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतज्ञ भवसे मित्त्रं दूरादेवार्यचेतसम् । न श्रेयो ऽस्ति विरुद्धो हि भोज्यभोक्तृसमागमः

kṛtajña bhavase mittraṃ dūrādevāryacetasam / na śreyo 'sti viruddho hi bhojyabhoktṛsamāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरस्य बहुभिर्वाक्यैर्मार्जारमिति मूषिकः । बिलं तत्याजा कालेन दृष्टं धूर्तेन शत्रुणा

nirasya bahubhirvākyairmārjāramiti mūṣikaḥ / bilaṃ tatyājā kālena dṛṣṭaṃ dhūrtena śatruṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेष नयः प्राज्ञैर्ज्ञातव्यः शत्रुसंधिषु । न विश्वसेत्प्रियगिरां विशेषेण कृतागसाम्

evameṣa nayaḥ prājñairjñātavyaḥ śatrusaṃdhiṣu / na viśvasetpriyagirāṃ viśeṣeṇa kṛtāgasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काम्पिल्ये नगरे पूर्वं ब्रह्मदत्तस्य भूपतेः । उवास पूतना नाम विहगी जीवजीविका

kāmpilye nagare pūrvaṃ brahmadattasya bhūpateḥ / uvāsa pūtanā nāma vihagī jīvajīvikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा राजभवने जातविस्रम्भाजीजनत्सुतम् । तत्पुत्रतुल्यजन्मा च पुत्रो ऽभूत्तस्य भूभुजः

sā rājabhavane jātavisrambhājījanatsutam / tatputratulyajanmā ca putro 'bhūttasya bhūbhujaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितीर्य सागरद्वीपसंजातं सा फलद्वयम् । स्वपुत्रं राजुपत्रं च बाल्ये ऽपि बलिनौ व्यधात्

vitīrya sāgaradvīpasaṃjātaṃ sā phaladvayam / svaputraṃ rājupatraṃ ca bālye 'pi balinau vyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कदाचिद्विहगं शिशुं राजसुतो बली । आदाय केलिसंसक्तं चकार गतजीवितम्

tataḥ kadācidvihagaṃ śiśuṃ rājasuto balī / ādāya kelisaṃsaktaṃ cakāra gatajīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलोक्य निहतं पुत्रं समभ्येत्याथ पूतना । तुण्डेन राजपुत्रस्य क्रुद्धा नेत्रे व्यदारयत् । प्रतिकृत्य निकारेण दुःखिता गन्तुमुद्ययौ

vilokya nihataṃ putraṃ samabhyetyātha pūtanā / tuṇḍena rājaputrasya kruddhā netre vyadārayat / pratikṛtya nikāreṇa duḥkhitā gantumudyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्रजन्तीं ब्रह्मदत्तस्तां हर्म्यादालोक्य संभ्रमात् । विदारिताक्षं पुत्रं च जगादाच्छाद्य विक्रियाम्

vrajantīṃ brahmadattastāṃ harmyādālokya saṃbhramāt / vidāritākṣaṃ putraṃ ca jagādācchādya vikriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपकारे प्रतिकृते वैरं वैरेण पातितम् । कोपः साम्यादपक्रान्तो मा गमः पुत्रि पूतने

apakāre pratikṛte vairaṃ vaireṇa pātitam / kopaḥ sāmyādapakrānto mā gamaḥ putri pūtane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वोवाच विहगी नेदानीमस्ति संगतम् । कृतप्रतिकृतं वैरमभ्यासाद्द्विगुणं भवेत्

tacchrutvovāca vihagī nedānīmasti saṃgatam / kṛtapratikṛtaṃ vairamabhyāsāddviguṇaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा च गुरुवृद्धेभ्यः पुराणमपि विस्मृतम् । सहसा नवतां याति वैरं कोटरवह्निवत्

śrutvā ca guruvṛddhebhyaḥ purāṇamapi vismṛtam / sahasā navatāṃ yāti vairaṃ koṭaravahnivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतापकारे विश्वासं मोहाद्यो याति बालिशः । स विस्मृतात्मा सहसा याति कालविधेयताम्

kṛtāpakāre viśvāsaṃ mohādyo yāti bāliśaḥ / sa vismṛtātmā sahasā yāti kālavidheyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गीतेनेव कुरङ्गाणमामिषेणेव पक्षिणाम् । बडिशेनेव मत्स्यानां विश्वासनव्यथा नृणाम्

gīteneva kuraṅgāṇamāmiṣeṇeva pakṣiṇām / baḍiśeneva matsyānāṃ viśvāsanavyathā nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियवाद्यैर्विभिन्नानां संश्लेषः किल दुर्लभः । मुक्ताफलानां भग्नानां जतुलेशैर्न संधयः

priyavādyairvibhinnānāṃ saṃśleṣaḥ kila durlabhaḥ / muktāphalānāṃ bhagnānāṃ jatuleśairna saṃdhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धिक्तं कुदेशः यत्रात्मा न शेते ऽशाङ्कितः सुखम् । प्रवादः किल सत्यो ऽयं यदात्मार्थे महीं त्यजेत्

dhiktaṃ kudeśaḥ yatrātmā na śete 'śāṅkitaḥ sukham / pravādaḥ kila satyo 'yaṃ yadātmārthe mahīṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणा सा राज्ञा प्रार्थितापि पुनः पुनः । अविश्वासभयात्प्रायात्त्यक्त्वा प्रणयगौरवम्

iti bruvāṇā sā rājñā prārthitāpi punaḥ punaḥ / aviśvāsabhayātprāyāttyaktvā praṇayagauravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपत्काले घृणां त्यक्त्वा कृतस्नेहेषु गौरवैः । प्रतिकूलेषु वर्तेत प्रतिकूलतरं धिया

āpatkāle ghṛṇāṃ tyaktvā kṛtasneheṣu gauravaiḥ / pratikūleṣu varteta pratikūlataraṃ dhiyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञा शत्रुन्तपाख्येन वृत्तिं नीतिं च भूभुजाम् । कणिङ्कनामा नीतिज्ञः पुरा पृष्टो ऽब्रवीन्मुनिः

rājñā śatruntapākhyena vṛttiṃ nītiṃ ca bhūbhujām / kaṇiṅkanāmā nītijñaḥ purā pṛṣṭo 'bravīnmuniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूलच्छेदं रिपोः कुर्यादथवा न प्रकोपयेत् । अन्यथासौ विनाशाय पादस्पृष्ट इवोरगः

mūlacchedaṃ ripoḥ kuryādathavā na prakopayet / anyathāsau vināśāya pādaspṛṣṭa ivoragaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनं विश्वसयेद्वाचा शौचं दम्भेन दर्शयेत् । प्रगाणैः शपथैः शास्त्रैः शत्रुं सेवेत शम्बरैः

janaṃ viśvasayedvācā śaucaṃ dambhena darśayet / pragāṇaiḥ śapathaiḥ śāstraiḥ śatruṃ seveta śambaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतशान्तये स्नेहै समं जडमनागतैः । प्रत्यक्षैरुपपत्रैश्च पिण्डितैः फलवर्जितैः

atītaśāntaye snehai samaṃ jaḍamanāgataiḥ / pratyakṣairupapatraiśca piṇḍitaiḥ phalavarjitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूलवत्सहसा क्षिप्रं ज्वलेदवसरे क्वचित् । मन्दप्रतापो धूमाङ्को न भवेद्द्रुमवह्निवत्

tūlavatsahasā kṣipraṃ jvaledavasare kvacit / mandapratāpo dhūmāṅko na bhaveddrumavahnivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजनार्थिनः कुर्यादाशाबन्धान्सदा मदा । न हि कश्चित्कृते कार्ये कर्तारमनुमन्यते

prayojanārthinaḥ kuryādāśābandhānsadā madā / na hi kaścitkṛte kārye kartāramanumanyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकापवादादुद्वेगो मार्दवं चिरकारितम् । असंवृत्तिः स्वमन्त्रे वा मूलच्छेदोर्ऽथसंपदाम्

lokāpavādādudvego mārdavaṃ cirakāritam / asaṃvṛttiḥ svamantre vā mūlacchedor'thasaṃpadām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसुप्तो बधिरो ऽन्धो वा काले स्यात्स्वार्थसिद्धये । प्रपातमधुवत्तिष्टेद्दुर्लभः सर्वदेहिनाम्

prasupto badhiro 'ndho vā kāle syātsvārthasiddhaye / prapātamadhuvattiṣṭeddurlabhaḥ sarvadehinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दारुणः स्यान्मुखे स्वादुर्गुडलिप्त इवोपलः । विशेदन्तश्च शत्रूणां मधुदिग्ध इव क्षुरः

dāruṇaḥ syānmukhe svādurguḍalipta ivopalaḥ / viśedantaśca śatrūṇāṃ madhudigdha iva kṣuraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घमाशामिषं दातुं चिन्तयेज्ज्ञानसंग्रहम् । आशां निघ्नैर्नमित्तैश्च हेतुभिश्च तथा वदेत्

dīrghamāśāmiṣaṃ dātuṃ cintayejjñānasaṃgraham / āśāṃ nighnairnamittaiśca hetubhiśca tathā vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न यथा रतिमायाति संवत्सरशतैरपि । अतृप्तिजनका प्रीतिर्दद्यात्स्वस्यान्तरं नृणाम्

na yathā ratimāyāti saṃvatsaraśatairapi / atṛptijanakā prītirdadyātsvasyāntaraṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकवत्परिशङ्केन नाशयेन्मृगमुग्धताम् । चारैर्भवेच्च सर्वज्ञः प्रहरेद्व्यसने रिपौ

kākavatpariśaṅkena nāśayenmṛgamugdhatām / cārairbhavecca sarvajñaḥ praharedvyasane ripau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं मायाभिघाती स्याद्धतं शोचेत्स्वबन्धुवत् । न कुर्यान्निष्फलं वैरं न हरेदप्यपुष्कलम्

pūrvaṃ māyābhighātī syāddhataṃ śocetsvabandhuvat / na kuryānniṣphalaṃ vairaṃ na haredapyapuṣkalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तानां शातनं मिथ्या शुष्कास्थिपरिचर्वणम् । शृणवद्व्याधिवच्छेषं न शत्रोः परिवर्जयेत्

dantānāṃ śātanaṃ mithyā śuṣkāsthiparicarvaṇam / śṛṇavadvyādhivaccheṣaṃ na śatroḥ parivarjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि पुत्रं स्वयं हन्यादर्थविघ्नविधायिनम् । गृध्रवद्दीर्घदर्शी स्याद्बकवत्कपटव्रतः

api putraṃ svayaṃ hanyādarthavighnavidhāyinam / gṛdhravaddīrghadarśī syādbakavatkapaṭavrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शार्दूलवन्महोत्साहः कुटिलश्च भुजङ्गवत् । भेदनाय सदा कुर्यात्परेषां पौरसान्त्वनम्

śārdūlavanmahotsāhaḥ kuṭilaśca bhujaṅgavat / bhedanāya sadā kuryātpareṣāṃ paurasāntvanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गणांश्चोपजपेत्पूर्वं धनैराकृष्य वल्लभान् । पण्डितैर्वैरमुत्पाद्य न निःशङ्कः सुखं चरेत्

gaṇāṃścopajapetpūrvaṃ dhanairākṛṣya vallabhān / paṇḍitairvairamutpādya na niḥśaṅkaḥ sukhaṃ caret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्बुद्ध्वैव निखिल ननु सेवेत सज्जनम् । सुवेरराजः श्रुत्वैतद्भारद्वाजेन भाषितम् । कणिङ्कख्येन मुनिना बभूव नयकोविदः

etadbuddhvaiva nikhila nanu seveta sajjanam / suverarājaḥ śrutvaitadbhāradvājena bhāṣitam / kaṇiṅkakhyena muninā babhūva nayakovidaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपदं कालदौरात्म्याद्देवदोषेण वा बुधः । संप्राप्तो दैवदिष्टाद्वा धिया वर्तेत संकटे

āpadaṃ kāladaurātmyāddevadoṣeṇa vā budhaḥ / saṃprāpto daivadiṣṭādvā dhiyā varteta saṃkaṭe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयमेव सदोपायो भावि कल्याणसंपदाम् । त्रिवर्गसाधनं देहं रक्षेदापत्सु यद्बुधः

ayameva sadopāyo bhāvi kalyāṇasaṃpadām / trivargasādhanaṃ dehaṃ rakṣedāpatsu yadbudhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनावृष्टिहते काले पुरा द्वादशवार्षिके । कथाशेषेषु तोयेषु दुर्भिक्षक्षपिते जने

anāvṛṣṭihate kāle purā dvādaśavārṣike / kathāśeṣeṣu toyeṣu durbhikṣakṣapite jane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सन्ने धर्मसंताने शवाकीर्णे महीतले । त्यक्त्वाग्निदैवताः सर्वे मुनयो लुप्तसंयमाः

utsanne dharmasaṃtāne śavākīrṇe mahītale / tyaktvāgnidaivatāḥ sarve munayo luptasaṃyamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बभ्रमुर्नष्टसंकेता निर्दग्धाश्रमकाननाः । विश्वामित्रो ऽथ विचरन्नवाप श्वपचालयम्

babhramurnaṣṭasaṃketā nirdagdhāśramakānanāḥ / viśvāmitro 'tha vicarannavāpa śvapacālayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्तप्राणिवसाविस्रं शुष्कमांसास्थिभालिकम् । आयासनियमावासं श्वचर्मास्तीर्णपक्कणम्

kṛttaprāṇivasāvisraṃ śuṣkamāṃsāsthibhālikam / āyāsaniyamāvāsaṃ śvacarmāstīrṇapakkaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोणितापूर्णपिठरं सरमासङ्गसंकुलम् । स्नायुप्रलम्बसंबाधं कङ्कालशकलाकुलम्

śoṇitāpūrṇapiṭharaṃ saramāsaṅgasaṃkulam / snāyupralambasaṃbādhaṃ kaṅkālaśakalākulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुत्क्षामकुक्षिस्तत्रापि मुनिर्भिक्षामयाचत । अर्थमानो ऽपि स यदा ततो लोभेन किंचन

kṣutkṣāmakukṣistatrāpi munirbhikṣāmayācata / arthamāno 'pi sa yadā tato lobhena kiṃcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा कृच्छ्रां दशां यातः पपात भुवि मूर्छितः । सो ऽचिन्तयदहो कष्टमियमापदुपस्थिता

tadā kṛcchrāṃ daśāṃ yātaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ / so 'cintayadaho kaṣṭamiyamāpadupasthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वमांसलेशमथवा हरामि निशि चौरवत् । प्राणार्थी सर्वमादद्यात्सर्वतः स्थितिविप्लवे

śvamāṃsaleśamathavā harāmi niśi cauravat / prāṇārthī sarvamādadyātsarvataḥ sthitiviplave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आपदि प्राणरक्षा हि धर्मस्य प्रथमाङ्कुरः । एतच्चिन्तयतस्तस्य कृष्णरात्रिः प्रवर्तिता

āpadi prāṇarakṣā hi dharmasya prathamāṅkuraḥ / etaccintayatastasya kṛṣṇarātriḥ pravartitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्वपाकवञ्चितानेककाकपक्षैरिवावृता । स सक्तिकां स्नायुतत्त्रीं लम्बमानां विचिन्त्य सः

śvapākavañcitānekakākapakṣairivāvṛtā / sa saktikāṃ snāyutattrīṃ lambamānāṃ vicintya saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुटीद्वारं शनैः प्राप्य सकम्पो हर्तुमुद्ययौ । अन्तः प्रसुप्तो निर्निद्रः श्लेष्मव्यालग्नलोचनः

kuṭīdvāraṃ śanaiḥ prāpya sakampo hartumudyayau / antaḥ prasupto nirnidraḥ śleṣmavyālagnalocanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.