वृद्धः श्वजीवी प्रोवाच तं कासोद्धर्घरस्वरः । स्नायुराकृष्यते केन नास्मि निद्रावशं गतः
vṛddhaḥ śvajīvī provāca taṃ kāsoddhargharasvaraḥ / snāyurākṛṣyate kena nāsmi nidrāvaśaṃ gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Ksemendra: Bharatamanjari·13
Ksemendra: Bharatamanjari 13
एष शस्त्रेण सहसा हन्यते यो ऽत्र लम्बते । विश्वामित्रो निशम्यैतत्तमूचे दुर्बलस्वरः
eṣa śastreṇa sahasā hanyate yo 'tra lambate / viśvāmitro niśamyaitattamūce durbalasvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कौशिको ऽहं मुनिः प्राणरक्षायै चौरतां गतः । अलब्धभैक्षः क्षुत्क्षामो हराम्येनां श्वजाघनीम्
kauśiko 'haṃ muniḥ prāṇarakṣāyai cauratāṃ gataḥ / alabdhabhaikṣaḥ kṣutkṣāmo harāmyenāṃ śvajāghanīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्मो नातुरस्यास्ति घोरं कृच्छ्रं गतस्य च । मूलं च जीवो धर्मस्य तस्मिन्नापत्सु रक्ष्यते
adharmo nāturasyāsti ghoraṃ kṛcchraṃ gatasya ca / mūlaṃ ca jīvo dharmasya tasminnāpatsu rakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवर्तन्ते पुनः सर्वाः सदाचारोचिताः क्रियाः । इत्युक्तो मुनिना वृद्धः समुत्थाय जगाद सः
pravartante punaḥ sarvāḥ sadācārocitāḥ kriyāḥ / ityukto muninā vṛddhaḥ samutthāya jagāda saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहो नु भगवन्प्राणलोभात्पापं प्रशंससि । युष्माभिरेव विहितो भक्ष्याभक्ष्येषु निर्णयः
aho nu bhagavanprāṇalobhātpāpaṃ praśaṃsasi / yuṣmābhireva vihito bhakṣyābhakṣyeṣu nirṇayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कथं जीवितभ्रंशभयात्पापे प्रवर्तसे । न वारयामि ते मांसं वितरामि न ते स्वयम्
sa kathaṃ jīvitabhraṃśabhayātpāpe pravartase / na vārayāmi te māṃsaṃ vitarāmi na te svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्तासि सर्वधर्माणां मोहान्मा निरयं गमः । एतत्स मुनिनाकर्ण्य जगाद प्रस्खलन्मुहुः
vaktāsi sarvadharmāṇāṃ mohānmā nirayaṃ gamaḥ / etatsa muninākarṇya jagāda praskhalanmuhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्मिंस्तपश्च सत्यं च स्वज्ञान च प्रतिष्ठितम् । शरीरे रक्षिते तस्मिन्सर्वं भवति रक्षितम्
yasmiṃstapaśca satyaṃ ca svajñāna ca pratiṣṭhitam / śarīre rakṣite tasminsarvaṃ bhavati rakṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभक्ष्यं भक्षयित्वापि विमुक्तः प्राणसंशयात् । व्रततीर्थेषु पुण्येन क्षपयिष्यामि पातकम्
abhakṣyaṃ bhakṣayitvāpi vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt / vratatīrtheṣu puṇyena kṣapayiṣyāmi pātakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्त्वा तां समादाय ययौ तूर्णं श्वजाघनीम् । अस्मिन्नवसरे मेघा ववर्षुः सस्यसंपदः
ityuktvā tāṃ samādāya yayau tūrṇaṃ śvajāghanīm / asminnavasare meghā vavarṣuḥ sasyasaṃpadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येवं प्राणरक्षायै मुनिनाप्यतिगर्हिते । श्वमांसे विहिता बुद्धिस्तस्मात्त्रायेत जीवितम्
ityevaṃ prāṇarakṣāyai munināpyatigarhite / śvamāṃse vihitā buddhistasmāttrāyeta jīvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मसूनुर्निशम्यैतद्भीष्मं पप्रच्छ विस्मितः । पितामह गतिं ब्रूहि शरणागतरक्षिणाम्
dharmasūnurniśamyaitadbhīṣmaṃ papraccha vismitaḥ / pitāmaha gatiṃ brūhi śaraṇāgatarakṣiṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्पृष्टो नृपतिना प्राह शन्तनुनन्दनः । पृष्टः पूर्वं जगादेदं मुचुकुन्देन भार्गवः
etatpṛṣṭo nṛpatinā prāha śantanunandanaḥ / pṛṣṭaḥ pūrvaṃ jagādedaṃ mucukundena bhārgavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपुले दुर्दिनायासे लुब्धकः कानने पुरा । शीतसंपिण्डितो रात्रौ मूले सुष्वाप शाखिनः
vipule durdināyāse lubdhakaḥ kānane purā / śītasaṃpiṇḍito rātrau mūle suṣvāpa śākhinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्कन्दे विटपिनस्तस्य कपोतः कृतसंश्रयः । वासरान्ते ऽपि नायातां स्मृत्वा भार्यामतप्यत
skande viṭapinastasya kapotaḥ kṛtasaṃśrayaḥ / vāsarānte 'pi nāyātāṃ smṛtvā bhāryāmatapyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विललाप स संतप्तः प्रियाविरहकातरः । कपोती तच्च शुश्राव बद्धा व्याधेन पञ्जरे
vilalāpa sa saṃtaptaḥ priyāvirahakātaraḥ / kapotī tacca śuśrāva baddhā vyādhena pañjare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा तमूचे सुकृतिनो न प्रयान्ति विषण्णताम् । प्रथमं सुकृतमेतच्छरणागतरक्षणम्
sā tamūce sukṛtino na prayānti viṣaṇṇatām / prathamaṃ sukṛtametaccharaṇāgatarakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लुब्धको वृक्षमूले ऽस्मिन्सुप्तो ह्यस्मै यथोचितम् । पूजां विधत्स्व शीतार्तः शरणं ह्येष वाञ्छति
lubdhako vṛkṣamūle 'sminsupto hyasmai yathocitam / pūjāṃ vidhatsva śītārtaḥ śaraṇaṃ hyeṣa vāñchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयस्या वचनं श्रुत्वा लुब्धकं विहगो ऽब्रवीत् । भद्र मद्गृहमाप्तो ऽसि वितरामि तवेप्सितम्
prayasyā vacanaṃ śrutvā lubdhakaṃ vihago 'bravīt / bhadra madgṛhamāpto 'si vitarāmi tavepsitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतार्दितस्तदाकर्ण्य लुब्धकस्तमयाचत । वह्निं सो ऽपि खगस्तूर्णं मानिनाय दिवो ऽन्तिकम्
śītārditastadākarṇya lubdhakastamayācata / vahniṃ so 'pi khagastūrṇaṃ mānināya divo 'ntikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणपर्णसुसिद्धे ऽग्नौ ज्वलिते लुब्धकस्ततः । विनष्टशीतः क्षुत्क्षामस्तमयाचत भोजनम्
tṛṇaparṇasusiddhe 'gnau jvalite lubdhakastataḥ / vinaṣṭaśītaḥ kṣutkṣāmastamayācata bhojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मां भक्षयेति कारुण्यान्निगद्य विहगः स्वयम् । विवेश वह्निं तदद्दृष्ट्वा व्याधो ऽप्यनुशयं ययौ
māṃ bhakṣayeti kāruṇyānnigadya vihagaḥ svayam / viveśa vahniṃ tadaddṛṣṭvā vyādho 'pyanuśayaṃ yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स त्यक्त्वा कूटयन्त्राणि समुत्पाट्य च पञ्जरम् । विरक्तः काननं प्रायाद्विहितानशनव्रतः
sa tyaktvā kūṭayantrāṇi samutpāṭya ca pañjaram / viraktaḥ kānanaṃ prāyādvihitānaśanavrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपोते त्रिदिवं याते विमानेनार्कवर्चसा । भर्तारमनुशोचन्ती कपोती वह्निमाविशत्
kapote tridivaṃ yāte vimānenārkavarcasā / bhartāramanuśocantī kapotī vahnimāviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां निवसमानायां भर्त्रा सह सुरालये । दावानले तनुं त्यक्त्वा लुब्धको ऽपि दिवं ययौ
tasyāṃ nivasamānāyāṃ bhartrā saha surālaye / dāvānale tanuṃ tyaktvā lubdhako 'pi divaṃ yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पापमर्जितमज्ञानात्कथं नश्यति देहिनाम् । पृष्टो युधिष्ठिरेणेति पुनः शान्तनवो ऽब्रवीत्
pāpamarjitamajñānātkathaṃ naśyati dehinām / pṛṣṭo yudhiṣṭhireṇeti punaḥ śāntanavo 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्दोताख्यं मुनिवरं राजा पारिक्षितिः पुरा । ब्रह्महत्याकुलः प्रायाद्विश्वस्तः शरणं वने
indotākhyaṃ munivaraṃ rājā pārikṣitiḥ purā / brahmahatyākulaḥ prāyādviśvastaḥ śaraṇaṃ vane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहुस्तेन निरस्तो ऽपि पापसंसर्गभीरुणा । निनाय करुणैर्वाक्यैस्तं राजा करुणार्द्रताम्
muhustena nirasto 'pi pāpasaṃsargabhīruṇā / nināya karuṇairvākyaistaṃ rājā karuṇārdratām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य कीर्तयतः पापं तप्तस्यानुशयाग्निना । तीर्थाप्लुतस्य शनकैः स मुनिर्याजको ऽभवत्
tasya kīrtayataḥ pāpaṃ taptasyānuśayāgninā / tīrthāplutasya śanakaiḥ sa muniryājako 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वमेधेन विधिवत्पूतात्मा सो ऽथ भूपतिः । तारितः किल्बिषाद्धोरादिन्दोतेन कृपालुना
aśvamedhena vidhivatpūtātmā so 'tha bhūpatiḥ / tāritaḥ kilbiṣāddhorādindotena kṛpālunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्ययसायेन बुद्ध्या च निश्चयेन च देहिनः । तरन्ति नरकं बालं शुशुचुर्बान्धवाः पुरा
vyayasāyena buddhyā ca niścayena ca dehinaḥ / taranti narakaṃ bālaṃ śuśucurbāndhavāḥ purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान्समेत्याब्रवीद्गृध्रो गम्यतां त्यज्यतां शिशुः । इमामवस्थां पर्यन्ते को नाम न गमिष्यति
tānsametyābravīdgṛdhro gamyatāṃ tyajyatāṃ śiśuḥ / imāmavasthāṃ paryante ko nāma na gamiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मा तिष्ठत चिरं घोरे श्मशाने प्रेतबान्धवाः । इह मर्त्यसहस्राणि ययुर्यास्यन्ति च क्षयम्
mā tiṣṭhata ciraṃ ghore śmaśāne pretabāndhavāḥ / iha martyasahasrāṇi yayuryāsyanti ca kṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वैतद्बालकं त्यक्त्वा शनैस्तान्गन्तुमुद्यताम् । उवाच जम्बुको ऽभ्येत्य धिग्युष्मान्निर्घृणाशयान्
śrutvaitadbālakaṃ tyaktvā śanaistāngantumudyatām / uvāca jambuko 'bhyetya dhigyuṣmānnirghṛṇāśayān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहो नु दारुणा यूयं त्यक्त्वा गच्छन्ति ये सुतम् । गतासवो ऽपि जीवन्ति कदाचित्सुप्तभौतिकाः
aho nu dāruṇā yūyaṃ tyaktvā gacchanti ye sutam / gatāsavo 'pi jīvanti kadācitsuptabhautikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किंत वो भयं श्मशाने ऽस्मिन्यातो ऽस्तं न दिवाकरः । तिरश्चामपि बाले ऽस्मिञ्जायते करुणाकणः
kiṃta vo bhayaṃ śmaśāne 'sminyāto 'staṃ na divākaraḥ / tiraścāmapi bāle 'smiñjāyate karuṇākaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृगालेनेति गदिते पुनः शवभृतश्च तान् । गृध्रो जगाद चित्रं वो जम्बुकस्य गिरा भ्रमः
śṛgāleneti gadite punaḥ śavabhṛtaśca tān / gṛdhro jagāda citraṃ vo jambukasya girā bhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवरत्नभृतो यूयं काष्ठलोष्ठोपमाकृतेः । स्नेहेन पातजीवस्य शिशोः किं यात मूढताम्
jīvaratnabhṛto yūyaṃ kāṣṭhaloṣṭhopamākṛteḥ / snehena pātajīvasya śiśoḥ kiṃ yāta mūḍhatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनं व्रजत वैराग्यात्तपः कुरुत वा महत् । वियोगसारे संसारे सत्यान्नान्यत्परायणम्
vanaṃ vrajata vairāgyāttapaḥ kuruta vā mahat / viyogasāre saṃsāre satyānnānyatparāyaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्येन वर्त्मना पुत्रः पिता चान्येन गच्छति । स्वकर्मभिः परे लोके त्यजत स्नेहविक्रियाम्
anyena vartmanā putraḥ pitā cānyena gacchati / svakarmabhiḥ pare loke tyajata snehavikriyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यान्त्येव वृद्धास्तरुणा बाला गर्भगतास्तथा । क्रियते किं विचारो ऽस्ति न कालस्य प्रमाथिनः
yāntyeva vṛddhāstaruṇā bālā garbhagatāstathā / kriyate kiṃ vicāro 'sti na kālasya pramāthinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धूनामिदमानृण्यं स्थितिज्ञानं प्रचक्षते । मृतः प्रलापं बाष्पं च न शृणोति न पश्यति
bandhūnāmidamānṛṇyaṃ sthitijñānaṃ pracakṣate / mṛtaḥ pralāpaṃ bāṣpaṃ ca na śṛṇoti na paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वत्सराणां सहस्रं मे साग्रं जातस्य वर्तते । निर्गतासुर्मया दृष्टः प्रलापैर्नोत्थितः क्वचित्
vatsarāṇāṃ sahasraṃ me sāgraṃ jātasya vartate / nirgatāsurmayā dṛṣṭaḥ pralāpairnotthitaḥ kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्त्वा विरते गृध्रे गोमायुः पुनरब्रवीत् । दयां कुरुत कान्ते ऽस्मिन्बाले कमललोचने
ityuktvā virate gṛdhre gomāyuḥ punarabravīt / dayāṃ kuruta kānte 'sminbāle kamalalocane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शम्बुकस्य वधात्पूर्वं मृतो ऽपि ब्राह्मणात्मजः । दशकण्ठद्विषो राज्ये जीवितं प्राप दुर्लभम्
śambukasya vadhātpūrvaṃ mṛto 'pi brāhmaṇātmajaḥ / daśakaṇṭhadviṣo rājye jīvitaṃ prāpa durlabham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कराभ्यां शिशुनानेन वितीर्णं सलिलाञ्जलिम् । कदाचित्पास्यति पिता सुकृती परलोकगः
karābhyāṃ śiśunānena vitīrṇaṃ salilāñjalim / kadācitpāsyati pitā sukṛtī paralokagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाषिते जम्बुकेनेति गृध्रः पुनरुवाच तान् । सन्तः शोकामये नॄणां न प्रशंसन्ति भेषजम्
bhāṣite jambukeneti gṛdhraḥ punaruvāca tān / santaḥ śokāmaye nṝṇāṃ na praśaṃsanti bheṣajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिनान्ते दारुणतरा भवत्येषा श्मशानभूः । कङ्कालमालाकलितैर्भूतवेतालमण्डलैः
dinānte dāruṇatarā bhavatyeṣā śmaśānabhūḥ / kaṅkālamālākalitairbhūtavetālamaṇḍalaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणेन हि न गीर्यन्ते सहस्राणि भवादृशाम् । मा कुरुध्वं प्रयासे ऽस्मिन्व्यसने कलहे मतिम् । वपुषां जीवितानां च गतानामगमः कुतः
kṣaṇena hi na gīryante sahasrāṇi bhavādṛśām / mā kurudhvaṃ prayāse 'sminvyasane kalahe matim / vapuṣāṃ jīvitānāṃ ca gatānāmagamaḥ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति गृध्रस्य वचसा निवृत्तान्वीक्ष्य बान्धवान् । उवाचाभ्येत्य गोमायुः पुनः स्वार्थैकपण्डितः
iti gṛdhrasya vacasā nivṛttānvīkṣya bāndhavān / uvācābhyetya gomāyuḥ punaḥ svārthaikapaṇḍitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अबान्धवे ऽस्मिन्नधुना न संसारे मतिर्मम । गच्छन्ति काष्ठवत्त्यक्त्वा पुत्रकं यत्र मानुषाः
abāndhave 'sminnadhunā na saṃsāre matirmama / gacchanti kāṣṭhavattyaktvā putrakaṃ yatra mānuṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृद्धः प्रयात्यात्मभयाद्विजने त्यज्यते शिशुः । को ऽस्मिन्प्रत्ययमाधत्तां जनः स्वार्थपरे जने
vṛddhaḥ prayātyātmabhayādvijane tyajyate śiśuḥ / ko 'sminpratyayamādhattāṃ janaḥ svārthapare jane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यूचतुस्तौ भक्ष्यार्थं क्षुत्क्षामौ गृध्रजम्बुकौ । दिवा गृध्रस्य भोज्यं यद्रात्रौ गोमायुकस्य तत्
ityūcatustau bhakṣyārthaṃ kṣutkṣāmau gṛdhrajambukau / divā gṛdhrasya bhojyaṃ yadrātrau gomāyukasya tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रान्तरे समभ्येत्य भगवानम्बिकासुतः । स्वेच्छाविहारी वरदस्तं बालकमजीवयत्
atrāntare samabhyetya bhagavānambikāsutaḥ / svecchāvihārī varadastaṃ bālakamajīvayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतायुषं स्कन्दवरात्ते ययुः प्राप्य तं सुतम् । प्रापतुश्चेश्वरदृशा कुशलं गृध्रजम्बुकौ
śatāyuṣaṃ skandavarātte yayuḥ prāpya taṃ sutam / prāpatuśceśvaradṛśā kuśalaṃ gṛdhrajambukau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यनिर्वेदशीलानां धीमतां व्यवसायिनाम् । अभीप्सितानि सहसा सिध्यन्तीश्वरशासनात्
ityanirvedaśīlānāṃ dhīmatāṃ vyavasāyinām / abhīpsitāni sahasā sidhyantīśvaraśāsanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न कुर्याद्बलिना वैरं दुर्बलो दर्पमाश्रितः । विनष्टः स्पर्धया वायोर्महाञ्शल्मलिपादपः
na kuryādbalinā vairaṃ durbalo darpamāśritaḥ / vinaṣṭaḥ spardhayā vāyormahāñśalmalipādapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तीर्णशाखाविपुलः संतप्ताध्वन्यसंश्रयः । बभूव हिमवत्प्रस्थे शल्मलिश्चुम्बिताम्बरः
vistīrṇaśākhāvipulaḥ saṃtaptādhvanyasaṃśrayaḥ / babhūva himavatprasthe śalmaliścumbitāmbaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पप्रच्छ नारदः प्रीत्या तं यदृच्छागतो मुनिः । अहो नु तव नीरन्ध्राः पत्त्रपुष्पफलश्रियः
papraccha nāradaḥ prītyā taṃ yadṛcchāgato muniḥ / aho nu tava nīrandhrāḥ pattrapuṣpaphalaśriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्ये तव परं मित्त्रं वायुर्येनासि रक्ष्यसे । तरवस्तद्बलाक्रान्ता विशीर्यन्ते पतन्ति च
manye tava paraṃ mittraṃ vāyuryenāsi rakṣyase / taravastadbalākrāntā viśīryante patanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वैतदूचे दर्पान्धः शल्मलिः स्कन्दबन्धुरः । चित्त्रं मुने न जानीषे बले तुल्यो न मे ऽनिलः
śrutvaitadūce darpāndhaḥ śalmaliḥ skandabandhuraḥ / cittraṃ mune na jānīṣe bale tulyo na me 'nilaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कत्थनेनेत्यभिहिते बहुशस्तेन शाखिना । तदेव नारदो गत्वा पवनाय न्यवेदयत्
katthanenetyabhihite bahuśastena śākhinā / tadeva nārado gatvā pavanāya nyavedayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्गिरा क्रोधविधुरः स्फारः प्रलयमारुतः । श्वो द्रष्टासीति तं वृक्षं समभ्येत्य तदाब्रवीत्
tadgirā krodhavidhuraḥ sphāraḥ pralayamārutaḥ / śvo draṣṭāsīti taṃ vṛkṣaṃ samabhyetya tadābravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजन्यामथ संत्रासात्स संचिन्त्यैव शल्मलिः । प्रभञ्जनं महावेगं धीमान्खयमशीर्यत
rajanyāmatha saṃtrāsātsa saṃcintyaiva śalmaliḥ / prabhañjanaṃ mahāvegaṃ dhīmānkhayamaśīryata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रातः शकलिताशेषशाखासमाकुलम् । अपश्यद्वायुरभ्येत्य विशीर्णं शल्मलिं स्वयम्
tataḥ prātaḥ śakalitāśeṣaśākhāsamākulam / apaśyadvāyurabhyetya viśīrṇaṃ śalmaliṃ svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहो नु धन्यमन्त्रो ऽसि बुद्ध्या त्वं रक्षितस्तरो । इत्युक्त्वा विगतक्रोधो वायुः प्रायाद्यथागतम्
aho nu dhanyamantro 'si buddhyā tvaṃ rakṣitastaro / ityuktvā vigatakrodho vāyuḥ prāyādyathāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोभे एव महत्पापं ज्ञानमेव परं महः । दम एव परा शान्तिस्तप एव परं पदम्
lobhe eva mahatpāpaṃ jñānameva paraṃ mahaḥ / dama eva parā śāntistapa eva paraṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यमेव परं पुण्यं श्रेयः क्रोधाभिनिग्रहः । आनृशंस्यं परो धर्मः सारो ऽयं धर्मवादिनाम्
satyameva paraṃ puṇyaṃ śreyaḥ krodhābhinigrahaḥ / ānṛśaṃsyaṃ paro dharmaḥ sāro 'yaṃ dharmavādinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिस्मृतिकृतैस्तैस्तैः प्रायश्चित्तैः शरीरिणाम् । कीर्तनात्तीर्थसेवाभिः पापं दानैश्च नश्यति
śrutismṛtikṛtaistaistaiḥ prāyaścittaiḥ śarīriṇām / kīrtanāttīrthasevābhiḥ pāpaṃ dānaiśca naśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्महा द्वादश समाः कपालाङ्को व्रतं चरेत् । संमुखः खड्गलितो भ्रूणहा मुच्यते युधि
brahmahā dvādaśa samāḥ kapālāṅko vrataṃ caret / saṃmukhaḥ khaḍgalito bhrūṇahā mucyate yudhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणार्थे हताः पापं तरन्ति गुरुतल्पगाः । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो हयमेधेन भूमिपाः
brāhmaṇārthe hatāḥ pāpaṃ taranti gurutalpagāḥ / mucyante sarvapāpebhyo hayamedhena bhūmipāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मात्मजोपदेशेषु नकुलेन कथान्तरे । अथ पृष्टो ऽब्रवीद्भीष्मः करवालस्य संभवम्
dharmātmajopadeśeṣu nakulena kathāntare / atha pṛṣṭo 'bravīdbhīṣmaḥ karavālasya saṃbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असुराभिहते काले हिमवच्छिखरे पुरा । स्वयंभूर्भगवान्खङ्गो धात्रा ध्यातः समाययौ
asurābhihate kāle himavacchikhare purā / svayaṃbhūrbhagavānkhaṅgo dhātrā dhyātaḥ samāyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रांशुर्नीलोत्पलश्यामो भुवनानि विलोकयन् । स बभूव त्रिनेत्रस्य ब्रह्मवाक्यात्कराग्रगः
prāṃśurnīlotpalaśyāmo bhuvanāni vilokayan / sa babhūva trinetrasya brahmavākyātkarāgragaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन निष्कण्टकं कृत्वा रुद्रो रौद्रेण कतेजसा । जगच्छिवाकृतिः पश्चाद्बभूव शशिभूषणः
tena niṣkaṇṭakaṃ kṛtvā rudro raudreṇa katejasā / jagacchivākṛtiḥ paścādbabhūva śaśibhūṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं खड्गं लेभिरे भूपा मनुप्रभृतयः क्रमात् । यस्य धारानिपातेन पुनर्जन्म न देहिनाम्
taṃ khaḍgaṃ lebhire bhūpā manuprabhṛtayaḥ kramāt / yasya dhārānipātena punarjanma na dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वेति मन्दिरं पार्थो गत्वा भीष्मगिरः स्मरन् । विदुरेण कथाश्चक्रे धर्मसर्वस्ववादिना
śrutveti mandiraṃ pārtho gatvā bhīṣmagiraḥ smaran / vidureṇa kathāścakre dharmasarvasvavādinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां विदुरषष्ठानां बभूवुर्विविधाः कथाः । शुद्धप्रवृत्तधर्माणां धर्मकामार्थसंश्रयाः
teṣāṃ viduraṣaṣṭhānāṃ babhūvurvividhāḥ kathāḥ / śuddhapravṛttadharmāṇāṃ dharmakāmārthasaṃśrayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समभ्येत्याथ पप्रच्छ पुनर्भीष्मं युधिष्ठिरः । सौहार्दं केन न चलेदिति पृष्टो ऽब्रवीच्च सः
samabhyetyātha papraccha punarbhīṣmaṃ yudhiṣṭhiraḥ / sauhārdaṃ kena na calediti pṛṣṭo 'bravīcca saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतज्ञैः साधुभिः सभ्यैः कुलीनैरनपायिभिः । सतां न नश्यति प्रीतिर्गुणादानैकतत्परैः
kṛtajñaiḥ sādhubhiḥ sabhyaiḥ kulīnairanapāyibhiḥ / satāṃ na naśyati prītirguṇādānaikatatparaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मित्रद्रुहः कृतघ्नांश्च वर्जयेत्कुटिलाशयान् । कृतघ्नतासमं राजन्न हि पश्यामि पातकम्
mitradruhaḥ kṛtaghnāṃśca varjayetkuṭilāśayān / kṛtaghnatāsamaṃ rājanna hi paśyāmi pātakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्पवान्मलिनाचारो वेदाध्यापनवर्जितः । मध्यदेश्यो ऽसिततनुः शीलाचारपराङ्मुखः
darpavānmalinācāro vedādhyāpanavarjitaḥ / madhyadeśyo 'sitatanuḥ śīlācāraparāṅmukhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गौतमो नाम कलुषो ब्रह्मबन्धुरभूत्पुरा । स वसञ्शबरीसक्तः पर्यन्तेषु धनार्थिताम् । बिभ्रद्भ्रान्त्वा वसुमतीं सार्थभ्रष्टो ऽविशद्वनम्
gautamo nāma kaluṣo brahmabandhurabhūtpurā / sa vasañśabarīsaktaḥ paryanteṣu dhanārthitām / bibhradbhrāntvā vasumatīṃ sārthabhraṣṭo 'viśadvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन्स्निग्धतरुच्छाये प्रसन्नहरिकुञ्जरे । न्यग्रोधपादपस्याग्रे छायार्थी समुपाविशत्
tasminsnigdhatarucchāye prasannaharikuñjare / nyagrodhapādapasyāgre chāyārthī samupāviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाडीजङ्घाभिधस्तूर्णं बकः सुगतसद्व्रतः । विलोक्य तं कृपाविष्टो दुर्गतं विनतो ऽब्रवीत्
nāḍījaṅghābhidhastūrṇaṃ bakaḥ sugatasadvrataḥ / vilokya taṃ kṛpāviṣṭo durgataṃ vinato 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मन्दारिद्र्यमुन्निद्रं तवैतत्प्रदहाम्यहम् । सुहृदं मे विरूपाक्षं राक्षसेन्द्रमितो व्रज
brahmandāridryamunnidraṃ tavaitatpradahāmyaham / suhṛdaṃ me virūpākṣaṃ rākṣasendramito vraja
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्तिक्यां स हि दातॄणां धुर्यो दास्यति ते धनम् । मदीयमिति तच्छ्रुत्वा स गत्वा करुणाकुलात्
kārtikyāṃ sa hi dātṝṇāṃ dhuryo dāsyati te dhanam / madīyamiti tacchrutvā sa gatvā karuṇākulāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्कनकमासाद्य बहुलं तूर्णमागतः । बकं विलोक्य तत्रैव धनतुष्टो व्यचिन्तयत्
tasmātkanakamāsādya bahulaṃ tūrṇamāgataḥ / bakaṃ vilokya tatraiva dhanatuṣṭo vyacintayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ह्येतद्भक्ष्यते हेम वने विगतविक्रिये । सांप्रतं बकमेवाद्य पातयामि सुपीवरम्
na hyetadbhakṣyate hema vane vigatavikriye / sāṃprataṃ bakamevādya pātayāmi supīvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति संचिन्त्य सुचिरं पाथेयार्थी द्विजाधमः । हेमभारनतः सुप्तं जघान सरलाशयम्
iti saṃcintya suciraṃ pātheyārthī dvijādhamaḥ / hemabhāranataḥ suptaṃ jaghāna saralāśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदर्शनेन तस्याथ खिन्नो राक्षसभूपतिः । शङ्काकुलश्चारचक्रं विसृज्य प्राप तं द्विजम्
adarśanena tasyātha khinno rākṣasabhūpatiḥ / śaṅkākulaścāracakraṃ visṛjya prāpa taṃ dvijam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हतं तेन बकं ज्ञात्वा निजग्राह तमुत्कटम् । आकाशधुनिफेनैश्च जीवितं प्राप खेचरः
hataṃ tena bakaṃ jñātvā nijagrāha tamutkaṭam / ākāśadhuniphenaiśca jīvitaṃ prāpa khecaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपराधहतं दृष्ट्वा नाडीजङ्घो ऽपि गौतमम् । अजीवयद्दुराचारं न मन्युरधमे सताम्
aparādhahataṃ dṛṣṭvā nāḍījaṅgho 'pi gautamam / ajīvayaddurācāraṃ na manyuradhame satām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कृघ्नचरितो गौतमः सुगतव्रतम् । जघान पापे पापानां निःशङ्कं रमते मनः
evaṃ kṛghnacarito gautamaḥ sugatavratam / jaghāna pāpe pāpānāṃ niḥśaṅkaṃ ramate manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न्यासापहारिणो धेनुस्त्रीगुरुब्राह्मणान्तकाः । धर्मिष्ठा इव यस्याग्रे स कृतघ्नो विचार्यताम्
nyāsāpahāriṇo dhenustrīgurubrāhmaṇāntakāḥ / dharmiṣṭhā iva yasyāgre sa kṛtaghno vicāryatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ पप्राच्छ धर्मज्ञं धर्मराजः पितामहम् । कथं समाश्रयेद्धर्मं विनष्टधनबान्धवः
atha paprāccha dharmajñaṃ dharmarājaḥ pitāmaham / kathaṃ samāśrayeddharmaṃ vinaṣṭadhanabāndhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तेन पृष्टः प्रोवाच शृणु सेनजितं नृपम् । पुत्रशोकाकुलं कश्चिज्ज्ञात्वाभ्येत्यावदद्द्विजः
sa tena pṛṣṭaḥ provāca śṛṇu senajitaṃ nṛpam / putraśokākulaṃ kaścijjñātvābhyetyāvadaddvijaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभावायैव जायन्ते भवे ऽस्मिन्सर्वजन्तवः । शोच्यस्त्वमपि कालेन कथं शोचसि पार्थिव
abhāvāyaiva jāyante bhave 'sminsarvajantavaḥ / śocyastvamapi kālena kathaṃ śocasi pārthiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदृच्छया संगतश्चेत्प्रतियातो यदृच्छया । संसाराध्वनि तत्को ऽयं वियोगे मोहविभ्रमः
yadṛcchayā saṃgataścetpratiyāto yadṛcchayā / saṃsārādhvani tatko 'yaṃ viyoge mohavibhramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जायते क्षणदृष्टेषु स्नेहो दुःखाय देहिनाम् । ममायमिति मुग्धानां न स तेषां न तस्य ते
jāyate kṣaṇadṛṣṭeṣu sneho duḥkhāya dehinām / mamāyamiti mugdhānāṃ na sa teṣāṃ na tasya te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोचन्त्यलुब्धं वाञ्छन्तः प्राप्तं शोचन्ति दुर्भगम् । नष्टं शोचन्ति दुःखार्ता जन्तवः सुखिनः कदा
śocantyalubdhaṃ vāñchantaḥ prāptaṃ śocanti durbhagam / naṣṭaṃ śocanti duḥkhārtā jantavaḥ sukhinaḥ kadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनपुत्रकलत्रेषु न स्निह्यन्ति विपश्चितः । अवश्यं विप्रयोगो हि तैः परैश्च नृणां सदा
dhanaputrakalatreṣu na snihyanti vipaścitaḥ / avaśyaṃ viprayogo hi taiḥ paraiśca nṛṇāṃ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
को नाम प्रियसंयोगान्न मन्येतामृतोपमान् । मर्मच्छिदो वियोगेषु यदि न स्युर्विषोत्कटाः
ko nāma priyasaṃyogānna manyetāmṛtopamān / marmacchido viyogeṣu yadi na syurviṣotkaṭāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिङ्गला दत्तसंकेतं कान्तं वाराङ्गना पुरा । अनागतं चिरं ध्यात्वा स्वयमेकाब्रवीन्निशि
piṅgalā dattasaṃketaṃ kāntaṃ vārāṅganā purā / anāgataṃ ciraṃ dhyātvā svayamekābravīnniśi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगतेनापि किं तेन वियोगे दुःखदायिना । भजे कान्तमिहान्तस्थामनश्वरमशोचकम्
āgatenāpi kiṃ tena viyoge duḥkhadāyinā / bhaje kāntamihāntasthāmanaśvaramaśocakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति संतोषपीयूषशान्ता शापापवेदना । प्रतिबुद्ध्वैव सुष्वाप परमे धाम्नि पिङ्गला
iti saṃtoṣapīyūṣaśāntā śāpāpavedanā / pratibuddhvaiva suṣvāpa parame dhāmni piṅgalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्प्रवाहवद्याति नृणामायुषि किं सुखम् । पृष्टो युधिष्ठिरेणेति पुनरूचे पितामहः
asminpravāhavadyāti nṛṇāmāyuṣi kiṃ sukham / pṛṣṭo yudhiṣṭhireṇeti punarūce pitāmahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेधाविना पुरा पृष्टः पुत्रेणैतद्द्विजः पिता । उवाचाध्ययनं कृत्वा ब्रह्मचारी ततो गृही
medhāvinā purā pṛṣṭaḥ putreṇaitaddvijaḥ pitā / uvācādhyayanaṃ kṛtvā brahmacārī tato gṛhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रैः पितॄणामनुणो भूत्वा पीत्वानिलान्वने । मुनिस्तुल्यसुहृद्द्वेष्यः प्रयाति परमं पदम्
putraiḥ pitṝṇāmanuṇo bhūtvā pītvānilānvane / munistulyasuhṛddveṣyaḥ prayāti paramaṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वोवाच तनयः सर्वमेतदनिन्दितम् । श्लाघ्याय श्रेयसे कर्म यदि कालः प्रतीक्षते
tacchrutvovāca tanayaḥ sarvametadaninditam / ślāghyāya śreyase karma yadi kālaḥ pratīkṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असमाप्तस्वकार्याणामायुः स्वल्पममुद्रितम् । अहोरात्रगणैरेव स्रवयेतदलक्षितम्
asamāptasvakāryāṇāmāyuḥ svalpamamudritam / ahorātragaṇaireva sravayetadalakṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुहूर्तमपि जन्तूनां कालो ऽयं कलिताखिलः । सार्थः सुदूरगामीव नार्थितो ऽपि विलम्बते
muhūrtamapi jantūnāṃ kālo 'yaṃ kalitākhilaḥ / sārthaḥ sudūragāmīva nārthito 'pi vilambate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणार्धमपि कार्येषु न विलम्बेत पण्डितः । न जानीमः कदा कस्मिन्कृतान्तो निपतिष्यति
kṣaṇārdhamapi kāryeṣu na vilambeta paṇḍitaḥ / na jānīmaḥ kadā kasminkṛtānto nipatiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न वात्सल्यान्न कारुण्यान्नोपयोगान्न गौरवात् । प्रतीक्षां क्षमते कालः कार्यशेषेषु देहिनाम्
na vātsalyānna kāruṇyānnopayogānna gauravāt / pratīkṣāṃ kṣamate kālaḥ kāryaśeṣeṣu dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृत्युना यस्य सौहार्दं यो न वेत्त्यायुषो ऽवधिम् । श्वः कर्तास्मीदमित्येषा वाणी तस्यैव शोभते
mṛtyunā yasya sauhārdaṃ yo na vettyāyuṣo 'vadhim / śvaḥ kartāsmīdamityeṣā vāṇī tasyaiva śobhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहो नु मोहमुग्धस्य लोकस्येयं प्रमादिता । यद्बालं मृतमालोक्य वृद्धस्तिष्ठति निर्भयः
aho nu mohamugdhasya lokasyeyaṃ pramāditā / yadbālaṃ mṛtamālokya vṛddhastiṣṭhati nirbhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवे वयसि भोगार्हे नवेषु विभवेषु च । नवोढेषु च दारेषु ह्रियते मृत्युना जनः
nave vayasi bhogārhe naveṣu vibhaveṣu ca / navoḍheṣu ca dāreṣu hriyate mṛtyunā janaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्कुशलमेवादौ कार्यं संसारशान्तये । तरत्तरङ्गलोलो हि देहिदेहसमागमः
tasmātkuśalamevādau kāryaṃ saṃsāraśāntaye / tarattaraṅgalolo hi dehidehasamāgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनिनां निर्धनानां च विभागं सुखदुःखयोः । पृष्टो ऽथ धर्मराजेन पुनः शान्तनवो ऽब्रवीत्
dhanināṃ nirdhanānāṃ ca vibhāgaṃ sukhaduḥkhayoḥ / pṛṣṭo 'tha dharmarājena punaḥ śāntanavo 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.