Ksemendra: Bharatamanjari 13

शम्पाको नामवान्विप्रः पुरा धीमानभाषत । वितृष्णयातिपीड्यन्ते संतोषो ऽमृतनिर्झरः

śampāko nāmavānvipraḥ purā dhīmānabhāṣata / vitṛṣṇayātipīḍyante saṃtoṣo 'mṛtanirjharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयानभिज्ञो निश्चिन्तो निद्रावान्रोगवर्जितः । निर्धनः सुखितो नित्यं यथावाप्तकृतक्रियः

bhayānabhijño niścinto nidrāvānrogavarjitaḥ / nirdhanaḥ sukhito nityaṃ yathāvāptakṛtakriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखमास्ते सुखं शेते सुखं च प्रतिबुध्यते । संतोषवान्निरायासो निरपायो निरामयः

sukhamāste sukhaṃ śete sukhaṃ ca pratibudhyate / saṃtoṣavānnirāyāso nirapāyo nirāmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनिनो दर्पपूर्णस्य भ्रूभङ्गाद्वक्रदर्शिनः । कुम्भीन्यस्तधनत्राणचिन्तापाण्डुकृशत्विषः

dhanino darpapūrṇasya bhrūbhaṅgādvakradarśinaḥ / kumbhīnyastadhanatrāṇacintāpāṇḍukṛśatviṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चौरो भूपालभीतस्य वृद्ध्यार्थं पापकारिणः । अजीर्णरोगग्रस्तस्य ष्ठीविनो भोज्यकाङ्क्षिणः

cauro bhūpālabhītasya vṛddhyārthaṃ pāpakāriṇaḥ / ajīrṇarogagrastasya ṣṭhīvino bhojyakāṅkṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोभशुष्ककलत्रस्य दुःखैकफलभागिनः । स्पर्धाकथैव का नित्यमाकिंचन्यामृताशिभिः

lobhaśuṣkakalatrasya duḥkhaikaphalabhāginaḥ / spardhākathaiva kā nityamākiṃcanyāmṛtāśibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्यते तावदात्मानं शक्रवैश्रवणोपमम् । गृह्यते धनवान्यावन्न दस्युनृपमन्युभिः

manyate tāvadātmānaṃ śakravaiśravaṇopamam / gṛhyate dhanavānyāvanna dasyunṛpamanyubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धनं गमयतां भूरि गृहांश्च सुपरिच्छदान् । निर्धनाद्धनिनामेव कृच्छ्राद्दुःखविषूचिका

dhanaṃ gamayatāṃ bhūri gṛhāṃśca suparicchadān / nirdhanāddhanināmeva kṛcchrādduḥkhaviṣūcikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याते वैफल्यमारम्भे किं कुर्याद्द्रविणोत्सुकः । एतत्पृष्टः क्षितिभुजा ध्यात्वा शान्तनवो ऽवदत् । श्रूयतां यद्विनष्टार्थसमये दुःखभेषजम्

yāte vaiphalyamārambhe kiṃ kuryāddraviṇotsukaḥ / etatpṛṣṭaḥ kṣitibhujā dhyātvā śāntanavo 'vadat / śrūyatāṃ yadvinaṣṭārthasamaye duḥkhabheṣajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मङ्किर्नाम द्विजः पूर्वमीहमानो ऽसकृद्धनम् । प्रयत्नैरपि न प्राप विधिवैमुख्यहेलाय

maṅkirnāma dvijaḥ pūrvamīhamāno 'sakṛddhanam / prayatnairapi na prāpa vidhivaimukhyahelāya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीणार्थः सोर्ऽथशेषेण क्रीत्वा चाथ वृषद्वयम् । स्वयमुत्कर्षणं चक्रे क्षेत्रे विपुलवाहकः

kṣīṇārthaḥ sor'thaśeṣeṇa krītvā cātha vṛṣadvayam / svayamutkarṣaṇaṃ cakre kṣetre vipulavāhakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे पृथुग्रीवो निद्राभङ्गात्समुत्थितः । जहारोष्ट्रो महाकायस्तौ वृषौ स्कन्धलम्बिनौ

atrāntare pṛthugrīvo nidrābhaṅgātsamutthitaḥ / jahāroṣṭro mahākāyastau vṛṣau skandhalambinau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगोत्क्षेपाल्लम्ब्यमानौ तौ तेन बलशालिना । वृषौ विलोक्य शोकार्तो विललाप द्विजात्मजः

yugotkṣepāllambyamānau tau tena balaśālinā / vṛṣau vilokya śokārto vilalāpa dvijātmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो नु चित्रवर्णाङ्कौ मम वत्सतरौ प्रियौ । कर्षन्विभाति करभो रत्नाढ्याविव भूषणौ

aho nu citravarṇāṅkau mama vatsatarau priyau / karṣanvibhāti karabho ratnāḍhyāviva bhūṣaṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा जातनिर्वेदगाढवैराग्यवासनः । तृष्णां निनिन्द सहसा प्रशान्तानुशयज्वरः

ityuktvā jātanirvedagāḍhavairāgyavāsanaḥ / tṛṣṇāṃ nininda sahasā praśāntānuśayajvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखाय बत जन्तूनां तृष्णा परिभवास्पदम् । विप्रलब्धो जनः सर्वो यया शोचत्यहर्निशम्

duḥkhāya bata jantūnāṃ tṛṣṇā paribhavāspadam / vipralabdho janaḥ sarvo yayā śocatyaharniśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलब्धं वाञ्छतां वित्तं लब्धं च परिरक्षताम् । नष्टं च शोचतां पुंसां कदा दुःखं निवर्तते

alabdhaṃ vāñchatāṃ vittaṃ labdhaṃ ca parirakṣatām / naṣṭaṃ ca śocatāṃ puṃsāṃ kadā duḥkhaṃ nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामोर्ऽथेषु विपन्मूलं संतोषः परमं सुखम् । निष्कामश्च सकामश्च मतौ मे स्वस्थरोगिणौ

kāmor'theṣu vipanmūlaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham / niṣkāmaśca sakāmaśca matau me svastharogiṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सधनश्चिन्त्यते राज्ञा दस्युना स्वजनेन च । विकलश्चेति लोकेन निर्धनश्च न गण्यते

sadhanaścintyate rājñā dasyunā svajanena ca / vikalaśceti lokena nirdhanaśca na gaṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्संत्यक्तकामानां संतोषधनशालिनाम् । क्षयोदयव्ययायासैर्न चेतः परिभूयते

tasmātsaṃtyaktakāmānāṃ saṃtoṣadhanaśālinām / kṣayodayavyayāyāsairna cetaḥ paribhūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं लब्धमिदं नष्टमिदं लप्स्ये पुनर्धिया । इदं चिन्तयतामेव जीर्णमायुः शरीरिणाम्

idaṃ labdhamidaṃ naṣṭamidaṃ lapsye punardhiyā / idaṃ cintayatāmeva jīrṇamāyuḥ śarīriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधुना लोभमुन्मूल्य स्पृहां दूरे निरस्य च । वीतमोहो भवाम्येष मुनिस्तुल्यप्रियाप्रियः

adhunā lobhamunmūlya spṛhāṃ dūre nirasya ca / vītamoho bhavāmyeṣa munistulyapriyāpriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यागो हि हन्ति व्यसनं तथा हि जनकः पुरा । दह्यमाने ऽपि नगरे नाभजद्दुःखविक्रियाम्

tyāgo hi hanti vyasanaṃ tathā hi janakaḥ purā / dahyamāne 'pi nagare nābhajadduḥkhavikriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ध्यात्वा चिरं मङ्किर्निर्वेदाच्छान्तमानसः । आशापाशं परित्यज्य परं पदमवाप्तवान्

iti dhyātvā ciraṃ maṅkirnirvedācchāntamānasaḥ / āśāpāśaṃ parityajya paraṃ padamavāptavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतद्धर्मसुतः श्रुत्वा पुनः शन्तनुनन्दनम् । समभ्यधात्कथं जन्तुर्वीतशोकश्चरेदिति

etaddharmasutaḥ śrutvā punaḥ śantanunandanam / samabhyadhātkathaṃ janturvītaśokaścarediti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽब्रवीच्छृणु भूपाल प्रह्लादो दानवाधिपः । नित्यानन्दं पुरा विप्रमूचे स्वच्छन्दचारिणाम्

so 'bravīcchṛṇu bhūpāla prahlādo dānavādhipaḥ / nityānandaṃ purā vipramūce svacchandacāriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखदुःखशतावर्ते विपुले ऽस्मिन्धनार्णवे । अविलुप्तः कथं ब्रह्मन्नित्यतुष्टो ऽभिलक्ष्यसे

sukhaduḥkhaśatāvarte vipule 'smindhanārṇave / aviluptaḥ kathaṃ brahmannityatuṣṭo 'bhilakṣyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केयं श्लाध्यतरा वृत्तिः को वायं विभवो धियः । क्रीडाविहारी लोके ऽस्मिन्यदसक्तो न लिप्यसे

keyaṃ ślādhyatarā vṛttiḥ ko vāyaṃ vibhavo dhiyaḥ / krīḍāvihārī loke 'sminyadasakto na lipyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पृष्टो द्विजस्तेन बभाषे विपुलाशयः । तटस्थः सर्वभावेषु नित्यतृप्तश्चराम्यहम्

iti pṛṣṭo dvijastena babhāṣe vipulāśayaḥ / taṭasthaḥ sarvabhāveṣu nityatṛptaścarāmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायाविलसितं सर्वं जानन्संसारविभ्रमम् । क्षयोदयेषु भूतानां न दुःखं न सुखं भजे

māyāvilasitaṃ sarvaṃ jānansaṃsāravibhramam / kṣayodayeṣu bhūtānāṃ na duḥkhaṃ na sukhaṃ bhaje

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुषां विभवानां च भावानां च स्वभावतः । पश्यन्नसारतामेतान्नानुशोचामि निर्व्यथः

āyuṣāṃ vibhavānāṃ ca bhāvānāṃ ca svabhāvataḥ / paśyannasāratāmetānnānuśocāmi nirvyathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुञ्जानो विविधान्भोगान्निराहारो ऽथवा क्वचित् । नग्नश्चीराम्बरो वापि महार्हवसनो ऽपि वा

bhuñjāno vividhānbhogānnirāhāro 'thavā kvacit / nagnaścīrāmbaro vāpi mahārhavasano 'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुजोपधानः क्ष्माशायी पर्यङ्कशयनो ऽपि वा । समः शमदमाभ्यां च धराम्याजगरं व्रतम्

bhujopadhānaḥ kṣmāśāyī paryaṅkaśayano 'pi vā / samaḥ śamadamābhyāṃ ca dharāmyājagaraṃ vratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परावरज्ञो भावानां कूटस्थो विगतस्पृहः । त्यक्तमोहभयद्वेषश्चराम्याजगरं व्रतम्

parāvarajño bhāvānāṃ kūṭastho vigataspṛhaḥ / tyaktamohabhayadveṣaścarāmyājagaraṃ vratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाप्तं गिरत्यजगरः कुरङ्गं महिषं गजम् । असंप्राप्तेष्वनुद्वेगं विधत्ते निश्चलस्थितिः

pāptaṃ giratyajagaraḥ kuraṅgaṃ mahiṣaṃ gajam / asaṃprāpteṣvanudvegaṃ vidhatte niścalasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतामाजगरीं वृत्तिमाश्रित्य विमलाशयः । न चिन्तयामि सत्त्वस्थो लाभालाभौ सुखासुखे

etāmājagarīṃ vṛttimāśritya vimalāśayaḥ / na cintayāmi sattvastho lābhālābhau sukhāsukhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणेनेति कथितं श्रुत्वा विस्मितमानसः । जीवन्मुक्तदशां तस्य प्रह्लादः प्रशशंस ताम्

brāhmaṇeneti kathitaṃ śrutvā vismitamānasaḥ / jīvanmuktadaśāṃ tasya prahlādaḥ praśaśaṃsa tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्पाण्डुसुतः श्रुत्वा पुनर्भीष्ममभाषत । कुलकर्मार्थबुद्धीनां पितामह किमुत्तमम्

etatpāṇḍusutaḥ śrutvā punarbhīṣmamabhāṣata / kulakarmārthabuddhīnāṃ pitāmaha kimuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पृष्टो नृपतिना बभाषे जाह्नवीसुतः । अतिक्रम्य गुणान्सर्वान्प्रज्ञैवोपरि वर्तते

iti pṛṣṭo nṛpatinā babhāṣe jāhnavīsutaḥ / atikramya guṇānsarvānprajñaivopari vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैश्यौ धनमदाध्मातः स्यन्दनेन पुरा व्रजन् । अपातयत्कृशतरं मुनिं वर्त्मनि कश्यपम्

vaiśyau dhanamadādhmātaḥ syandanena purā vrajan / apātayatkṛśataraṃ muniṃ vartmani kaśyapam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललत्कुण्डलगण्डेन स तेन भुवि पातितः । शोचन्दरिद्रमात्मानं निश्चयं निधने व्यधात्

lalatkuṇḍalagaṇḍena sa tena bhuvi pātitaḥ / śocandaridramātmānaṃ niścayaṃ nidhane vyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं पांसुशायिनं दीनं प्राणत्यागकृतव्रतम् । शक्रः शृगालरूपेण कृपया वक्तुमाययौ

taṃ pāṃsuśāyinaṃ dīnaṃ prāṇatyāgakṛtavratam / śakraḥ śṛgālarūpeṇa kṛpayā vaktumāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽवदद्बत संतोषः संसारे नास्ति कस्यचित् । मुने यदुज्ज्वलाचारो नात्मानं बहु मन्यसे

so 'vadadbata saṃtoṣaḥ saṃsāre nāsti kasyacit / mune yadujjvalācāro nātmānaṃ bahu manyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्या मनुष्याः संसारे यैः स्वहस्तेन भुज्यते । कण्डूर्निवार्यते कीटकण्टकादिर्विकृष्यते

dhanyā manuṣyāḥ saṃsāre yaiḥ svahastena bhujyate / kaṇḍūrnivāryate kīṭakaṇṭakādirvikṛṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो सुकृतिनां राजा त्वं यन्मानुषयोनिजः । ब्राह्मणश्च तपस्वी च स्पृहणीयो ऽसि कश्यप

aho sukṛtināṃ rājā tvaṃ yanmānuṣayonijaḥ / brāhmaṇaśca tapasvī ca spṛhaṇīyo 'si kaśyapa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहो धन्यो ऽसि यन्नास्वुर्न मण्डूको न कुक्कुटः । न पुक्कसो न चाण्डालो न कुष्टी न जडो ऽसि वा

aho dhanyo 'si yannāsvurna maṇḍūko na kukkuṭaḥ / na pukkaso na cāṇḍālo na kuṣṭī na jaḍo 'si vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृश्यन्ते दीर्घरोगार्ता दुःखाद्दुःखतरं श्रिताः । शोचन्तस्तामसीं योनीं प्रपन्नास्तान्विलोकय

dṛśyante dīrgharogārtā duḥkhādduḥkhataraṃ śritāḥ / śocantastāmasīṃ yonīṃ prapannāstānvilokaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्यः परिपूर्णाङ्गो व्याधिव्यसनवर्जितः । ब्राह्मणश्च त्वमुदितस्त्वत्तो धन्यतरो ऽस्ति कः

manuṣyaḥ paripūrṇāṅgo vyādhivyasanavarjitaḥ / brāhmaṇaśca tvamuditastvatto dhanyataro 'sti kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंतोषे मतिं मोहान्मा कृथा विभवाशया । प्राप्येन्द्रतामपि जनस्ततो ऽप्याधिक्यमीहते

asaṃtoṣe matiṃ mohānmā kṛthā vibhavāśayā / prāpyendratāmapi janastato 'pyādhikyamīhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णेयं सतताभ्यासाद्वर्धमाना शरीरिणाम् । अन्त्रस्नायुमयी तन्त्री कृष्टेवायाति दीर्घताम्

tṛṣṇeyaṃ satatābhyāsādvardhamānā śarīriṇām / antrasnāyumayī tantrī kṛṣṭevāyāti dīrghatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्स्वधर्मनिरतः स्पृहणीयः कुलोद्गतः । परस्य विभवं दृष्ट्वा न कामान्मर्तुमर्हसि

tasmātsvadharmanirataḥ spṛhaṇīyaḥ kulodgataḥ / parasya vibhavaṃ dṛṣṭvā na kāmānmartumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं कुतार्किको भूत्वा धूमाग्निप्रायवादभृत् । वेदद्वेषी नास्तिकश्च पापयोनिमिमां श्रितः

ahaṃ kutārkiko bhūtvā dhūmāgniprāyavādabhṛt / vedadveṣī nāstikaśca pāpayonimimāṃ śritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिञ्शरीरे बहुशो निर्विण्णो ऽपि भयादहम् । न त्यजामि तनुं पाप योनयः सन्त्यतो ऽधिकाः

asmiñśarīre bahuśo nirviṇṇo 'pi bhayādaham / na tyajāmi tanuṃ pāpa yonayaḥ santyato 'dhikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति बुद्ध्या सुरपतिर्वीतशोकं विधाय तम् । रूपं च दर्शयित्वास्मै प्रययौ त्रिदशालयम्

iti buddhyā surapatirvītaśokaṃ vidhāya tam / rūpaṃ ca darśayitvāsmai prayayau tridaśālayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतदूचे कौन्तेयः केन सृष्टमिदं जगत् । जीवश्च कीदृशो देहे स च यातः क्व तिष्ठति

śrutvaitadūce kaunteyaḥ kena sṛṣṭamidaṃ jagat / jīvaśca kīdṛśo dehe sa ca yātaḥ kva tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीष्मो ऽब्रवीदेतदेव पुरा कैलासशेखरे । भारद्वाजेन मुनिना पृष्टो भृगुरभाषत

bhīṣmo 'bravīdetadeva purā kailāsaśekhare / bhāradvājena muninā pṛṣṭo bhṛgurabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथिवीपद्मसंस्थस्य मानसस्य प्रजापतेः । आकाशः पूर्वसर्गो ऽयं विष्णोर्व्यक्ताकृतिस्पृशः । वृक्षाणां मानुषाणां च समानं पाञ्चभौतिकम्

pṛthivīpadmasaṃsthasya mānasasya prajāpateḥ / ākāśaḥ pūrvasargo 'yaṃ viṣṇorvyaktākṛtispṛśaḥ / vṛkṣāṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca samānaṃ pāñcabhautikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनैवास्मिन्महासर्गे चित्राश्च व्यक्तयः कृताः । प्राणापानादिरूपेण वायुना सहितो ऽनलः

tenaivāsminmahāsarge citrāśca vyaktayaḥ kṛtāḥ / prāṇāpānādirūpeṇa vāyunā sahito 'nalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरे हिमवत्पार्श्वे फलभूमिर्निरामया । तां पुण्यकारिणो यान्ति विपरीता विपर्ययम्

uttare himavatpārśve phalabhūmirnirāmayā / tāṃ puṇyakāriṇo yānti viparītā viparyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इहापि लोके दृश्येते सुखहर्षधनादिभिः । दारिद्र्यक्लेशदुःखैश्च जन्तूनां शुभदुष्कृते

ihāpi loke dṛśyete sukhaharṣadhanādibhiḥ / dāridryakleśaduḥkhaiśca jantūnāṃ śubhaduṣkṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाब्रवीत्सदाचारो राज्ञा पृष्टः पितामहः । प्रातः प्रबुद्धो विजने मलं त्यक्त्वा शुचिः सदा

athābravītsadācāro rājñā pṛṣṭaḥ pitāmahaḥ / prātaḥ prabuddho vijane malaṃ tyaktvā śuciḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवपूजारतो होता दाता मोनी च भोजने । ऋतुकालाभिगामी च ज्येष्ठानां प्रणतः क्षमी । यो नरः स सदाचारः प्राप्नोति पदमुत्तमम्

devapūjārato hotā dātā monī ca bhojane / ṛtukālābhigāmī ca jyeṣṭhānāṃ praṇataḥ kṣamī / yo naraḥ sa sadācāraḥ prāpnoti padamuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनः क्षितिभुजा पृष्टः किमध्यात्मेति सर्ववित् । ऊचे शान्तनवस्तत्त्वं ध्यात्वा हृदि सनातनम्

punaḥ kṣitibhujā pṛṣṭaḥ kimadhyātmeti sarvavit / ūce śāntanavastattvaṃ dhyātvā hṛdi sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेत्रज्ञस्त्रिगुणः क्षेत्रे रश्मिवत्प्रसृतेन्द्रियः । असक्तः सक्तवद्भाति च्छन्नो व्यवहितैरपि

kṣetrajñastriguṇaḥ kṣetre raśmivatprasṛtendriyaḥ / asaktaḥ saktavadbhāti cchanno vyavahitairapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवातदीपनिष्कम्पमानसः शान्तधीः समः । अयत्नात्तेन्द्रियो मौनी स्थाणुभूतस्तमीक्षते

nivātadīpaniṣkampamānasaḥ śāntadhīḥ samaḥ / ayatnāttendriyo maunī sthāṇubhūtastamīkṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्यवृत्तिनिरोधेन मनसो नियमेन च । रागशोकभयद्वेषत्यागात्सद्भिः स दृश्यते

brāhyavṛttinirodhena manaso niyamena ca / rāgaśokabhayadveṣatyāgātsadbhiḥ sa dṛśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तडित्तरङ्गतरलं चरत्यारतचञ्चलम् । चित्तं वातवदुद्भ्रान्तं भवत्येवासमर्थिनाम्

taḍittaraṅgataralaṃ caratyāratacañcalam / cittaṃ vātavadudbhrāntaṃ bhavatyevāsamarthinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभ्यासेन समीभूते निस्तरङ्ग इवोदधौ । चेतस्यचलतां याते प्रशान्ताशेषविप्लवे

abhyāsena samībhūte nistaraṅga ivodadhau / cetasyacalatāṃ yāte praśāntāśeṣaviplave

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशतमसोः पारे पुरुषं शाश्वतं शिवम् । ध्यानेनात्यन्तसुखदं परं पश्यन्ति योगिनः

prakāśatamasoḥ pāre puruṣaṃ śāśvataṃ śivam / dhyānenātyantasukhadaṃ paraṃ paśyanti yoginaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदाकर्ण्य कौन्तेयः पितामहमभाषत । पातकानां फलावाप्तिः कीदृशी गतयश्च काः

etadākarṇya kaunteyaḥ pitāmahamabhāṣata / pātakānāṃ phalāvāptiḥ kīdṛśī gatayaśca kāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पृष्टः क्षितिभुजा गाङ्गेयः पुनरब्रवीत् । अभिध्यासदृशी पुंसां फलावाप्तिरपायिनी

iti pṛṣṭaḥ kṣitibhujā gāṅgeyaḥ punarabravīt / abhidhyāsadṛśī puṃsāṃ phalāvāptirapāyinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहंकारप्रवृत्तानां भौगैश्वर्यसुखार्थिनाम् । निरयेष्वेव निलयः कामिनां कामसंनिभः

ahaṃkārapravṛttānāṃ bhaugaiśvaryasukhārthinām / nirayeṣveva nilayaḥ kāmināṃ kāmasaṃnibhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारिजातलतालोला मन्दारोदारसौरभाः । हेमाब्जसरसी रम्या नाकनायकसेविताः

pārijātalatālolā mandārodārasaurabhāḥ / hemābjasarasī ramyā nākanāyakasevitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेल्लद्विमानसुलभास्तास्तास्त्रिदशभूमयः । नियतावधयः सर्वा निरयः संप्रचक्षते

velladvimānasulabhāstāstāstridaśabhūmayaḥ / niyatāvadhayaḥ sarvā nirayaḥ saṃpracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादिनिधनं धाम गुणत्रयविवर्जितम् । अस्पृष्टं कालकलया निष्कामेनैव लभ्यते

anādinidhanaṃ dhāma guṇatrayavivarjitam / aspṛṣṭaṃ kālakalayā niṣkāmenaiva labhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयतः संहिताजापी कामरागोञ्झितः पुरा । उवास ब्राह्मणः कश्चित्पादे तुहिनभूभृतः

prayataḥ saṃhitājāpī kāmarāgoñjhitaḥ purā / uvāsa brāhmaṇaḥ kaścitpāde tuhinabhūbhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य पर्षसहस्रान्ते दिव्यज्ञानस्य जापिनः । जपवृद्धिं ददौ तुष्टा सावित्री स्वयमागता

tasya parṣasahasrānte divyajñānasya jāpinaḥ / japavṛddhiṃ dadau tuṣṭā sāvitrī svayamāgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कालेन भगवान्धर्मो ऽभ्येत्य तमब्रवीत् । त्यक्त्वा शरीरमागच्छ दिव्यं दिव्यवपुः पदम्

atha kālena bhagavāndharmo 'bhyetya tamabravīt / tyaktvā śarīramāgaccha divyaṃ divyavapuḥ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा सो ऽवदन्नैतां त्यजे ऽहं सहजां तनुम् । स्वर्गस्पृहा न मे काचिद्द्यौर्मही च समे मम

tacchrutvā so 'vadannaitāṃ tyaje 'haṃ sahajāṃ tanum / svargaspṛhā na me kāciddyaurmahī ca same mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न वाञ्छा न च मे द्वेषः स्वर्गे ऽप्यस्त्यवशं मया । सर्वथा यदि गन्तव्यं तत्सदेहेन नान्यथा

na vāñchā na ca me dveṣaḥ svarge 'pyastyavaśaṃ mayā / sarvathā yadi gantavyaṃ tatsadehena nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ते तेन भगवान्यमो मृत्युश्च तां भुवम् । कालश्चाभ्येत्य जगदुर्विप्रं धर्मो यदुक्तवान्

ityukte tena bhagavānyamo mṛtyuśca tāṃ bhuvam / kālaścābhyetya jagadurvipraṃ dharmo yaduktavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्नवसरे श्रीमानिक्ष्वाकुः पृथिवीपतिः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन तमाश्रममुपाययौ

asminnavasare śrīmānikṣvākuḥ pṛthivīpatiḥ / tīrthayātrāprasaṅgena tamāśramamupāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तं जापकमभ्येत्य बभाषे तेजसां निधिम् । गृहण मे धनं विप्र पात्रं त्वत्सदृशो ऽस्ति कः

sa taṃ jāpakamabhyetya babhāṣe tejasāṃ nidhim / gṛhaṇa me dhanaṃ vipra pātraṃ tvatsadṛśo 'sti kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा जापको ऽवादीन्निवृत्तो ऽहं महीपते । प्रवृत्तधर्मनिरता विप्राः पात्रं प्रतिग्रहे

tacchrutvā jāpako 'vādīnnivṛtto 'haṃ mahīpate / pravṛttadharmaniratā viprāḥ pātraṃ pratigrahe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समीहितमहं तुभ्यं ददान्येवाविलम्बितम् । ब्राह्मणेनेति कथिते जगाद पृथिवीपतिः

samīhitamahaṃ tubhyaṃ dadānyevāvilambitam / brāhmaṇeneti kathite jagāda pṛthivīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जपस्यास्य फलं देहि यत्त्वया समुपार्जितम् । इत्युक्तो भूभुजा विप्रो गृहाणेति तमभ्यधात्

japasyāsya phalaṃ dehi yattvayā samupārjitam / ityukto bhūbhujā vipro gṛhāṇeti tamabhyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजावदद्वचोयुद्धैरजेयः सत्त्ववान्भवान् । न ममैतज्जपफलं त्वद्दत्तमुपयुज्यते

rājāvadadvacoyuddhairajeyaḥ sattvavānbhavān / na mamaitajjapaphalaṃ tvaddattamupayujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणो विप्रोणाभ्यर्थितो ऽपि सकृन्नृपः । न तज्जग्राह दाताहं भूभृदित्यभिमानवान्

iti bruvāṇo viproṇābhyarthito 'pi sakṛnnṛpaḥ / na tajjagrāha dātāhaṃ bhūbhṛdityabhimānavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे तमभ्येत्य कामक्रोधौ विवादिनौ । विरूपौ विकृताकारौ न्यायं पप्रच्छतुर्मुदा

atrāntare tamabhyetya kāmakrodhau vivādinau / virūpau vikṛtākārau nyāyaṃ papracchaturmudā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको ऽवदद्धेनुफलं देयमस्मै ददाम्यहम् । दत्तं मया पुनर्ग्राह्यं नेत्युवाच तथा परः

eko 'vadaddhenuphalaṃ deyamasmai dadāmyaham / dattaṃ mayā punargrāhyaṃ netyuvāca tathā paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा विचार्य सुचिरं तयोर्विवदमानयोः । उवाच दीयमानं यो न गृह्णासि जितो ऽथ सः

rājā vicārya suciraṃ tayorvivadamānayoḥ / uvāca dīyamānaṃ yo na gṛhṇāsi jito 'tha saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाब्रवीन्नृपं विप्रस्त्वं न गृह्णासि किं मम । परोपदेशेष्वथवा सर्वो भवति पण्डितः

athābravīnnṛpaṃ viprastvaṃ na gṛhṇāsi kiṃ mama / paropadeśeṣvathavā sarvo bhavati paṇḍitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जापकेनेति गदिते कामक्रोधौ विलोक्य तौ । सह भोक्तव्यमित्युक्त्वा जग्राह नृपतिः फलम्

jāpakeneti gadite kāmakrodhau vilokya tau / saha bhoktavyamityuktvā jagrāha nṛpatiḥ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्वर्गे स विबुधे प्राप्ते स ब्रह्मणि स्वयम् । विवेश जापकस्त्यागसमाधिं भूभुजा सह

tataḥ svarge sa vibudhe prāpte sa brahmaṇi svayam / viveśa jāpakastyāgasamādhiṃ bhūbhujā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणे मनः समावेश्य पश्यन्नासापुटद्वयम् । आपूर्य व्योम षट्कोशं प्रकाशेनान्तरं नभः

prāṇe manaḥ samāveśya paśyannāsāpuṭadvayam / āpūrya vyoma ṣaṭkośaṃ prakāśenāntaraṃ nabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रूमध्यनिहितज्योतिरुद्धाट्य ब्रह्मसंपुटचम् । क्षिप्रमुत्क्रान्तसूर्यो ऽभूदतिसूर्यानलद्युतिः

bhrūmadhyanihitajyotiruddhāṭya brahmasaṃpuṭacam / kṣipramutkrāntasūryo 'bhūdatisūryānaladyutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तालुरन्ध्रसमुत्थं तत्तेजो द्विजमहीभुजोः । ब्रह्माणमविशत्साक्षात्प्रादेशपुरुषाकृति

tālurandhrasamutthaṃ tattejo dvijamahībhujoḥ / brahmāṇamaviśatsākṣātprādeśapuruṣākṛti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानयोग्यस्य वेदानां नियमस्य च भूभुजा । फलं स्वर्गं च भूतानां भीष्मः पृष्टो ऽब्रवीत्पुनः

jñānayogyasya vedānāṃ niyamasya ca bhūbhujā / phalaṃ svargaṃ ca bhūtānāṃ bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravītpunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतिर्मनुः पूर्वमेतदूचे बृहस्पतिम् । सुखदुःखादिकं कर्म हेयोपादेयलक्षणम्

prajāpatirmanuḥ pūrvametadūce bṛhaspatim / sukhaduḥkhādikaṃ karma heyopādeyalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखमस्त्यसुखं यस्मात्प्रवृत्तिरिति कर्मणः । सुखदुःखोज्झितं ज्ञातं कामरागविवर्जितम्

sukhamastyasukhaṃ yasmātpravṛttiriti karmaṇaḥ / sukhaduḥkhojjhitaṃ jñātaṃ kāmarāgavivarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रौतं कर्म सुखायैव विरुद्धमसुखाय च । शुद्धाः समाधिनियमैर्भान्ति दानादिकाः क्रियाः

śrautaṃ karma sukhāyaiva viruddhamasukhāya ca / śuddhāḥ samādhiniyamairbhānti dānādikāḥ kriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नराः कर्मफलैस्तैस्तैस्तत्तदाकारभेदतः । सुखदुःखेषु सीदन्ति रागमोहवशीकृताः

narāḥ karmaphalaistaistaistattadākārabhedataḥ / sukhaduḥkheṣu sīdanti rāgamohavaśīkṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायेयं जगदुत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणी । कृता महाभूतमयी छायेवाकाशदर्शिनी

māyeyaṃ jagadutpattisthitisaṃhārakāriṇī / kṛtā mahābhūtamayī chāyevākāśadarśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा शरीरान्तरगो मोहाद्यैर्न विलोक्यते । स्रधूम इव काष्ठान्तः सदा संनिहितो ऽनलः

dṛṣṭvā śarīrāntarago mohādyairna vilokyate / sradhūma iva kāṣṭhāntaḥ sadā saṃnihito 'nalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेम्नीव कटकादित्वं काष्ठे वा सालभञ्जिका । आत्मन्येवाखिलं भाति सदप्यसदिव स्थितम्

hemnīva kaṭakāditvaṃ kāṣṭhe vā sālabhañjikā / ātmanyevākhilaṃ bhāti sadapyasadiva sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानेन गृह्यते ज्ञानं गजेनेव वने गजः । तदेवास्य गतिं वेत्ति सर्पपादानिवोरगः

jñānena gṛhyate jñānaṃ gajeneva vane gajaḥ / tadevāsya gatiṃ vetti sarpapādānivoragaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरूपं वैष्णवं पृष्टः पार्थेनाथ पितामहः । उवाच ज्ञाननयनैः कथितं नारदादिभिः

svarūpaṃ vaiṣṇavaṃ pṛṣṭaḥ pārthenātha pitāmahaḥ / uvāca jñānanayanaiḥ kathitaṃ nāradādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवान्पुण्डरीकाक्षः केशवो नाभिपङ्कजात् । सृष्ट्वा चतुर्मुखं चक्रे जगन्निखिलमीश्वरः

bhagavānpuṇḍarīkākṣaḥ keśavo nābhipaṅkajāt / sṛṣṭvā caturmukhaṃ cakre jagannikhilamīśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हत्वा मधुमुखान्दैत्यान्विदधे शाश्वतीं स्थितिम् । संकर्षणः सर्वहरः प्रलये याति रुद्रताम्

hatvā madhumukhāndaityānvidadhe śāśvatīṃ sthitim / saṃkarṣaṇaḥ sarvaharaḥ pralaye yāti rudratām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्गस्थितिविनाशानामित्येष किल कारणम् । मृणालीलीलया येन वराहेणोद्धृता मही

sargasthitivināśānāmityeṣa kila kāraṇam / mṛṇālīlīlayā yena varāheṇoddhṛtā mahī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासुदेवः परं धाम शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । निवृत्तधर्माय गुरुः शिष्यायेति न्यवेदयत्

vāsudevaḥ paraṃ dhāma śāśvataṃ dhruvamavyayam / nivṛttadharmāya guruḥ śiṣyāyeti nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचित्रमायया विष्णोर्मोहिताः किल जन्तवः । रागद्वेषमदग्रस्ताः पुनरायान्ति यान्ति च

vicitramāyayā viṣṇormohitāḥ kila jantavaḥ / rāgadveṣamadagrastāḥ punarāyānti yānti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्रशोणितसंभूता यान्ति संसारिणस्ततः । तान्मोहयन्ति ललना विपाकविषमभ्रमाः

śukraśoṇitasaṃbhūtā yānti saṃsāriṇastataḥ / tānmohayanti lalanā vipākaviṣamabhramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रियो हि नाम संसारकारामन्दिरशृङ्खलाः । रादद्वेषविषादानां संगतिग्रन्थिरज्जवः

striyo hi nāma saṃsārakārāmandiraśṛṅkhalāḥ / rādadveṣaviṣādānāṃ saṃgatigranthirajjavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहाद्वा क्षयमायान्ति स्वाङ्गजैः कृमिभिः सुतैः । जन्तवः संततिमयाः क्लिन्नचर्मलवा इव

snehādvā kṣayamāyānti svāṅgajaiḥ kṛmibhiḥ sutaiḥ / jantavaḥ saṃtatimayāḥ klinnacarmalavā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतेन्द्रियेच्छा मुच्यन्ते संसाराद्ब्रह्मचारिणः । मूलबीजपरिप्लोषा येषु कामो न जायते

yatendriyecchā mucyante saṃsārādbrahmacāriṇaḥ / mūlabījapariploṣā yeṣu kāmo na jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संकल्पजं वहन्त्येताः सिराः श्वभ्रं मनोवहाः । तच्छ्रुष्यति विरागेण येषां ते परमं गताः

saṃkalpajaṃ vahantyetāḥ sirāḥ śvabhraṃ manovahāḥ / tacchruṣyati virāgeṇa yeṣāṃ te paramaṃ gatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णातन्तुरनाद्यन्तो बिसानामिव देहिनाम् । सहजो ऽन्तःस्थितो हन्तुं निःशेषं च न शक्यते

tṛṣṇātanturanādyanto bisānāmiva dehinām / sahajo 'ntaḥsthito hantuṃ niḥśeṣaṃ ca na śakyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समैर्युक्तसमाचारैर्विशुद्धगगनप्रभम् । हृदि नारायणं दृष्ट्वा शान्तिः शान्तैरवाप्यते

samairyuktasamācārairviśuddhagaganaprabham / hṛdi nārāyaṇaṃ dṛṣṭvā śāntiḥ śāntairavāpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोक्षं प्रयातो जनकः कथमित्यथ भूभुजा । देवव्रतो ऽवदत्पुष्टो मिथिलाधिपतेः कथाम्

mokṣaṃ prayāto janakaḥ kathamityatha bhūbhujā / devavrato 'vadatpuṣṭo mithilādhipateḥ kathām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.