च । तत्र कारण-रूपत्वेन अधिष्ठातृ-देवता-रूपत्वेनात्रोच्यते । आराध्य-रूपत्वेन प्राग् उक्तः । ईश्वरः परमः कृष्ण इति । वर्ण-रूपत्वेनाग्रे उद्धरिष्यते कामः कृष्णाय इति । यथोक्तं हायशीर्ष-पञ्चरात्रे - वाच्यत्वं वाचकत्वं देवता-मन्त्रयोर् इह । अभेदेनोच्यते ब्रह्म तत्त्व-विद्भिर् विचारतः ॥ इति । गोपाल-तापनी-श्रुतिषु - वायुर् यथैको भुवनं प्रविष्टो जन्ये जन्ये पञ्च-रूपो बभूव । कृष्णस् तथैकोऽपि जगद्-धितार्थं शब्देनासौ पञ्च-पदो विभाति ॥ इति । क्वचिद् दुर्गाया अधिष्ठातृत्वं शक्ति-शक्तिमतोर् अभेद-विवक्षया यथा च बृहद्-गौतमीये - राधा दुर्गा शिवा दुर्गा लक्ष्मी दुर्गा प्रकीर्तिता । गोपाल-विष्णु-पूजायाम् आद्य्-अन्ता न तु मध्यमा ॥ अतैवोक्तं गौतमीय-कल्पे -- यः कृष्णः सैव दुर्गा स्याद् या दुर्गा कृष्ण एव सः । अनयोर् अन्तरादर्शी संसारान् नो विमुच्यते ॥ इत्य् आदि । अतः स्वयम् एव श्री-कृष्णस् तत्र स्वरूप-शक्ति-रूपेण दुर्गा नामेति । तस्मान् नेयं मायांश-भूता दुर्गातिगम्यते । निरुक्तिश् चात्र कृच्छ्रेण दुर्गाराधनादि बहु-प्रयासेन गम्यते ज्ञायते इति । तथा च नारद-पञ्चरात्रे श्रुति-विद्या-संवादे - जानात्य् एका परा-कान्तं सैव दुर्गा तद्-आत्मिका । या परा परमा शक्तिर् महा-विष्णु-स्वरूपिणी ॥ यस्या विज्ञान-मात्रेण पराणां परमात्मनः । मुहूर्ताद् एव देवस्य प्राप्तिर् भवति नान्यथा ॥ एकेयं प्रेम-सर्वस्व-स्वभावा श्री-कुलेश्वरी । अनया सुलभो ज्ञेय आदि देवोऽखिलेश्वरः ॥ भक्तिर् भजन-सम्पत्तिर् भजते प्रकृतिः प्रियम् । ज्ञायतेऽत्यन्त दुःखेन सेयं प्रकृतिर् आत्मनः ॥ दुर्गेति गीयते सद्भिर् अखण्ड-रस-वल्लभा । अस्या आवरिका शक्तिर् महा-मायाखिलेश्वरी । यया मुग्धं जगत् सर्वं सर्व-देहाभिमानतः ॥ इति च । तथा च सम्मोहन-तन्त्रे जयां प्रति श्री-दुर्गा-वचनं - यन् नाम्ना नाम्नी दुर्गाहं गुणैर् गुणवती ह्य् अहम् । यद्-वैभवा महा-लक्ष्मी राधा नित्यापरा द्वया ॥ इति । किं च प्रेम-रूपा ये आनन्द-महानन्द-रसास् तत् परिपाक-भेदास् तद्-आत्मकेन तथा ज्योती-रूपेण स्व-प्रकाशकेन मनुना मन्त्र-रूपेण काम-बीजेन सङ्गतम् इति मूलान्तर्गतत्वेऽपि काम-बीजस्य पृथग्-उक्तिः कुत्रचन स्वातन्त्र्यापेक्षया ॥३॥ तत्-किञ्जल्कं तद्-अंशानां तत्-पत्राणि श्रियाम् अपि ॥४॥
ca | tatra kāraṇa-rūpatvena adhiṣṭhātṛ-devatā-rūpatvenātrocyate | ārādhya-rūpatvena prāg uktaḥ | īśvaraḥ paramaḥ kṛṣṇa iti | varṇa-rūpatvenāgre uddhariṣyate kāmaḥ kṛṣṇāya iti | yathoktaṃ hāyaśīrṣa-pañcarātre - vācyatvaṃ vācakatvaṃ devatā-mantrayor iha | abhedenocyate brahma tattva-vidbhir vicārataḥ || iti | gopāla-tāpanī-śrutiṣu - vāyur yathaiko bhuvanaṃ praviṣṭo janye janye pañca-rūpo babhūva | kṛṣṇas tathaiko'pi jagad-dhitārthaṃ śabdenāsau pañca-pado vibhāti || iti | kvacid durgāyā adhiṣṭhātṛtvaṃ śakti-śaktimator abheda-vivakṣayā yathā ca bṛhad-gautamīye - rādhā durgā śivā durgā lakṣmī durgā prakīrtitā | gopāla-viṣṇu-pūjāyām ādy-antā na tu madhyamā || ataivoktaṃ gautamīya-kalpe -- yaḥ kṛṣṇaḥ saiva durgā syād yā durgā kṛṣṇa eva saḥ | anayor antarādarśī saṃsārān no vimucyate || ity ādi | ataḥ svayam eva śrī-kṛṣṇas tatra svarūpa-śakti-rūpeṇa durgā nāmeti | tasmān neyaṃ māyāṃśa-bhūtā durgātigamyate | niruktiś cātra kṛcchreṇa durgārādhanādi bahu-prayāsena gamyate jñāyate iti | tathā ca nārada-pañcarātre śruti-vidyā-saṃvāde - jānāty ekā parā-kāntaṃ saiva durgā tad-ātmikā | yā parā paramā śaktir mahā-viṣṇu-svarūpiṇī || yasyā vijñāna-mātreṇa parāṇāṃ paramātmanaḥ | muhūrtād eva devasya prāptir bhavati nānyathā || ekeyaṃ prema-sarvasva-svabhāvā śrī-kuleśvarī | anayā sulabho jñeya ādi devo'khileśvaraḥ || bhaktir bhajana-sampattir bhajate prakṛtiḥ priyam | jñāyate'tyanta duḥkhena seyaṃ prakṛtir ātmanaḥ || durgeti gīyate sadbhir akhaṇḍa-rasa-vallabhā | asyā āvarikā śaktir mahā-māyākhileśvarī | yayā mugdhaṃ jagat sarvaṃ sarva-dehābhimānataḥ || iti ca | tathā ca sammohana-tantre jayāṃ prati śrī-durgā-vacanaṃ - yan nāmnā nāmnī durgāhaṃ guṇair guṇavatī hy aham | yad-vaibhavā mahā-lakṣmī rādhā nityāparā dvayā || iti | kiṃ ca prema-rūpā ye ānanda-mahānanda-rasās tat paripāka-bhedās tad-ātmakena tathā jyotī-rūpeṇa sva-prakāśakena manunā mantra-rūpeṇa kāma-bījena saṅgatam iti mūlāntargatatve'pi kāma-bījasya pṛthag-uktiḥ kutracana svātantryāpekṣayā ||3|| tat-kiñjalkaṃ tad-aṃśānāṃ tat-patrāṇi śriyām api ||4||
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.