Ksemendra: Bharatamanjari 13

जनकस्याभवत्पूर्वमाचार्यशतसेविनः । गुरुः पञ्चशिखो नाम कपिलो ब्रह्मनैष्ठिकः

janakasyābhavatpūrvamācāryaśatasevinaḥ / guruḥ pañcaśikho nāma kapilo brahmanaiṣṭhikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स राजानमुवाचेदमाचार्यशतसंनिधौ । स्फुरन्निःसारसंसारविकारपरिहारधीः

sa rājānamuvācedamācāryaśatasaṃnidhau / sphuranniḥsārasaṃsāravikāraparihāradhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स गलज्जातिनिर्बन्धः कर्मबद्धो ऽप्यवासनः । विशरारुसमाहारसर्वग्रहपरिग्रहः

sa galajjātinirbandhaḥ karmabaddho 'pyavāsanaḥ / viśarārusamāhārasarvagrahaparigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहंकारविकारेषु मूलच्छेदविधायिनाम् । अवधानलवादेव भिद्यते भवविभ्रमः

ahaṃkāravikāreṣu mūlacchedavidhāyinām / avadhānalavādeva bhidyate bhavavibhramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मयि सर्वमिदं भाति सर्वत्राहमवस्थितः । इत्यसंसारिणामेव सतां वृत्तिर्महीयसी

mayi sarvamidaṃ bhāti sarvatrāhamavasthitaḥ / ityasaṃsāriṇāmeva satāṃ vṛttirmahīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं संक्षयनिष्ठानां जरामरणधर्मिणाम् । क्रमेणेन्द्रियवैकल्याच्छरीरं याति पञ्चधा

satyaṃ saṃkṣayaniṣṭhānāṃ jarāmaraṇadharmiṇām / krameṇendriyavaikalyāccharīraṃ yāti pañcadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते शब्दादयः पञ्च येषु तत्त्वार्थनिश्चयः । अव्ययं परमं चक्रं बुद्धिश्चेति परं महत्

ete śabdādayaḥ pañca yeṣu tattvārthaniścayaḥ / avyayaṃ paramaṃ cakraṃ buddhiśceti paraṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असम्यग्दर्शिनामेषां दुःखतत्परमन्यथा । त्यागा एवं परं तत्त्वं मुक्तानां न्यस्तकर्मणाम् । मिथ्याप्रयातचित्तानां फलन्ति हृदयभ्रमाः

asamyagdarśināmeṣāṃ duḥkhatatparamanyathā / tyāgā evaṃ paraṃ tattvaṃ muktānāṃ nyastakarmaṇām / mithyāprayātacittānāṃ phalanti hṛdayabhramāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रव्यत्यागः कर्म हन्ति भोगत्यागो व्रतक्रियाम् । सुखत्यागस्तपोयोगं सर्वत्यागप्तु शान्तये

dravyatyāgaḥ karma hanti bhogatyāgo vratakriyām / sukhatyāgastapoyogaṃ sarvatyāgaptu śāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणत्रयविमुक्तो ऽसौ क्षेत्रज्ञः शाश्वतो ऽव्ययः । यैर्दृष्टस्ते न लिप्यन्ते पङ्के शशिकरा इव

guṇatrayavimukto 'sau kṣetrajñaḥ śāśvato 'vyayaḥ / yairdṛṣṭaste na lipyante paṅke śaśikarā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टे फले तोषजुषि क्षीणयोः पुण्यपापयोः । अव्यङ्गा गगनाकारा महत्पश्यन्ति सूरयः

naṣṭe phale toṣajuṣi kṣīṇayoḥ puṇyapāpayoḥ / avyaṅgā gaganākārā mahatpaśyanti sūrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चरन्मृगः शृङ्गमिव त्वचं वृद्धं इवोरगः । पक्षीवोन्मथितं सालं बन्धं मुञ्चति सात्त्विकः

caranmṛgaḥ śṛṅgamiva tvacaṃ vṛddhaṃ ivoragaḥ / pakṣīvonmathitaṃ sālaṃ bandhaṃ muñcati sāttvikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्याकर्ण्य वचो राजा जनको मिथिलां पुरा । दग्धामदग्धां नाज्ञासीत्तृष्णारागविवर्जितः

ityākarṇya vaco rājā janako mithilāṃ purā / dagdhāmadagdhāṃ nājñāsīttṛṣṇārāgavivarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखं किमिति पारथेन भीष्मः पृष्टो ऽब्रवीत्पुनः । इहामुत्र च दान्तानां सुखं संतोषशालिनाम्

sukhaṃ kimiti pārathena bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravītpunaḥ / ihāmutra ca dāntānāṃ sukhaṃ saṃtoṣaśālinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दमो धृतिर्दमस्तेजो जमः कीर्तिर्दमो रतिः । पुंसां दमप्रसक्तानां शत्रुर्नाम न विद्यते

damo dhṛtirdamastejo jamaḥ kīrtirdamo ratiḥ / puṃsāṃ damaprasaktānāṃ śatrurnāma na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तपो वा न वेत्येतदुपवासादिकं व्रतम् । पृष्टः प्रोवाच कौन्तेयं पुनः शन्तनुनन्दनः

kiṃ tapo vā na vetyetadupavāsādikaṃ vratam / pṛṣṭaḥ provāca kaunteyaṃ punaḥ śantanunandanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुञ्जानो ऽप्युपवासी स्याद्युक्ताहारो नरः सदा । उपवासो हि मूर्खाणां केवलं प्राणशषणम्

bhuñjāno 'pyupavāsī syādyuktāhāro naraḥ sadā / upavāso hi mūrkhāṇāṃ kevalaṃ prāṇaśaṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सदा रतः स्वदारेषु ब्रह्मचारी भवेन्नरः । यज्ञोपयुक्तमांसाशी भवेन्मांसविवर्जकः

sadā rataḥ svadāreṣu brahmacārī bhavennaraḥ / yajñopayuktamāṃsāśī bhavenmāṃsavivarjakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिथिद्विजभृत्यानां शेषमश्नाति यः सदा । अमृताशी स विज्ञेयः सुरा नाम्नामृताशिनः

atithidvijabhṛtyānāṃ śeṣamaśnāti yaḥ sadā / amṛtāśī sa vijñeyaḥ surā nāmnāmṛtāśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नरः कर्मफले कर्ता किं न वेत्ति क्षमाभुजा । भीष्मः पृष्टो ऽब्रवीच्छक्रः पुरा प्रह्लादमब्रवीत्

naraḥ karmaphale kartā kiṃ na vetti kṣamābhujā / bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'bravīcchakraḥ purā prahlādamabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थानाच्च्युतस्त्वं दैत्येन्द्र हतास्ते बान्धवा मया । शोकस्थानं कथं स्वस्थो निराकुल इवेक्ष्यसे

sthānāccyutastvaṃ daityendra hatāste bāndhavā mayā / śokasthānaṃ kathaṃ svastho nirākula ivekṣyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वेति दैत्यस्तं प्राह शक्र किं कत्थसे वृथा । भावाः स्वभावचपलाः पुरुषार्थो निरर्थकः

śrutveti daityastaṃ prāha śakra kiṃ katthase vṛthā / bhāvāḥ svabhāvacapalāḥ puruṣārtho nirarthakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्खो बुद्धिमतां धुर्यः सुरूपो रूपवर्जितः । प्रमत्ता नयसंपन्ना यान्त्येते हेतुरत्र कः

mūrkho buddhimatāṃ dhuryaḥ surūpo rūpavarjitaḥ / pramattā nayasaṃpannā yāntyete heturatra kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि शोकः सुखभ्रंशे कर्तव्यो वृद्धसेविभिः । भवेदभावः सद्भावे भावा भ्रूभङ्गभङ्गुराः

na hi śokaḥ sukhabhraṃśe kartavyo vṛddhasevibhiḥ / bhavedabhāvaḥ sadbhāve bhāvā bhrūbhaṅgabhaṅgurāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुत्वा ययौ शक्रस्तत्प्रज्ञानोपदेशतः । प्रहृष्टा बुद्धिसाराणामद्वेष्टारो हि साधवः

iti śrutvā yayau śakrastatprajñānopadeśataḥ / prahṛṣṭā buddhisārāṇāmadveṣṭāro hi sādhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकालवह्निना दग्धे राज्ञामैश्वर्यकानने । किं धैर्यमिति पृष्टो ऽथ पार्थेनाह पितामहः

akālavahninā dagdhe rājñāmaiśvaryakānane / kiṃ dhairyamiti pṛṣṭo 'tha pārthenāha pitāmahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रष्टराज्येषु दैत्येषु प्राप्तैश्वर्यः शतक्रतुः । पप्रच्छ गत्वा ब्रह्माणं नष्टे वैरोचनं पुरा

bhraṣṭarājyeṣu daityeṣu prāptaiśvaryaḥ śatakratuḥ / papraccha gatvā brahmāṇaṃ naṣṭe vairocanaṃ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभवं लोकपालानामभिभूय निजश्रिया । यो बभूव जगन्नाथः स बडिः(लिः) क्वाद्य वर्तते

vibhavaṃ lokapālānāmabhibhūya nijaśriyā / yo babhūva jagannāthaḥ sa baḍiḥ(liḥ) kvādya vartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पृष्टः सुरेन्द्रेण जगाद कमलोद्भवः । शून्यागारे खरो भूत्वा भ्रष्टैश्वर्यो बडिः(लिः) स्थितः

iti pṛṣṭaḥ surendreṇa jagāda kamalodbhavaḥ / śūnyāgāre kharo bhūtvā bhraṣṭaiśvaryo baḍiḥ(liḥ) sthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वैतन्मुदितः शक्रस्तूर्ण तं द्रष्टुमाययौ । ऐरावणं समारुह्य कैलासमिव जङ्गमम्

śrutvaitanmuditaḥ śakrastūrṇa taṃ draṣṭumāyayau / airāvaṇaṃ samāruhya kailāsamiva jaṅgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स गत्वा शून्यनिलये ददर्श खररूपिणम् । तुषाशिनं बलिं को वा विपद्भिर्नैव पीड्यते

sa gatvā śūnyanilaye dadarśa khararūpiṇam / tuṣāśinaṃ baliṃ ko vā vipadbhirnaiva pīḍyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा तमूचे त्रैलोक्यनाथो भूत्वैशासनः । त्वमिमां गतिमापन्नः कथं शोच्यां न शोचसि

dṛṣṭvā tamūce trailokyanātho bhūtvaiśāsanaḥ / tvamimāṃ gatimāpannaḥ kathaṃ śocyāṃ na śocasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्मीविलासहासाच्छं क्व तच्छत्रं क्व चामरम् । तालव्यालोलवलयं गीतमप्सरासं क्व तत्

lakṣmīvilāsahāsācchaṃ kva tacchatraṃ kva cāmaram / tālavyālolavalayaṃ gītamapsarāsaṃ kva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मदत्ता क्व सा हेममाला मौलिमतस्तव । क्षपास्वपि यया दिक्षु बभुर्बालातपश्रियः । अथवा यान्ति चेतांसि महतां सह भूतिभिः

brahmadattā kva sā hemamālā maulimatastava / kṣapāsvapi yayā dikṣu babhurbālātapaśriyaḥ / athavā yānti cetāṃsi mahatāṃ saha bhūtibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि स्मरसि किं दैत्य भास्वतस्तव शासनात् । अकृष्टपच्या पृथिवी यदभूद्भूरियाजिनः

api smarasi kiṃ daitya bhāsvatastava śāsanāt / akṛṣṭapacyā pṛthivī yadabhūdbhūriyājinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यश्चातपत्रे यात्रायां शीतांशुधवले तव । गन्धर्वाणां सहस्राणि ननृतुर्हेममालिनाम्

yaścātapatre yātrāyāṃ śītāṃśudhavale tava / gandharvāṇāṃ sahasrāṇi nanṛturhemamālinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐरावणगतस्येति श्रुत्वा शक्रस्य भाषितम् । अवुलुप्तमनाः प्राह बडि(लिर्)वामनवञ्चितः

airāvaṇagatasyeti śrutvā śakrasya bhāṣitam / avuluptamanāḥ prāha baḍi(lir)vāmanavañcitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तरङ्गतरला लक्ष्मीर्यद्यायाति च याति च । कृतमस्माभिरिति कि तत्प्रनृत्यन्ति शत्रवः

taraṅgataralā lakṣmīryadyāyāti ca yāti ca / kṛtamasmābhiriti ki tatpranṛtyanti śatravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शोचामि स्वसत्वस्थो निस्तरङ्ग इवोदधिः । दृष्ट्वा कालेन महता कथाशेषीकृताः श्रियः

na śocāmi svasatvastho nistaraṅga ivodadhiḥ / dṛṣṭvā kālena mahatā kathāśeṣīkṛtāḥ śriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं विधिदौरात्म्याद्विपदन्ता हि संपदः । लक्ष्मीं विनश्वरः शोचेत्कः कालकवलीकृताम्

avaśyaṃ vidhidaurātmyādvipadantā hi saṃpadaḥ / lakṣmīṃ vinaśvaraḥ śocetkaḥ kālakavalīkṛtām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनतिक्रमणीयो ऽयं कालः सर्वत्र जृम्भते । तुषैः कल्पितवृत्तिर्यत्प्रयातः स्वरतामहम्

anatikramaṇīyo 'yaṃ kālaḥ sarvatra jṛmbhate / tuṣaiḥ kalpitavṛttiryatprayātaḥ svaratāmaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकोशाशापलाशे ऽस्मिन्संसारोरुसरोरुहे । कालभृङ्गः पिबत्येव जनकिञ्जल्कमञ्जसा

vikośāśāpalāśe 'sminsaṃsārorusaroruhe / kālabhṛṅgaḥ pibatyeva janakiñjalkamañjasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगद्ग्रासगरिष्ठस्य तस्य कालस्य शासनात् । स्मृतिशेषदशां शक्र समेष्यति भवानपि

jagadgrāsagariṣṭhasya tasya kālasya śāsanāt / smṛtiśeṣadaśāṃ śakra sameṣyati bhavānapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं न विप्लवायन्त्येता हरिण्यः शीघ्रगाः क्षणम् । स्फीतफेनसितच्छत्त्रास्तरङ्गिण्यो विभूतयः

kiṃ na viplavāyantyetā hariṇyaḥ śīghragāḥ kṣaṇam / sphītaphenasitacchattrāstaraṅgiṇyo vibhūtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयाति तरला लक्ष्मीः स्रवत्यायुरलक्षितम् । इति वस्तुस्वभावे ऽस्मिन्को नु शोचति मद्विधः

prayāti taralā lakṣmīḥ sravatyāyuralakṣitam / iti vastusvabhāve 'sminko nu śocati madvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुः केनाक्षयं लब्धं वियोगः कस्य वा प्रियः । कस्मिन्वा चपला लक्ष्मीर्निषण्णा चरवीक्षिता

āyuḥ kenākṣayaṃ labdhaṃ viyogaḥ kasya vā priyaḥ / kasminvā capalā lakṣmīrniṣaṇṇā caravīkṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलीकलीलाचटुलैः संगमैर्दृष्टनष्टया । अनया सर्वगामिन्या कियन्तो न विडम्बिताः

alīkalīlācaṭulaiḥ saṃgamairdṛṣṭanaṣṭayā / anayā sarvagāminyā kiyanto na viḍambitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐश्वर्यसौरभभरान्गुणभृङ्गसङ्गान्कान्तालतावलयितानभिमानवृक्षान् । उत्फुल्लकीर्तिकुसुमान्फलपूरिताशान्सर्वकषो हरति कालमहाप्रवाहः

aiśvaryasaurabhabharānguṇabhṛṅgasaṅgānkāntālatāvalayitānabhimānavṛkṣān / utphullakīrtikusumānphalapūritāśānsarvakaṣo harati kālamahāpravāhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैतद्वदतः कार्याल्ललनं ललिताकृतिम् । ददर्शनिर्गतां शक्रो दृष्ट्वापृच्छच्च विस्मितः

tasyaitadvadataḥ kāryāllalanaṃ lalitākṛtim / dadarśanirgatāṃ śakro dṛṣṭvāpṛcchacca vismitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लीलाशिखण्डाभरणा का त्वं हरिणलोचने । किमर्थमसि निष्क्रान्ता दैत्याधिपतिविग्रहात्

līlāśikhaṇḍābharaṇā kā tvaṃ hariṇalocane / kimarthamasi niṣkrāntā daityādhipativigrahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा तच्छ्रुत्वावदच्छक्रं त्वामहं समुपस्थिता । त्यक्त्वैनं विस्मृताचारमुच्छिष्टस्पृष्टसर्पिषम्

sā tacchrutvāvadacchakraṃ tvāmahaṃ samupasthitā / tyaktvainaṃ vismṛtācāramucchiṣṭaspṛṣṭasarpiṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहं सुभटखड्गाग्रधाराजलनिवासिनी । कमलापूतमह्गल्या कमलाकरवासिनी

ahaṃ subhaṭakhaḍgāgradhārājalanivāsinī / kamalāpūtamahgalyā kamalākaravāsinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतदुक्त्वा चुर्भिः श्रीर्भूम्यम्भोवह्निवायुषु । पादैः संनिधिमादाय सहस्राक्षमुपाययौ

etaduktvā curbhiḥ śrīrbhūmyambhovahnivāyuṣu / pādaiḥ saṃnidhimādāya sahasrākṣamupāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीविहीनं पुरा शक्रो नमुचिं नाम दानवम् । पप्रच्छ शोककाले ऽस्मिन्किं न शोचसि दानव

śrīvihīnaṃ purā śakro namuciṃ nāma dānavam / papraccha śokakāle 'sminkiṃ na śocasi dānava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पृष्टो ऽवद्दैत्यो निःस्यन्दोदधिधैर्यभूः । नष्टाः शोकेन नश्यन्ति द्विषदानन्ददायिनः

iti pṛṣṭo 'vaddaityo niḥsyandodadhidhairyabhūḥ / naṣṭāḥ śokena naśyanti dviṣadānandadāyinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकदग्धशरीराणां प्ररोहः क्व पुनः श्रियः । शोकेन नश्यति प्रज्ञा प्रज्ञानाशो विपत्तये

śokadagdhaśarīrāṇāṃ prarohaḥ kva punaḥ śriyaḥ / śokena naśyati prajñā prajñānāśo vipattaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोकेन स्पृष्टचित्तानां नष्टानामुद्भवः कुतः । स्वकृतं भुज्यते कर्म परिपाके शुभाशुभम् । सतामम्लानवक्त्राणां नान्तरज्ञास्तु शत्रवः

śokena spṛṣṭacittānāṃ naṣṭānāmudbhavaḥ kutaḥ / svakṛtaṃ bhujyate karma paripāke śubhāśubham / satāmamlānavaktrāṇāṃ nāntarajñāstu śatravaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतिमासाद्य शक्रेण बडिः(लिः) स्वपदविच्युतः । पुनरेवावदत्पृष्टो व्यसने ऽप्यविलुप्तधीः

bhūtimāsādya śakreṇa baḍiḥ(liḥ) svapadavicyutaḥ / punarevāvadatpṛṣṭo vyasane 'pyaviluptadhīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यमेव शूराणां स्थितौ जयपराजयौ । कर्मायत्तौ न कर्ता त्वं कालप्राप्तमिदं भज

avaśyameva śūrāṇāṃ sthitau jayaparājayau / karmāyattau na kartā tvaṃ kālaprāptamidaṃ bhaja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालो न याति यास्यन्ति सहस्राणि भवादृशाम् । गन्ता त्वमपि कालेन किं धैर्येण विकत्थसे

kālo na yāti yāsyanti sahasrāṇi bhavādṛśām / gantā tvamapi kālena kiṃ dhairyeṇa vikatthase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तल्लोकेषु पश्यामि विचिन्वानो ऽपि सूक्ष्मधीः । दुष्प्रापं यदयत्नेन न लीढं कालजिह्वया

na tallokeṣu paśyāmi vicinvāno 'pi sūkṣmadhīḥ / duṣprāpaṃ yadayatnena na līḍhaṃ kālajihvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथावशेषविभवाः कालेन भुवनाधिपाः । श्रूयन्ते विहितास्ते ते किं वृथा शक्र माद्यसि

kathāvaśeṣavibhavāḥ kālena bhuvanādhipāḥ / śrūyante vihitāste te kiṃ vṛthā śakra mādyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तो ऽस्मि जेतुं त्वामेकः सानुगं दर्पमोहितम् । किंतु न क्षमते कालो वेलेवाब्धेर्बलं मम

śakto 'smi jetuṃ tvāmekaḥ sānugaṃ darpamohitam / kiṃtu na kṣamate kālo velevābdherbalaṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेनायान्ति विपदः कालेनायान्ति संपदः । पुंसां स्वकर्ममुद्राणां शोकस्यावसरो ऽत्र कः

kālenāyānti vipadaḥ kālenāyānti saṃpadaḥ / puṃsāṃ svakarmamudrāṇāṃ śokasyāvasaro 'tra kaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशम्यैतत्सहस्राक्षो विरतो ऽमर्षसाहसात् । स तमूचे कालवशं त्वं यथात्थ तथैव तत्

niśamyaitatsahasrākṣo virato 'marṣasāhasāt / sa tamūce kālavaśaṃ tvaṃ yathāttha tathaiva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा लोका भविषअयन्ति निर्मर्यादाः कलिस्पृशः । तदा त्वं दारुणैः पाशैर्मुक्तः स्वास्थ्यां गमिष्यसि

yadā lokā bhaviṣaayanti nirmaryādāḥ kalispṛśaḥ / tadā tvaṃ dāruṇaiḥ pāśairmuktaḥ svāsthyāṃ gamiṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुभाशुभस्य पृष्टो ऽथ पूर्वं रूपं महीभुजा । जगाद भीष्मो जन्तूनां विनाशोदयलक्षणम्

śubhāśubhasya pṛṣṭo 'tha pūrvaṃ rūpaṃ mahībhujā / jagāda bhīṣmo jantūnāṃ vināśodayalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशतटिनीतीरे पुरा शक्रः सनारदः । विलोक्य लक्ष्मीं पप्रच्छ विकासिकमलाननाम्

ākāśataṭinītīre purā śakraḥ sanāradaḥ / vilokya lakṣmīṃ papraccha vikāsikamalānanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवि शंस यथा तत्त्वमिहागमनकारणम् । इति पृष्टा महेन्द्रेण सावदत्कमलेक्षणा

devi śaṃsa yathā tattvamihāgamanakāraṇam / iti pṛṣṭā mahendreṇa sāvadatkamalekṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यक्त्वा दैत्यानहं शक्र नष्टाचारान्विशृङ्खलान् । सुराणां सद्म साधूनां संप्राप्ता तव चान्तिकम्

tyaktvā daityānahaṃ śakra naṣṭācārānviśṛṅkhalān / surāṇāṃ sadma sādhūnāṃ saṃprāptā tava cāntikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असुराः पूर्वमभवन्सदाचारविभूषणाः । स्नाता हुताग्नयश्चासन्निजिताः स्त्रीभिरर्चिताः

asurāḥ pūrvamabhavansadācāravibhūṣaṇāḥ / snātā hutāgnayaścāsannijitāḥ strībhirarcitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दातारो निःस्पृहाः क्षान्ताः प्रभाते घृतदर्शिनः । न निशीथे न चोत्सङ्गे दधिसक्तुभुजो ऽभवन्

dātāro niḥspṛhāḥ kṣāntāḥ prabhāte ghṛtadarśinaḥ / na niśīthe na cotsaṅge dadhisaktubhujo 'bhavan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवन्ध्यरतिसर्गाश्च तेनाहं तानभूषयम् । अद्य तूत्सन्नमर्यादास्त्यक्तास्ते दुर्मदा मया

avandhyaratisargāśca tenāhaṃ tānabhūṣayam / adya tūtsannamaryādāstyaktāste durmadā mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयत्ताः पतयः स्त्रीणां शण्टीनामद्य तत्परे । प्रत्युत्थानादिकं तांश्च कुर्वन्त्युच्चैर्वदन्ति च

āyattāḥ patayaḥ strīṇāṃ śaṇṭīnāmadya tatpare / pratyutthānādikaṃ tāṃśca kurvantyuccairvadanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तरुणा धूर्तसचिवा वृद्धानां वचनं वयः । विडम्बयन्ति दर्पान्धा हेलोल्लोलितकुन्तलाः

taruṇā dhūrtasacivā vṛddhānāṃ vacanaṃ vayaḥ / viḍambayanti darpāndhā helollolitakuntalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशौचोच्छिष्टसूदैश्च विहितं भक्षयन्ति ते । गुप्तोद्यानेषु देवार्थिभृत्यस्वजनवर्जिताः

aśaucocchiṣṭasūdaiśca vihitaṃ bhakṣayanti te / guptodyāneṣu devārthibhṛtyasvajanavarjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धान्यं पयोन्नं विवृतं स्वोच्छिष्टस्पृष्टसर्पिषम् । गृहे तेषां न वीक्षन्ते हासकेलिरताः स्त्रियः

dhānyaṃ payonnaṃ vivṛtaṃ svocchiṣṭaspṛṣṭasarpiṣam / gṛhe teṣāṃ na vīkṣante hāsakeliratāḥ striyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीयोग्यं पुरुषो धत्ते केशांशुकविभूषणम् । आचारगतिसंलापं पौरुषं स्त्री बिभर्ति च

strīyogyaṃ puruṣo dhatte keśāṃśukavibhūṣaṇam / ācāragatisaṃlāpaṃ pauruṣaṃ strī bibharti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं तेषां मदान्धानां वसतिं पापिनामहम् । त्यक्त्वान्तिकमवाप्ता त्वां सत्यशीले मम् स्थितिः

itthaṃ teṣāṃ madāndhānāṃ vasatiṃ pāpināmaham / tyaktvāntikamavāptā tvāṃ satyaśīle mam sthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशा श्रद्धा धृतिः क्षान्तिः कान्तिर्वृत्तिर्जितिर्मतिः । युष्मानेव समायाता देव्यो ऽष्टौ मत्पुरःसराः

āśā śraddhā dhṛtiḥ kṣāntiḥ kāntirvṛttirjitirmatiḥ / yuṣmāneva samāyātā devyo 'ṣṭau matpuraḥsarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति ब्रुवाणां तां शक्रः प्राप्य प्रायात्त्रिविष्टपम् । निमित्तमेतत्प्रथमं सुभाशुभफलं नृणाम्

iti bruvāṇāṃ tāṃ śakraḥ prāpya prāyāttriviṣṭapam / nimittametatprathamaṃ subhāśubhaphalaṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञा ब्रह्मपदं पृष्टः पुनरूचे पितामहः । असितो देवलः पूर्वं जैगीषव्यमभाषत

rājñā brahmapadaṃ pṛṣṭaḥ punarūce pitāmahaḥ / asito devalaḥ pūrvaṃ jaigīṣavyamabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वन्दितो निन्दितश्चासि समस्तुल्यप्रियाप्रियः । त्यक्तरागभयद्वेषो लक्ष्यसे केन हेतुना

vandito ninditaścāsi samastulyapriyāpriyaḥ / tyaktarāgabhayadveṣo lakṣyase kena hetunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पृष्टो मुनीन्द्रेण जैगीषव्यः स्वतन्त्रवित् । उवाच शान्तमनसः सत्यं जातमिदं मम

iti pṛṣṭo munīndreṇa jaigīṣavyaḥ svatantravit / uvāca śāntamanasaḥ satyaṃ jātamidaṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यानलसमुद्भूतविवेकव्यस्तविप्लवाः । न हृष्यन्ति न शोचन्ति सन्तः संतोषनिर्भराः

vidyānalasamudbhūtavivekavyastaviplavāḥ / na hṛṣyanti na śocanti santaḥ saṃtoṣanirbharāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मानावमानयोस्तुल्या न स्निग्धा न च वैरिणः । ममायमिति नो येषामहमस्येति वा क्वचित्

mānāvamānayostulyā na snigdhā na ca vairiṇaḥ / mamāyamiti no yeṣāmahamasyeti vā kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्सर्यमनुरागो वा निरपायसुखस्पृशाम् । सर्वबन्धविनिर्मुक्ता निर्भयाः संचरन्ति ये । प्रबुद्धाः स्वप्नमायासु लभन्ते ब्रह्मणः पदम्

mātsaryamanurāgo vā nirapāyasukhaspṛśām / sarvabandhavinirmuktā nirbhayāḥ saṃcaranti ye / prabuddhāḥ svapnamāyāsu labhante brahmaṇaḥ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियः सर्वत्र पूज्यश्च को ऽस्तीति जगतीभुजा । भीष्मः पृष्टो ऽवदत्कृष्णो यदाहान्धकभूपतिम्

priyaḥ sarvatra pūjyaśca ko 'stīti jagatībhujā / bhīṣmaḥ pṛṣṭo 'vadatkṛṣṇo yadāhāndhakabhūpatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एवास्ति निखिलप्रियः पूज्यश्च नारदः । स्वच्छन्दचारी सुखितः सोद्योगो विजितेन्द्रियः

eka evāsti nikhilapriyaḥ pūjyaśca nāradaḥ / svacchandacārī sukhitaḥ sodyogo vijitendriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंनिरुद्धप्रसरो निःसङ्गो बहुसंगतः । क्रीडारतिर्जगद्द्रष्टा कामक्रोधविवर्जितः

asaṃniruddhaprasaro niḥsaṅgo bahusaṃgataḥ / krīḍāratirjagaddraṣṭā kāmakrodhavivarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वेति पृष्टः पार्थेन भूतानां प्रभवो ऽप्ययम् । कालस्य च गतिं भीष्मो बभाषे विश्वतत्त्ववित्

śrutveti pṛṣṭaḥ pārthena bhūtānāṃ prabhavo 'pyayam / kālasya ca gatiṃ bhīṣmo babhāṣe viśvatattvavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा शुकेन भगवान्व्यासः पृष्टो ऽब्रवीदिदम् । सर्गास्थितिं च कालं च यच्च कृत्यं द्विजन्मनाम्

purā śukena bhagavānvyāsaḥ pṛṣṭo 'bravīdidam / sargāsthitiṃ ca kālaṃ ca yacca kṛtyaṃ dvijanmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रयुगपर्यन्तेष्वव्यक्तो व्यक्ततां गतः । ब्रह्म सृजति शब्दात्तु व्योमादिक्ष्मान्तपञ्चकम्

sahasrayugaparyanteṣvavyakto vyaktatāṃ gataḥ / brahma sṛjati śabdāttu vyomādikṣmāntapañcakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुद्भुते पुनः सर्गे कालेनाकाशशेषताम् । गते व्योमादि विलयं प्रयात्यव्यक्तसंज्ञके

tadudbhute punaḥ sarge kālenākāśaśeṣatām / gate vyomādi vilayaṃ prayātyavyaktasaṃjñake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्ययं सर्गसंक्षेपः शृणु कृत्यं द्विजन्मनाम् । संस्कृतो जातकर्माद्यैर्ब्रह्मचारी भवेद्गृही

ityayaṃ sargasaṃkṣepaḥ śṛṇu kṛtyaṃ dvijanmanām / saṃskṛto jātakarmādyairbrahmacārī bhavedgṛhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानमात्मना पश्यन्वानप्रस्थस्ततो यतिः । ब्राह्मं कर्मेति कथितं ज्ञानिनां वृत्तिरुच्यते

ātmānamātmanā paśyanvānaprasthastato yatiḥ / brāhmaṃ karmeti kathitaṃ jñānināṃ vṛttirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादरविरक्तेच्छो विद्युत्तरलमात्मना । पश्यन्नन्तः परं ज्योतिः सर्वव्यापी समीरवत्

anādaravirakteccho vidyuttaralamātmanā / paśyannantaḥ paraṃ jyotiḥ sarvavyāpī samīravat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शून्यस्थानैकनिलयः समो ब्रह्मणि लीयते । कर्मणा याति संसारं निःसंसारस्तु विद्यया

śūnyasthānaikanilayaḥ samo brahmaṇi līyate / karmaṇā yāti saṃsāraṃ niḥsaṃsārastu vidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निजोद्भवविलीनेच्छः संविद्विकचमानसः । सततं स्वान्तविश्रान्तः परमामृतमश्नुते

nijodbhavavilīnecchaḥ saṃvidvikacamānasaḥ / satataṃ svāntaviśrāntaḥ paramāmṛtamaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वेति भीष्मं पप्रच्छ य एते पृथिवीश्वराः । याता मृत्युवशं तेषां को मृत्युरिति पाण्डवः

śrutveti bhīṣmaṃ papraccha ya ete pṛthivīśvarāḥ / yātā mṛtyuvaśaṃ teṣāṃ ko mṛtyuriti pāṇḍavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भीष्मो ऽब्रवीत्पुरा प्राह राजानमनुकम्पकम् । नारदः पुत्रशोकार्तं शत्रूणां वशमागतम्

bhīṣmo 'bravītpurā prāha rājānamanukampakam / nāradaḥ putraśokārtaṃ śatrūṇāṃ vaśamāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमेतद्विधिः सृष्ट्वा प्रजा विपुलतां गताः । आवर्तमाने भुवने दृष्ट्वा क्रोधं समाययौ

sarvametadvidhiḥ sṛṣṭvā prajā vipulatāṃ gatāḥ / āvartamāne bhuvane dṛṣṭvā krodhaṃ samāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्क्रोधाद्दीप्तशिखिना दह्यमानेषु जन्तुषु । कृपावांरुयम्बको देवश्चतुर्मुखमयाचत । शंभुनाभ्यर्थितो धाता कोपाग्निं संजहार तम्

tatkrodhāddīptaśikhinā dahyamāneṣu jantuṣu / kṛpāvāṃruyambako devaścaturmukhamayācata / śaṃbhunābhyarthito dhātā kopāgniṃ saṃjahāra tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहृतात्क्रोधदहनात्कन्या कमललोचना । उदतिष्ठन्नभःश्यामा रक्ताम्बरविभूषणा

saṃhṛtātkrodhadahanātkanyā kamalalocanā / udatiṣṭhannabhaḥśyāmā raktāmbaravibhūṣaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उवाच तां ततो ब्रह्मा त्वं शनैः संहर प्रजाः । अप्सु प्रतिष्ठिता ह्येषा भूमिर्भारेण मज्जति

uvāca tāṃ tato brahmā tvaṃ śanaiḥ saṃhara prajāḥ / apsu pratiṣṭhitā hyeṣā bhūmirbhāreṇa majjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा दारुणं धातुः कृपया नेत्रजं जलम् । निजं जग्राह पाणिभ्यां निन्दन्ती जन्म दुःखिता

tacchrutvā dāruṇaṃ dhātuḥ kṛpayā netrajaṃ jalam / nijaṃ jagrāha pāṇibhyāṃ nindantī janma duḥkhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कथं तव सुता देव घोरे कर्मणि मद्विधा । योग्या बन्धुवियुक्तानां न सहे दुःखिनां गिरः

kathaṃ tava sutā deva ghore karmaṇi madvidhā / yogyā bandhuviyuktānāṃ na sahe duḥkhināṃ giraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा विपुलं चक्रे दुष्करं विविधं तपः । सा मृत्युः सर्वसंहारभीता कारुण्यशालिनी

ityuktvā vipulaṃ cakre duṣkaraṃ vividhaṃ tapaḥ / sā mṛtyuḥ sarvasaṃhārabhītā kāruṇyaśālinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यै वरं ददौ धाता व्याधयस्ते ऽश्रुबिन्दवः । भविष्यन्ति जनान्ताय त्वां न ज्ञास्यन्ति मोहिताः

tasyai varaṃ dadau dhātā vyādhayaste 'śrubindavaḥ / bhaviṣyanti janāntāya tvāṃ na jñāsyanti mohitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति मृत्युः पुरा सृष्ट्वा ब्रह्मणा सर्वसंहृतिः । मा शुचः पृथिवीपाल सा हि कं नोपसर्पति

iti mṛtyuḥ purā sṛṣṭvā brahmaṇā sarvasaṃhṛtiḥ / mā śucaḥ pṛthivīpāla sā hi kaṃ nopasarpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मतत्त्वं पुनः पृष्टो धर्मजेन पितामहः । शशंस सारं धर्मस्य सत्यं परहितं तथा

dharmatattvaṃ punaḥ pṛṣṭo dharmajena pitāmahaḥ / śaśaṃsa sāraṃ dharmasya satyaṃ parahitaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिर्धर्मस्य विविधा सूक्ष्मा ज्ञातुं न शक्यते । विपरीतविचाराणामधर्मो याति धर्मताम्

gatirdharmasya vividhā sūkṣmā jñātuṃ na śakyate / viparītavicārāṇāmadharmo yāti dharmatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्जलतपाः पूर्वमभवज्जाजलिर्मुनिः । जटासु यस्य विश्वासात्कुलायाः पक्षिभिः कृताः

antarjalatapāḥ pūrvamabhavajjājalirmuniḥ / jaṭāsu yasya viśvāsātkulāyāḥ pakṣibhiḥ kṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स दृष्ट्वा पक्षिणां मूर्ध्नि निर्वृत्ताञ्शावकाञ्शनैः । बभूव धर्मसंमत्तस्तमूचुरथ राक्षसाः

sa dṛṣṭvā pakṣiṇāṃ mūrdhni nirvṛttāñśāvakāñśanaiḥ / babhūva dharmasaṃmattastamūcuratha rākṣasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुलाधरस्य समातामनासाद्यैव किं मुने । माद्यसि स्फारतपसां व्ययं कर्तुमिहोद्यतः

tulādharasya samātāmanāsādyaiva kiṃ mune / mādyasi sphāratapasāṃ vyayaṃ kartumihodyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रुत्वा समन्विष्य गत्वा वाराणसीं मुनिः । तुलाधरं ददर्शाथ मांसविक्रयजीवितम्

iti śrutvā samanviṣya gatvā vārāṇasīṃ muniḥ / tulādharaṃ dadarśātha māṃsavikrayajīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानदृष्ट्या स्वयं ज्ञात्वा तस्यागमनकारणण् । तुलाधरो ऽब्रवीद्ब्रह्मन्धर्मो हि गगनात्मकः

jñānadṛṣṭyā svayaṃ jñātvā tasyāgamanakāraṇaṇ / tulādharo 'bravīdbrahmandharmo hi gaganātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभीतैः सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयप्रदैः । असक्तैः कर्मनिपुणैर्धर्मस्यासाद्यते गतिः

abhītaiḥ sarvabhūtebhyo bhūtānāmabhayapradaiḥ / asaktaiḥ karmanipuṇairdharmasyāsādyate gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहिंसा परमो यज्ञः पुण्यैर्यष्टुं स शक्यते । पश्य पापं कृशाप्राप्यं गोपशुप्राणपीडनात्

ahiṃsā paramo yajñaḥ puṇyairyaṣṭuṃ sa śakyate / paśya pāpaṃ kṛśāprāpyaṃ gopaśuprāṇapīḍanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मयज्ञाप्तपुण्यानामात्मतीर्थैकसेविनाम् । त्यक्ताभिमानस्पर्धानां नैव शोचन्ति बान्धवाः

ātmayajñāptapuṇyānāmātmatīrthaikasevinām / tyaktābhimānaspardhānāṃ naiva śocanti bāndhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.