अथातो ऽभयामलकीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः
athāto 'bhayāmalakīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Agnivesa: Carakasamhita·6·6.1
Agnivesa: Carakasamhita 6.1
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वस्थानोक्तलक्षणाभावेनावधारितायुष्मद्भावेन चिकित्सा धर्मार्थयशस्करी कर्तव्येत्यनन्तरं चिकित्साभिधायकं स्थानम् उच्यते ॥ १ रसायनवाजीकरणसाधनमपि यथा चिकित्सोच्यते तथानन्तरम् एव वक्ष्यति ॥ २ तत्रापि ज्वरादिचिकित्सायाः प्राग्रसायनवाजीकरणयोर् महाफलत्वेनादाव् अभिधानम् ॥ ३ तयोरपि च रसायनमेव वर्षसहस्रायुष्ट्वादिकारणतया महाफलम् इति तद् अभिधीयते तत्रापि चाभयामलकीयश् चिकित्सास्थानार्थसूत्राभिधायकतयाग्रे ऽभिधीयते ॥ ४] चिकित्सितं व्याधिहरं पथ्यं साधनमौषधम् । प्रायश्चित्तं प्रशमनं प्रकृतिस्थापनं हितम्
pūrvasthānoktalakṣaṇābhāvenāvadhāritāyuṣmadbhāvena cikitsā dharmārthayaśaskarī kartavyetyanantaraṃ cikitsābhidhāyakaṃ sthānam ucyate // 1 rasāyanavājīkaraṇasādhanamapi yathā cikitsocyate tathānantaram eva vakṣyati // 2 tatrāpi jvarādicikitsāyāḥ prāgrasāyanavājīkaraṇayor mahāphalatvenādāv abhidhānam // 3 tayorapi ca rasāyanameva varṣasahasrāyuṣṭvādikāraṇatayā mahāphalam iti tad abhidhīyate tatrāpi cābhayāmalakīyaś cikitsāsthānārthasūtrābhidhāyakatayāgre 'bhidhīyate // 4] cikitsitaṃ vyādhiharaṃ pathyaṃ sādhanamauṣadham / prāyaścittaṃ praśamanaṃ prakṛtisthāpanaṃ hitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथातः करप्रचितीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः
athātaḥ karapracitīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आमलकरसायनत्वसाम्याद् अनन्तरं करप्रचितीय उच्यते ॥ १] करप्रचितानां यथोक्तगुणानाम् आमलकानामुद्धृतास्थ्नां शुष्कचूर्णितानां पुनर्माघे फाल्गुने वा मासे त्रिःसप्तकृत्वः स्वरसपरिपीतानां पुनः शुष्कचूर्णीकृतानाम् आढकम् एकं ग्राहयेत् अथ जीवनीयानां बृंहणीयानां स्तन्यजननानां शुक्रजननानां वयःस्थापनानां षड्विरेचनशताश्रितीयोक्तानाम् औषधगणानां चन्दनागुरुधवतिनिशखदिरशिंशपासनसाराणां चाणुशः कृत्तानाम् अभयाविभीतकपिप्पलीवचाचव्यचित्रकविडङ्गानां च समस्तानामाढकमेकं दशगुणेनाम्भसा साधयेत् तस्मिन्नाढकावशेषे रसे सुपूते तान्य् आमलकचूर्णानि दत्त्वा गोमयाग्निभिर् वंशविदलशरतेजनाग्निभिर् वा साधयेद् यावद् अपनयाद्रसस्य तम् अनुपदग्धम् उपहृत्यायसीषु पात्रीष्वास्तीर्य शोषयेत् सुशुष्कं तत् कृष्णाजिनस्योपरि दृषदि श्लक्ष्णपिष्टम् अयःस्थाल्यां निधापयेत् सम्यक् तच्चूर्णम् अयश् चूर्णाष्टभागसम्प्रयुक्तं मधुसर्पिर्भ्याम् अग्निबलम् अभिसमीक्ष्य प्रयोजयेदिति
āmalakarasāyanatvasāmyād anantaraṃ karapracitīya ucyate // 1] karapracitānāṃ yathoktaguṇānām āmalakānāmuddhṛtāsthnāṃ śuṣkacūrṇitānāṃ punarmāghe phālgune vā māse triḥsaptakṛtvaḥ svarasaparipītānāṃ punaḥ śuṣkacūrṇīkṛtānām āḍhakam ekaṃ grāhayet atha jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyānāṃ stanyajananānāṃ śukrajananānāṃ vayaḥsthāpanānāṃ ṣaḍvirecanaśatāśritīyoktānām auṣadhagaṇānāṃ candanāgurudhavatiniśakhadiraśiṃśapāsanasārāṇāṃ cāṇuśaḥ kṛttānām abhayāvibhītakapippalīvacācavyacitrakaviḍaṅgānāṃ ca samastānāmāḍhakamekaṃ daśaguṇenāmbhasā sādhayet tasminnāḍhakāvaśeṣe rase supūte tāny āmalakacūrṇāni dattvā gomayāgnibhir vaṃśavidalaśaratejanāgnibhir vā sādhayed yāvad apanayādrasasya tam anupadagdham upahṛtyāyasīṣu pātrīṣvāstīrya śoṣayet suśuṣkaṃ tat kṛṣṇājinasyopari dṛṣadi ślakṣṇapiṣṭam ayaḥsthālyāṃ nidhāpayet samyak taccūrṇam ayaś cūrṇāṣṭabhāgasamprayuktaṃ madhusarpirbhyām agnibalam abhisamīkṣya prayojayediti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्रसायनं पूर्वं वसिष्ठः कश्यपो ऽङ्गिराः । जमदग्निर्भरद्वाजो भृगुरन्ये च तद्विधाः
etadrasāyanaṃ pūrvaṃ vasiṣṭhaḥ kaśyapo 'ṅgirāḥ / jamadagnirbharadvājo bhṛguranye ca tadvidhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयुज्य प्रयता मुक्ताः श्रमव्याधिजराभयात् । यावद् ऐच्छंस् तपस्तेपुस् तत्प्रभावान्महाबलाः
prayujya prayatā muktāḥ śramavyādhijarābhayāt / yāvad aicchaṃs tapastepus tatprabhāvānmahābalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं रसायनं चक्रे ब्रह्मा वार्षसहस्रिकम् । जराव्याधिप्रशमनं बुद्धीन्द्रियबलप्रदम्
idaṃ rasāyanaṃ cakre brahmā vārṣasahasrikam / jarāvyādhipraśamanaṃ buddhīndriyabalapradam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करप्रचितानामितिपदं स्वयंपतितग्रहणं निषेधयति ॥ १ माघे फाल्गुने वेतिग्रहणवचनात् तथैव गृहीतानामधिकार इत्यागमादुन्नीयते ॥ २ स्वरस इहामलकस्यैव भवति अधिकारात् ॥ ३ शाकः बृहत्पत्त्रस् तरुः ॥ ४ कृत्तानामिति छिन्नानाम् ॥ ५ इह गोमयाग्न्याद्युपकरणनियमेनैव शक्त्युत्कर्षो भवतीति ऋषिवचनाद् उन्नीयते ॥ ६ यदुक्तम् ऋषयस् त्व् एव जानन्ति योगसंयोगजं फलम् इति ॥ ७ एवमन्यत्रापि इतिकर्तव्यतानियमो व्याख्येयः ॥ ८ कृष्णाजिनस्येति कृष्णसाराजिनस्य ॥ ९] तपसा ब्रह्मचर्येण यानेन प्रशमेन च । रसायनविधानेन कालयुक्तेन चायुषा
karapracitānāmitipadaṃ svayaṃpatitagrahaṇaṃ niṣedhayati // 1 māghe phālgune vetigrahaṇavacanāt tathaiva gṛhītānāmadhikāra ityāgamādunnīyate // 2 svarasa ihāmalakasyaiva bhavati adhikārāt // 3 śākaḥ bṛhatpattras taruḥ // 4 kṛttānāmiti chinnānām // 5 iha gomayāgnyādyupakaraṇaniyamenaiva śaktyutkarṣo bhavatīti ṛṣivacanād unnīyate // 6 yaduktam ṛṣayas tv eva jānanti yogasaṃyogajaṃ phalam iti // 7 evamanyatrāpi itikartavyatāniyamo vyākhyeyaḥ // 8 kṛṣṇājinasyeti kṛṣṇasārājinasya // 9] tapasā brahmacaryeṇa yānena praśamena ca / rasāyanavidhānena kālayuktena cāyuṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थिता महर्षयः पूर्वं नहि किंचिद् रसायनम् । ग्राम्यानामन्यकार्याणां सिध्यत्यप्रयतात्मनाम्
sthitā maharṣayaḥ pūrvaṃ nahi kiṃcid rasāyanam / grāmyānāmanyakāryāṇāṃ sidhyatyaprayatātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्प्रति रसायनस्य तपोब्रह्मचर्यध्यानादियुक्तस्यैव महाफलत्वं भवतीति दर्शयन्नाह तपसेत्यादि ॥ १ कालयुक्तेन चायुषेति अनियतकालयुक्तेन चायुषेत्यर्थः नियतकालायुषं प्रति तु न रसायनं फलवदित्युक्तम् एव ॥ २ स्थिता इति दीर्घकालजीविनः ॥ ३ विपर्ययेण तपःप्रभृतिविरहे रसायनस्याफलताम् आह न हीत्यादि ॥ ४] संवत्सरं पयोवृत्तिर्गवां मध्ये वसेत् सदा । सावित्रीं मनसा ध्यायन् ब्रह्मचारी यतेन्द्रियः
samprati rasāyanasya tapobrahmacaryadhyānādiyuktasyaiva mahāphalatvaṃ bhavatīti darśayannāha tapasetyādi // 1 kālayuktena cāyuṣeti aniyatakālayuktena cāyuṣetyarthaḥ niyatakālāyuṣaṃ prati tu na rasāyanaṃ phalavadityuktam eva // 2 sthitā iti dīrghakālajīvinaḥ // 3 viparyayeṇa tapaḥprabhṛtivirahe rasāyanasyāphalatām āha na hītyādi // 4] saṃvatsaraṃ payovṛttirgavāṃ madhye vaset sadā / sāvitrīṃ manasā dhyāyan brahmacārī yatendriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवत्सरान्ते पौषीं वा माघीं वा फाल्गुनीं तिथिम् । त्र्यहोषवासी शुक्लस्य प्रविश्यामलकीवनम्
saṃvatsarānte pauṣīṃ vā māghīṃ vā phālgunīṃ tithim / tryahoṣavāsī śuklasya praviśyāmalakīvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृहत्फलाढ्यम् आरुह्य द्रुमं शाखागतं फलम् । गृहीत्वा पाणिना तिष्ठेज्जपन् ब्रह्मामृतागमात्
bṛhatphalāḍhyam āruhya drumaṃ śākhāgataṃ phalam / gṛhītvā pāṇinā tiṣṭhejjapan brahmāmṛtāgamāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा ह्य् अवश्यममृतं वसत्यामलके क्षणम् । शर्करामधुकल्पानि स्नेहवन्ति मृदूनि च
tadā hy avaśyamamṛtaṃ vasatyāmalake kṣaṇam / śarkarāmadhukalpāni snehavanti mṛdūni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्त्यमृतसंयोगात्तानि यावन्ति भक्षयेत् । जीवेद् वर्षसहस्राणि तावन्त्यागतयौवनः
bhavantyamṛtasaṃyogāttāni yāvanti bhakṣayet / jīved varṣasahasrāṇi tāvantyāgatayauvanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौहित्यमेषां गत्वा तु भवत्यमरसंनिभः । स्वयं चास्योपतिष्ठन्ते श्रीर् वेदा वाक्च रूपिणी
sauhityameṣāṃ gatvā tu bhavatyamarasaṃnibhaḥ / svayaṃ cāsyopatiṣṭhante śrīr vedā vākca rūpiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मचारित्वेनेन्द्रियनियमे लब्धे ऽपि यतेन्द्रियपदसम्बन्ध इन्द्रियनियमातिशयोपदर्शनार्थः ॥ १ पौषादिषु संवत्सरान्तत्वं नियमदिनादारभ्य वर्षपूरणेन ज्ञेयम् ॥ २ फाल्गुनीम् इत्यस्यान्ते प्राप्येति शेषः ॥ ३ न द्रुममारोहेत् इत्यस्येह आरुह्य द्रुममिति वचनेनापवादः ॥ ४ जपन् ब्रह्मेति ॐकारं जपन् ॥ ५ अमृतागमादिति अमृतागमपर्यन्तम् ॥ ६ सौहित्यमेषामिति करणे षष्ठी ॥ ७ वाग्रूपिणीति तदधिष्ठात्री देवता ॥ ८] त्रिफलाया रसे मूत्रे गवां क्षारे च लावणे । क्रमेण चेङ्गुदीक्षारे किंशुकक्षार एव च
brahmacāritvenendriyaniyame labdhe 'pi yatendriyapadasambandha indriyaniyamātiśayopadarśanārthaḥ // 1 pauṣādiṣu saṃvatsarāntatvaṃ niyamadinādārabhya varṣapūraṇena jñeyam // 2 phālgunīm ityasyānte prāpyeti śeṣaḥ // 3 na drumamārohet ityasyeha āruhya drumamiti vacanenāpavādaḥ // 4 japan brahmeti oṃkāraṃ japan // 5 amṛtāgamāditi amṛtāgamaparyantam // 6 sauhityameṣāmiti karaṇe ṣaṣṭhī // 7 vāgrūpiṇīti tadadhiṣṭhātrī devatā // 8] triphalāyā rase mūtre gavāṃ kṣāre ca lāvaṇe / krameṇa ceṅgudīkṣāre kiṃśukakṣāra eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तीक्ष्णायसस्य पत्त्राणि वह्निवर्णानि साधयेत् । चतुरङ्गुलदीर्घाणि तिलोत्सेधतनूनि च
tīkṣṇāyasasya pattrāṇi vahnivarṇāni sādhayet / caturaṅguladīrghāṇi tilotsedhatanūni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञात्वा तान्यञ्जनाभानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । तानि चूर्णानि मधुना रसेनामलकस्य च
jñātvā tānyañjanābhāni sūkṣmacūrṇāni kārayet / tāni cūrṇāni madhunā rasenāmalakasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्तानि लेहवत्कुम्भे स्थितानि घृतभाविते । संवत्सरं निधेयानि यवपल्ले तथैव च
yuktāni lehavatkumbhe sthitāni ghṛtabhāvite / saṃvatsaraṃ nidheyāni yavapalle tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दद्यादालोडनं मासे सर्वत्रालोडयन् बुधः । संवत्सरात्यये तस्य प्रयोगो मधुसर्पिषा
dadyādāloḍanaṃ māse sarvatrāloḍayan budhaḥ / saṃvatsarātyaye tasya prayogo madhusarpiṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातः प्रातर्बलापेक्षी सात्म्यं जीर्णे च भोजनम् । एष एव च लौहानां प्रयोगः संप्रकीर्तितः
prātaḥ prātarbalāpekṣī sātmyaṃ jīrṇe ca bhojanam / eṣa eva ca lauhānāṃ prayogaḥ saṃprakīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाभिघातैर्न चातङ्कैर्जरया न च मृत्युना । स धृष्यः स्याद्गजप्राणः सदा चातिबलेन्द्रियः
nābhighātairna cātaṅkairjarayā na ca mṛtyunā / sa dhṛṣyaḥ syādgajaprāṇaḥ sadā cātibalendriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धीमान् यशस्वी वाक्सिद्धः श्रुतधारी महाधनः । भवेत्समां प्रयुञ्जानो नरो लौहरसायनम्
dhīmān yaśasvī vāksiddhaḥ śrutadhārī mahādhanaḥ / bhavetsamāṃ prayuñjāno naro lauharasāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेनैव विधानेन हेम्नश्च रजतस्य च । आयुःप्रकर्षकृत्सिद्धः प्रयोगः सर्वरोगनुत्
anenaiva vidhānena hemnaśca rajatasya ca / āyuḥprakarṣakṛtsiddhaḥ prayogaḥ sarvaroganut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षार इति परिस्रावितक्षारोदके ॥ १ क्षारे लावण इति ज्योतिष्मत्याः क्षारे ॥ २ साधयेद् इति निर्वापयेत् ॥ ३ लौहानामित्यनेनैव लोहान्तर्निविष्टयोः सुवर्णरजतयोर् ग्रहणे सिद्धे पुनस् तयोर् वचनं तयोर् विशेषेणादरोपदर्शनार्थम् ॥ ४ रसायनप्रभावाद् एव महाधनत्वम् इति ज्ञेयम् ॥ ५] ऐन्द्री मत्स्याख्यको ब्राह्मी वचा ब्रह्मसुवर्चला । पिप्पल्यो लवणं हेम शङ्खपुष्पी विषं घृतम्
kṣāra iti parisrāvitakṣārodake // 1 kṣāre lāvaṇa iti jyotiṣmatyāḥ kṣāre // 2 sādhayed iti nirvāpayet // 3 lauhānāmityanenaiva lohāntarniviṣṭayoḥ suvarṇarajatayor grahaṇe siddhe punas tayor vacanaṃ tayor viśeṣeṇādaropadarśanārtham // 4 rasāyanaprabhāvād eva mahādhanatvam iti jñeyam // 5] aindrī matsyākhyako brāhmī vacā brahmasuvarcalā / pippalyo lavaṇaṃ hema śaṅkhapuṣpī viṣaṃ ghṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषां त्रियवकान् भागान् हेमसर्पिर्विषैर् विना । द्वौ यवौ तत्र हेम्नस्तु तिलं दद्याद्विषस्य च
eṣāṃ triyavakān bhāgān hemasarpirviṣair vinā / dvau yavau tatra hemnastu tilaṃ dadyādviṣasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पिषश्च पलं दद्यात्तदैकध्यं प्रयोजयेत् । घृतप्रभूतं सक्षौद्रं जीर्णे चान्नं प्रशस्यते
sarpiṣaśca palaṃ dadyāttadaikadhyaṃ prayojayet / ghṛtaprabhūtaṃ sakṣaudraṃ jīrṇe cānnaṃ praśasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जराव्याधिप्रशमनं स्मृतिमेधाकरं परम् । आयुष्यं पौष्टिकं धन्यं स्वरवर्णप्रसादनम्
jarāvyādhipraśamanaṃ smṛtimedhākaraṃ param / āyuṣyaṃ pauṣṭikaṃ dhanyaṃ svaravarṇaprasādanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमोजस्करं चैतत्सिद्धमैन्द्रं रसायनम् । नैनत् प्रसहते कृत्या नालक्ष्मीर्न विषं न रुक्
paramojaskaraṃ caitatsiddhamaindraṃ rasāyanam / nainat prasahate kṛtyā nālakṣmīrna viṣaṃ na ruk
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वित्रं सकुष्ठं जठराणि गुल्माः प्लीहा पुराणो विषमज्वरश्च । मेधास्मृतिज्ञानहराश्च रोगाः शाम्यन्त्यनेनातिबलाश्च वाताः
śvitraṃ sakuṣṭhaṃ jaṭharāṇi gulmāḥ plīhā purāṇo viṣamajvaraśca / medhāsmṛtijñānaharāśca rogāḥ śāmyantyanenātibalāśca vātāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मत्स्याख्यको मच्छु इति लोके ख्यातः अन्ये तु ऐन्द्रीभेदं मत्स्याख्यकम् आहुः ॥ १ त्रियवकानिति त्रियवप्रमाणान् ॥ २ घृतप्रभूतम् इत्यन्नविशेषणम् ॥ ३ कृत्या अभिचारः ॥ ४] मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् । रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्प्याः कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः
matsyākhyako macchu iti loke khyātaḥ anye tu aindrībhedaṃ matsyākhyakam āhuḥ // 1 triyavakāniti triyavapramāṇān // 2 ghṛtaprabhūtam ityannaviśeṣaṇam // 3 kṛtyā abhicāraḥ // 4] maṇḍūkaparṇyāḥ svarasaḥ prayojyaḥ kṣīreṇa yaṣṭīmadhukasya cūrṇam / raso guḍūcyāstu samūlapuṣpyāḥ kalkaḥ prayojyaḥ khalu śaṅkhapuṣpyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुःप्रदान्यामयनाशनानि बलाग्निवर्णस्वरवर्धनानि । मेध्यानि चैतानि रसायनानि मेध्या विशेषेण च शङ्खपुष्पी
āyuḥpradānyāmayanāśanāni balāgnivarṇasvaravardhanāni / medhyāni caitāni rasāyanāni medhyā viśeṣeṇa ca śaṅkhapuṣpī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डूकपर्ण्या इत्यादयश् चत्वारो योगाः ॥ १] पञ्चाष्टौ सप्त दश वा पिप्पलीर्मधुसर्पिषा । रसायनगुणान्वेषी समामेकां प्रयोजयेत्
maṇḍūkaparṇyā ityādayaś catvāro yogāḥ // 1] pañcāṣṭau sapta daśa vā pippalīrmadhusarpiṣā / rasāyanaguṇānveṣī samāmekāṃ prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाह्णं भुक्त्वाग्रे भोजनस्य च । पिप्पल्यः किंशुकक्षारभाविता घृतभर्जिताः
tisrastisrastu pūrvāhṇaṃ bhuktvāgre bhojanasya ca / pippalyaḥ kiṃśukakṣārabhāvitā ghṛtabharjitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयोज्या मधुरसम्मिश्रा रसायनगुणैषिणा । जेतुं कासं क्षयं शोषं श्वासं हिक्कां गलामयान्
prayojyā madhurasammiśrā rasāyanaguṇaiṣiṇā / jetuṃ kāsaṃ kṣayaṃ śoṣaṃ śvāsaṃ hikkāṃ galāmayān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्शांसि ग्रहणीदोषं पाण्डुतां विषमज्वरम् । वैस्वर्यं पीनसं शोफं गुल्मं वातबलासकम्
arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ pāṇḍutāṃ viṣamajvaram / vaisvaryaṃ pīnasaṃ śophaṃ gulmaṃ vātabalāsakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चेत्यादौ संख्याव्यतिक्रमेणानुक्तसंख्यानाम् अपि पिप्पलीनाम् उपयोगं सूचयति ॥ १ यदापि त्रीणि द्रव्याणि नात्युपयुञ्जीत पिप्पलीं क्षारं लवणम् इत्युक्तं तथापीह द्रव्यान्तरसंयुक्तानां पिप्पलीनाम् अभ्यासो न विरुद्धः किंवा उक्तपिप्पलीरसायनव्यतिरेकेणोत्सर्गापवादन्यायात् स निषेधो ज्ञेयः ॥ २ किंशुकः पलाशः ॥ ३] क्रमवृद्ध्या दशाहानि दशपैप्पलिकं दिनम् । वर्धयेत् पयसा सार्धं तथैवापनयेत् पुनः
pañcetyādau saṃkhyāvyatikrameṇānuktasaṃkhyānām api pippalīnām upayogaṃ sūcayati // 1 yadāpi trīṇi dravyāṇi nātyupayuñjīta pippalīṃ kṣāraṃ lavaṇam ityuktaṃ tathāpīha dravyāntarasaṃyuktānāṃ pippalīnām abhyāso na viruddhaḥ kiṃvā uktapippalīrasāyanavyatirekeṇotsargāpavādanyāyāt sa niṣedho jñeyaḥ // 2 kiṃśukaḥ palāśaḥ // 3] kramavṛddhyā daśāhāni daśapaippalikaṃ dinam / vardhayet payasā sārdhaṃ tathaivāpanayet punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा । पिप्पलीनां सहस्रस्य प्रयोगोऽयं रसायनम्
jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā / pippalīnāṃ sahasrasya prayogo'yaṃ rasāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिष्टास् ता बलिभिः सेव्याः शृता मध्यबलैर् नरैः । चूर्णीकृता ह्रस्वबलैर् योज्या दोषामयान् प्रति
piṣṭās tā balibhiḥ sevyāḥ śṛtā madhyabalair naraiḥ / cūrṇīkṛtā hrasvabalair yojyā doṣāmayān prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशपैप्पलिकः श्रेष्ठो मध्यमः षट् प्रकीर्तितः । प्रयोगो यस् त्रिपर्यन्तः स कनीयान् स चाबलैः
daśapaippalikaḥ śreṣṭho madhyamaḥ ṣaṭ prakīrtitaḥ / prayogo yas triparyantaḥ sa kanīyān sa cābalaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बृंहणं स्वर्यम् आयुष्यं प्लीहोदरविनाशनम् । वयसः स्थापनं मेध्यं पिप्पलीनां रसायनम्
bṛṃhaṇaṃ svaryam āyuṣyaṃ plīhodaravināśanam / vayasaḥ sthāpanaṃ medhyaṃ pippalīnāṃ rasāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जरणान्ते ऽभयाम् एकां प्राग्भुक्ताद् द्वे विभीतके । भुक्त्वा तु मधुसर्पिर्भ्यां चत्वार्यामलकानि च
jaraṇānte 'bhayām ekāṃ prāgbhuktād dve vibhītake / bhuktvā tu madhusarpirbhyāṃ catvāryāmalakāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयोजयन् समाम् एकां त्रिफलाया रसायनम् । जीवेद् वर्षशतं पूर्णम् अजरो ऽव्याधिरेव च
prayojayan samām ekāṃ triphalāyā rasāyanam / jīved varṣaśataṃ pūrṇam ajaro 'vyādhireva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रैफलेनायसीं पात्रीं कल्केनालेपयेन् नवाम् । तम् अहोरात्रिकं लेपं पिबेत् क्षौद्रोदकाप्लुतम्
traiphalenāyasīṃ pātrīṃ kalkenālepayen navām / tam ahorātrikaṃ lepaṃ pibet kṣaudrodakāplutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभूतस्नेहम् अशनं जीर्णे तत्र प्रशस्यते । अजरो ऽरुक् समाभ्यासाज् जीवेच् चैव समाः शतम्
prabhūtasneham aśanaṃ jīrṇe tatra praśasyate / ajaro 'ruk samābhyāsāj jīvec caiva samāḥ śatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुकेन तुगाक्षीर्या पिप्पल्या क्षौद्रसर्पिषा । त्रिफला सितया चापि युक्ता सिद्धं रसायनम्
madhukena tugākṣīryā pippalyā kṣaudrasarpiṣā / triphalā sitayā cāpi yuktā siddhaṃ rasāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वलौहैः सुवर्णेन वचया मधुसर्पिषा । विडङ्गपिप्पलीभ्यां च त्रिफला लवणेन च
sarvalauhaiḥ suvarṇena vacayā madhusarpiṣā / viḍaṅgapippalībhyāṃ ca triphalā lavaṇena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संवत्सरप्रयोगेण मेधास्मृतिबलप्रदा । भवत्यायुःप्रदा धन्या जरारोगनिबर्हणी
saṃvatsaraprayogeṇa medhāsmṛtibalapradā / bhavatyāyuḥpradā dhanyā jarāroganibarhaṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनम्लं च कषायं च कटु पाके शिलाजतु । नात्युष्णशीतं धातुभ्यश्चतुर्भ्यस्तस्य सम्भवः
anamlaṃ ca kaṣāyaṃ ca kaṭu pāke śilājatu / nātyuṣṇaśītaṃ dhātubhyaścaturbhyastasya sambhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेम्नश्च रजतात्ताम्राद्वरात् कृष्णायसादपि । रसायनं तद्विधिभिस्तद् वृष्यं तच्च रोगनुत्
hemnaśca rajatāttāmrādvarāt kṛṣṇāyasādapi / rasāyanaṃ tadvidhibhistad vṛṣyaṃ tacca roganut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातपित्तकफघ्नैश्च निर्यूहैस्तत्सुभावितम् । वीर्योत्कर्षं परं याति सर्वैरेकैकशो ऽपि वा
vātapittakaphaghnaiśca niryūhaistatsubhāvitam / vīryotkarṣaṃ paraṃ yāti sarvairekaikaśo 'pi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिलाजतुरसायनं दर्शयितुं शिलाजतुनो ऽभ्यर्हितस्य गुणानेव तावदाह अनम्लम् इत्यादि ॥ १ वरादिति श्रेष्ठात् ॥ २ सुश्रुते यद्यपि त्रपुसीसम्भवं प्रक्षिप्य षड्विधशिलाजतु सामान्येन रोगे रसायनाधिकारे चोक्तं तथापीह रसायनाधिकारे तदधिकृतचतुर्विधम् एवोक्तम् ॥ ३] प्रक्षिप्तोद्धृतम् अप्य् एनत् पुनस् तत् प्रक्षिपेद् रसे । कोष्णे सप्ताहमेतेन विधिना तस्य भावना
śilājaturasāyanaṃ darśayituṃ śilājatuno 'bhyarhitasya guṇāneva tāvadāha anamlam ityādi // 1 varāditi śreṣṭhāt // 2 suśrute yadyapi trapusīsambhavaṃ prakṣipya ṣaḍvidhaśilājatu sāmānyena roge rasāyanādhikāre coktaṃ tathāpīha rasāyanādhikāre tadadhikṛtacaturvidham evoktam // 3] prakṣiptoddhṛtam apy enat punas tat prakṣiped rase / koṣṇe saptāhametena vidhinā tasya bhāvanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वोक्तेन विधानेन लोहैश्चूर्णीकृतैः सह । तत्पीतं पयसा दद्याद् दीर्घमायुः सुखान्वितम्
pūrvoktena vidhānena lohaiścūrṇīkṛtaiḥ saha / tatpītaṃ payasā dadyād dīrghamāyuḥ sukhānvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जराव्याधिप्रशमनं देहदार्ढ्यकरं परम् । मेधास्मृतिकरं धन्यं क्षीराशी तत्प्रयोजयेत्
jarāvyādhipraśamanaṃ dehadārḍhyakaraṃ param / medhāsmṛtikaraṃ dhanyaṃ kṣīrāśī tatprayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयोगः सप्तसप्ताहास् त्रयश् चैकश्च सप्तकः । निर्दिष्टस् त्रिविधस्तस्य परो मध्योऽवरस्तथा
prayogaḥ saptasaptāhās trayaś caikaśca saptakaḥ / nirdiṣṭas trividhastasya paro madhyo'varastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिलाजतुभावनाविधिम् आह प्रक्षिप्तेत्यादि ॥ १ प्रक्षिप्तानन्तरमुद्धृतं प्रक्षिप्तोद्धृतम् ॥ २ लौहैः सहेति भागानियमे लोहसमानभागता शिलाजतुनः ॥ ३ प्रयोगः सप्तसप्ताहा इति सप्तसप्ताहव्यापकप्रयोग इत्यर्थः एवं त्रयश् चैकश्च सप्तक इत्यत्रापि बोद्धव्यम् ॥ ४] जातेर्विशेषं सविधिं तस्य वक्ष्याम्यतः परम्
śilājatubhāvanāvidhim āha prakṣiptetyādi // 1 prakṣiptānantaramuddhṛtaṃ prakṣiptoddhṛtam // 2 lauhaiḥ saheti bhāgāniyame lohasamānabhāgatā śilājatunaḥ // 3 prayogaḥ saptasaptāhā iti saptasaptāhavyāpakaprayoga ityarthaḥ evaṃ trayaś caikaśca saptaka ityatrāpi boddhavyam // 4] jāterviśeṣaṃ savidhiṃ tasya vakṣyāmyataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेमाद्याः सूर्यसंतप्ताः स्रवन्ति गिरिधातवः । जत्वाभं मृदु मृत्स्नाच्छं यन्मलं तच्छिलाजतु
hemādyāḥ sūryasaṃtaptāḥ sravanti giridhātavaḥ / jatvābhaṃ mṛdu mṛtsnācchaṃ yanmalaṃ tacchilājatu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरश्च सतिक्तश्च जपापुष्पनिभश्च यः । कटुर्विपाके शीतश्च स सुवर्णस्य निस्रवः
madhuraśca satiktaśca japāpuṣpanibhaśca yaḥ / kaṭurvipāke śītaśca sa suvarṇasya nisravaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूप्यस्य कटुकः श्वेतः शीतः स्वादु विपच्यते । ताम्रस्य बर्हिकण्ठाभस्तिक्तोष्णः पच्यते कटु
rūpyasya kaṭukaḥ śvetaḥ śītaḥ svādu vipacyate / tāmrasya barhikaṇṭhābhastiktoṣṇaḥ pacyate kaṭu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्तु गुग्गुलुकाभासस्तिक्तको लवणान्वितः । कटुर्विपाके शीतश्च सर्वश्रेष्ठः स चायसः
yastu guggulukābhāsastiktako lavaṇānvitaḥ / kaṭurvipāke śītaśca sarvaśreṣṭhaḥ sa cāyasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गोमूत्रगन्धयः सर्वे सर्वकर्मसु यौगिकाः । रसायनप्रयोगेषु पश्चिमस्तु विशिष्यते
gomūtragandhayaḥ sarve sarvakarmasu yaugikāḥ / rasāyanaprayogeṣu paścimastu viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाक्रमं वातपित्ते श्लेष्मपित्ते कफे त्रिषु । विशेषतः प्रशस्यन्ते मला हेमादिधातुजाः
yathākramaṃ vātapitte śleṣmapitte kaphe triṣu / viśeṣataḥ praśasyante malā hemādidhātujāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सविधिम् इति विधानसहितम् ॥ १ शिलाजतुविधानं च यथाक्रमं वातपित्ते इत्यादिग्रन्थेन वक्तव्यम् ॥ २ हेमादिशब्देनेह हेमादिसम्भवस्थानभूतशिलोच्यते यतो न साक्षात् सुवर्णादिभ्य एव शिलाजतु स्रवति ॥ ३ मृत्स्नं मसृणम् अच्छं स्वच्छम् ॥ ४ यस्तु रूप्यभवे कटुरसे विरुद्धः स्वादुः पाक उक्तः स उत्सर्गापवादन्यायेन ज्ञेयः ॥ ५ वीर्यं तु ताम्रभवस्योष्णस्य तथा त्रयाणां च शीतत्वयुक्तानाम् अत्युष्णशीतवीर्यताया अवकाशो नास्ति अतः सामान्यगुणकथने नात्युष्णशीतम् इतिपदेन उष्णस्य शीतस्य च वीर्यस्य प्रकर्षो निषिध्यते तेनानुष्णाशीतत्वं विधीयते ततश्च शिलाजतुनि वीर्यं शीतम् उष्णं वाभिहितमपि न बलवद्भवतीति लभ्यते ॥ ६] शिलाजतुप्रयोगेषु विदाहीनि गुरूणि च । वर्जयेत् सर्वकालं तु कुलत्थान्परिवर्जयेत्
savidhim iti vidhānasahitam // 1 śilājatuvidhānaṃ ca yathākramaṃ vātapitte ityādigranthena vaktavyam // 2 hemādiśabdeneha hemādisambhavasthānabhūtaśilocyate yato na sākṣāt suvarṇādibhya eva śilājatu sravati // 3 mṛtsnaṃ masṛṇam acchaṃ svaccham // 4 yastu rūpyabhave kaṭurase viruddhaḥ svāduḥ pāka uktaḥ sa utsargāpavādanyāyena jñeyaḥ // 5 vīryaṃ tu tāmrabhavasyoṣṇasya tathā trayāṇāṃ ca śītatvayuktānām atyuṣṇaśītavīryatāyā avakāśo nāsti ataḥ sāmānyaguṇakathane nātyuṣṇaśītam itipadena uṣṇasya śītasya ca vīryasya prakarṣo niṣidhyate tenānuṣṇāśītatvaṃ vidhīyate tataśca śilājatuni vīryaṃ śītam uṣṇaṃ vābhihitamapi na balavadbhavatīti labhyate // 6] śilājatuprayogeṣu vidāhīni gurūṇi ca / varjayet sarvakālaṃ tu kulatthānparivarjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ह्य् अत्यन्तविरुद्धत्वाद् अश्मनो भेदनाः परम् । लोके दृष्टास्ततस्तेषां प्रयोगः प्रतिषिध्यते
te hy atyantaviruddhatvād aśmano bhedanāḥ param / loke dṛṣṭāstatasteṣāṃ prayogaḥ pratiṣidhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पयांसि तक्राणि रसाः सयूषास् तोयं समूत्रा विविधाः कषायाः । आलोडनार्थं गिरिजस्य शस्तास् ते ते प्रयोज्याः प्रसमीक्ष्य कार्यम्
payāṃsi takrāṇi rasāḥ sayūṣās toyaṃ samūtrā vividhāḥ kaṣāyāḥ / āloḍanārthaṃ girijasya śastās te te prayojyāḥ prasamīkṣya kāryam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न सो ऽस्ति रोगो भुवि साध्यरूपः शिलाह्वयं यं न जयेत् प्रसह्य । तत् कालयोगैर्विधिभिः प्रयुक्तं स्वस्थस्य चोर्जां विपुलां ददाति
na so 'sti rogo bhuvi sādhyarūpaḥ śilāhvayaṃ yaṃ na jayet prasahya / tat kālayogairvidhibhiḥ prayuktaṃ svasthasya corjāṃ vipulāṃ dadāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करप्रचितिके पादे दश षट् च महर्षिणा । रसायनानां सिद्धानां संयोगाः समुदाहृताः
karapracitike pāde daśa ṣaṭ ca maharṣiṇā / rasāyanānāṃ siddhānāṃ saṃyogāḥ samudāhṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्याये करप्रचितीयो नाम रसायनपादस्तृतीयः
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye karapracitīyo nāma rasāyanapādastṛtīyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रादौ व्यवहारार्थं स्थानाभिधेयस्य भेषजस्य पर्यायानाह चिकित्सितम् इत्यादि ॥ १ करोति चैवमादौ प्रधानाभिधेयपर्यायाभिधानं यथानिदाने हेतुरूपादिपर्यायकथनम् ॥ २ एतच्च पर्यायाभिधानं प्राधान्येन चतुष्पादस्यैव भेषजस्य यदुक्तं चतुष्पादं षोडशकलं भेषजमिति भिषजो भाषन्ते इति ॥ ३ एवंभूतभेषजाङ्गरूपतया तु स्थावरजङ्गमद्रव्यरूपस्य भेषजस्य भेषजत्वमेवान्तरव्यवहारकृतं ज्ञेयम् ॥ ४ प्रायश्चित्तम् इति भेषजसंज्ञा प्रायश्चित्तवद् भेषजस्याधर्मकार्यव्याधिहरत्वेन ॥ ५] विद्याद् भेषजनामानि भेषजं द्विविधं च तत् । स्वस्थस्योर्जस्करं किंचित् किंचिदार्तस्य रोगनुत्
tatrādau vyavahārārthaṃ sthānābhidheyasya bheṣajasya paryāyānāha cikitsitam ityādi // 1 karoti caivamādau pradhānābhidheyaparyāyābhidhānaṃ yathānidāne heturūpādiparyāyakathanam // 2 etacca paryāyābhidhānaṃ prādhānyena catuṣpādasyaiva bheṣajasya yaduktaṃ catuṣpādaṃ ṣoḍaśakalaṃ bheṣajamiti bhiṣajo bhāṣante iti // 3 evaṃbhūtabheṣajāṅgarūpatayā tu sthāvarajaṅgamadravyarūpasya bheṣajasya bheṣajatvamevāntaravyavahārakṛtaṃ jñeyam // 4 prāyaścittam iti bheṣajasaṃjñā prāyaścittavad bheṣajasyādharmakāryavyādhiharatvena // 5] vidyād bheṣajanāmāni bheṣajaṃ dvividhaṃ ca tat / svasthasyorjaskaraṃ kiṃcit kiṃcidārtasya roganut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथात आयुर्वेदसमुत्थानीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः
athāta āyurvedasamutthānīyaṃ rasāyanapādaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति ह स्माह भगवानात्रेयः
iti ha smāha bhagavānātreyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुर्वेदसमुत्थानीयो नाम रसायनपादः पारिशेष्याद् उच्यते आयुर्वेदसमुत्थानम् अस्मिन्न् अस्तीति मत्वर्थीयच्छप्रत्ययेणायुर्वेदसमुत्थानीयः ॥ १] ऋषयः खलु कदाचिच्छालीना यायावराश्च ग्राम्यौषध्याहाराः सन्तः साम्पन्निका मन्दचेष्टा नातिकल्याश्च प्रायेण बभूवुः । ते सर्वासाम् इतिकर्तव्यतानाम् असमर्थाः सन्तो ग्राम्यवासकृतमात्मदोषं मत्वा पूर्वनिवासम् अपगतग्राम्यदोषं शिवं पुण्यम् उदारं मेध्यम् अगम्यम् असुकृतिभिर् गङ्गाप्रभवम् अमरगन्धर्वकिंनरानुचरितम् अनेकरत्ननिचयमचिन्त्याद्भुतप्रभावं ब्रह्मर्षिसिद्धचारणानुचरितं दिव्यतीर्थौषधिप्रभवम् अतिशरण्यं हिमवन्तम् अमराधिपतिगुप्तं जग्मुर् भृग्वङ्गिरोऽत्रिवसिष्ठकश्यपागस्त्यपुलस्त्यवामदेवासितगौतमप्रभृतयो महर्षयः
āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaḥ pāriśeṣyād ucyate āyurvedasamutthānam asminn astīti matvarthīyacchapratyayeṇāyurvedasamutthānīyaḥ // 1] ṛṣayaḥ khalu kadācicchālīnā yāyāvarāśca grāmyauṣadhyāhārāḥ santaḥ sāmpannikā mandaceṣṭā nātikalyāśca prāyeṇa babhūvuḥ / te sarvāsām itikartavyatānām asamarthāḥ santo grāmyavāsakṛtamātmadoṣaṃ matvā pūrvanivāsam apagatagrāmyadoṣaṃ śivaṃ puṇyam udāraṃ medhyam agamyam asukṛtibhir gaṅgāprabhavam amaragandharvakiṃnarānucaritam anekaratnanicayamacintyādbhutaprabhāvaṃ brahmarṣisiddhacāraṇānucaritaṃ divyatīrthauṣadhiprabhavam atiśaraṇyaṃ himavantam amarādhipatiguptaṃ jagmur bhṛgvaṅgiro'trivasiṣṭhakaśyapāgastyapulastyavāmadevāsitagautamaprabhṛtayo maharṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषीणां शालीनत्वं यायावरत्वं च कर्मविशेषपरिग्रहात् ॥ १ सम्पन्नम् अनु उपयुज्यन्त इति साम्पन्निकाः ॥ २ नातिकल्या इति नातिनीरोगाः ॥ ३ इतिकर्तव्यता व्यापारः ॥ ४ इन्द्रपर्यायकथनं स्तुत्यर्थं स्तुतिश् चेयम् इन्द्रस्यायुर्वेदप्रकाशकत्वात् ॥ ५] तान् इन्द्रः सहस्रदृग् अमरगुरुर् अब्रवीत्स्वागतं ब्रह्मविदां ज्ञानतपोधनानां ब्रह्मर्षीणाम् । अस्ति ननु वो ग्लानिर् अप्रभावत्वं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं च ग्राम्यवासकृतम् असुखम् असुखानुबन्धं च ग्राम्यो हि वासो मूलम् अशस्तानां तत् कृतः पुण्यकृद्भिर् अनुग्रहः प्रजानां स्वशरीरमवेक्षितुं कालः कालश्चायमायुर्वेदोपदेशस्य ब्रह्मर्षीणाम् आत्मनः प्रजानां चानुग्रहार्थम् आयुर्वेदमश्विनौ मह्यं प्रायच्छतां प्रजापतिरश्विभ्यां प्रजापतये ब्रह्मा प्रजानाम् अल्पम् आयुर् जराव्याधिबहुलम् असुखम् असुखानुबन्धम् अल्पत्वाद् अल्पतपोदमनियमदानाध्ययनसंचयं मत्वा पुण्यतमम् आयुःप्रकर्षकरं जराव्याधिप्रशमनम् ऊर्जस्करम् अमृतं शिवं शरण्यमुदारं भवन्तो मत्तः श्रोतुमर्हताथोपधारयितुं प्रकाशयितुं च प्रजानुग्रहार्थमार्षं ब्रह्म च प्रति मैत्रीं कारुण्यम् आत्मनश् चानुत्तमं पुण्यमुदारं ब्राह्ममक्षयं कर्मेति
ṛṣīṇāṃ śālīnatvaṃ yāyāvaratvaṃ ca karmaviśeṣaparigrahāt // 1 sampannam anu upayujyanta iti sāmpannikāḥ // 2 nātikalyā iti nātinīrogāḥ // 3 itikartavyatā vyāpāraḥ // 4 indraparyāyakathanaṃ stutyarthaṃ stutiś ceyam indrasyāyurvedaprakāśakatvāt // 5] tān indraḥ sahasradṛg amaragurur abravītsvāgataṃ brahmavidāṃ jñānatapodhanānāṃ brahmarṣīṇām / asti nanu vo glānir aprabhāvatvaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ ca grāmyavāsakṛtam asukham asukhānubandhaṃ ca grāmyo hi vāso mūlam aśastānāṃ tat kṛtaḥ puṇyakṛdbhir anugrahaḥ prajānāṃ svaśarīramavekṣituṃ kālaḥ kālaścāyamāyurvedopadeśasya brahmarṣīṇām ātmanaḥ prajānāṃ cānugrahārtham āyurvedamaśvinau mahyaṃ prāyacchatāṃ prajāpatiraśvibhyāṃ prajāpataye brahmā prajānām alpam āyur jarāvyādhibahulam asukham asukhānubandham alpatvād alpatapodamaniyamadānādhyayanasaṃcayaṃ matvā puṇyatamam āyuḥprakarṣakaraṃ jarāvyādhipraśamanam ūrjaskaram amṛtaṃ śivaṃ śaraṇyamudāraṃ bhavanto mattaḥ śrotumarhatāthopadhārayituṃ prakāśayituṃ ca prajānugrahārthamārṣaṃ brahma ca prati maitrīṃ kāruṇyam ātmanaś cānuttamaṃ puṇyamudāraṃ brāhmamakṣayaṃ karmeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वा विबुधपतिवचनम् ऋषयः सर्व एवामरवरम् ऋग्भिस् तुष्टुवुः प्रहृष्टाश्च तद्वचनमभिननन्दुश्चेति
tacchrutvā vibudhapativacanam ṛṣayaḥ sarva evāmaravaram ṛgbhis tuṣṭuvuḥ prahṛṣṭāśca tadvacanamabhinananduśceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असुखानुबन्धमिति रोगरूपम् असुखम् अनुबध्नातीत्यसुखानुबन्धम् ॥ १ मूलमिति कारणम् ॥ २ कृतः प्रजानामनुग्रह इति ग्रामे स्थित्वा आयुर्वेदोक्तारोग्यसाधनधर्मादिप्रकाशनेन प्रजानुग्रहः कृत एवेत्यर्थः ॥ ३ अयं शब्द उभाभ्यां कालशब्दाभ्यां योजनीयः ॥ ४ प्रजापतये ब्रह्मेति छेदः ॥ ५ प्रजानाम् अल्पादिकम् आयुर्मत्त्वेति योजना ॥ ६ अल्पत्वात् आयुष इति शेषः ॥ ७ अल्पस्तपःप्रभृतीनां संचयोऽस्मिन् अल्पे आयुषि तत् तथा ॥ ८ प्रतिशब्दो मैत्र्यादिभिः प्रत्येकं सम्बध्यते ॥ ९ अथशब्दश् चाधिकारे ॥ १० तेन मैत्रीकारुण्यादीन्यधिकृत्य यं ब्रह्मा प्रजापतयेऽदात् तमनुश्रोतुम् अर्हतेति योजना ॥ ११ यद्यपि च ऋषयो भरद्वाजद्वारा इन्द्रादधिगतायुर्वेदाः तथापि ग्राम्यवासकृतमनोग्लान्या न तथा स्फुटार्थो वर्तत इति शङ्कया पुनरिन्द्रस् तानुपदिशति ॥ १२] अथेन्द्रस् तदायुर्वेदामृतम् ऋषिभ्यः संक्रम्योवाच एतत्सर्वमनुष्ठेयम् अयं च शिवः कालो रसायनानां दिव्याश्चौषधयो हिमवत्प्रभवाः प्राप्तवीर्याः तद्यथा ऐन्द्री ब्राह्मी पयस्या क्षीरपुष्पी श्रावणी महाश्रावणी शतावरी विदारी जीवन्ती पुनर्नवा नागबला स्थिरा वचा छत्त्रा अतिच्छत्रा मेदा महामेदा जीवनीयाश्चान्याः पयसा प्रयुक्ताः षण्मासात् परमायुर्वयश्च तरुणमनामयत्वं स्वरवर्णसम्पदम् उपचयं मेधां स्मृतिमुत्तमबलम् इष्टांश्चापरान् भावान् आवहन्ति सिद्धाः
asukhānubandhamiti rogarūpam asukham anubadhnātītyasukhānubandham // 1 mūlamiti kāraṇam // 2 kṛtaḥ prajānāmanugraha iti grāme sthitvā āyurvedoktārogyasādhanadharmādiprakāśanena prajānugrahaḥ kṛta evetyarthaḥ // 3 ayaṃ śabda ubhābhyāṃ kālaśabdābhyāṃ yojanīyaḥ // 4 prajāpataye brahmeti chedaḥ // 5 prajānām alpādikam āyurmattveti yojanā // 6 alpatvāt āyuṣa iti śeṣaḥ // 7 alpastapaḥprabhṛtīnāṃ saṃcayo'smin alpe āyuṣi tat tathā // 8 pratiśabdo maitryādibhiḥ pratyekaṃ sambadhyate // 9 athaśabdaś cādhikāre // 10 tena maitrīkāruṇyādīnyadhikṛtya yaṃ brahmā prajāpataye'dāt tamanuśrotum arhateti yojanā // 11 yadyapi ca ṛṣayo bharadvājadvārā indrādadhigatāyurvedāḥ tathāpi grāmyavāsakṛtamanoglānyā na tathā sphuṭārtho vartata iti śaṅkayā punarindras tānupadiśati // 12] athendras tadāyurvedāmṛtam ṛṣibhyaḥ saṃkramyovāca etatsarvamanuṣṭheyam ayaṃ ca śivaḥ kālo rasāyanānāṃ divyāścauṣadhayo himavatprabhavāḥ prāptavīryāḥ tadyathā aindrī brāhmī payasyā kṣīrapuṣpī śrāvaṇī mahāśrāvaṇī śatāvarī vidārī jīvantī punarnavā nāgabalā sthirā vacā chattrā aticchatrā medā mahāmedā jīvanīyāścānyāḥ payasā prayuktāḥ ṣaṇmāsāt paramāyurvayaśca taruṇamanāmayatvaṃ svaravarṇasampadam upacayaṃ medhāṃ smṛtimuttamabalam iṣṭāṃścāparān bhāvān āvahanti siddhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाश्रावणी अलम्बुषा ॥ १ अतिच्छत्रा मधुरिका ॥ २] ब्रह्मसुवर्चला नामौषधिर् या हिरण्यक्षीरा पुष्करसदृशपत्त्रा आदित्यपर्णी नामौषधिर्या सूर्यकान्ता इति विज्ञायते सुवर्णक्षीरा सूर्यमण्डलाकारपुष्पा च नारीनामौषधिः अश्वबला इति विज्ञायते या बिल्वजसदृशपत्त्रा काष्ठगोधा नामौषधिर् गोधाकारा सर्पानामौषधिः सर्पाकारा सोमो नामौषधिराजः पञ्चदशपर्वा स सोम इव हीयते वर्धते च पद्मा नामौषधिः पद्माकारा पद्मरक्ता पद्मगन्धा च अजानाम् औषधिः अजशृङ्गी इति विज्ञायते नीला नामौषधिस्तु नीलक्षीरा नीलपुष्पा लताप्रतानबहुलेति आसामोषधीनां यां यामेवोपलभेत तस्यास् तस्याः स्वरसस्य सौहित्यं गत्वा स्नेहभावितायाम् आर्द्रपलाशद्रोण्यां सपिधानायां दिग्वासाः शयीत तत्र प्रलीयते षण्मासेन पुनः सम्भवति तस्याजं पयः प्रत्यवस्थापनं षण्मासेन देवतानुकारी भवति वयोवर्णस्वराकृतिबलप्रभाभिः स्वयं चास्य सर्ववाचोगतानि प्रादुर्भवन्ति दिव्यं चास्य चक्षुः श्रोत्रं च भवति गतिर् योजनसहस्रं दशवर्षसहस्राण्य् आयुर् अनुपद्रवं चेति
mahāśrāvaṇī alambuṣā // 1 aticchatrā madhurikā // 2] brahmasuvarcalā nāmauṣadhir yā hiraṇyakṣīrā puṣkarasadṛśapattrā ādityaparṇī nāmauṣadhiryā sūryakāntā iti vijñāyate suvarṇakṣīrā sūryamaṇḍalākārapuṣpā ca nārīnāmauṣadhiḥ aśvabalā iti vijñāyate yā bilvajasadṛśapattrā kāṣṭhagodhā nāmauṣadhir godhākārā sarpānāmauṣadhiḥ sarpākārā somo nāmauṣadhirājaḥ pañcadaśaparvā sa soma iva hīyate vardhate ca padmā nāmauṣadhiḥ padmākārā padmaraktā padmagandhā ca ajānām auṣadhiḥ ajaśṛṅgī iti vijñāyate nīlā nāmauṣadhistu nīlakṣīrā nīlapuṣpā latāpratānabahuleti āsāmoṣadhīnāṃ yāṃ yāmevopalabheta tasyās tasyāḥ svarasasya sauhityaṃ gatvā snehabhāvitāyām ārdrapalāśadroṇyāṃ sapidhānāyāṃ digvāsāḥ śayīta tatra pralīyate ṣaṇmāsena punaḥ sambhavati tasyājaṃ payaḥ pratyavasthāpanaṃ ṣaṇmāsena devatānukārī bhavati vayovarṇasvarākṛtibalaprabhābhiḥ svayaṃ cāsya sarvavācogatāni prādurbhavanti divyaṃ cāsya cakṣuḥ śrotraṃ ca bhavati gatir yojanasahasraṃ daśavarṣasahasrāṇy āyur anupadravaṃ ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मसुवर्चलाप्रभृतयो यथोक्तलक्षणा दिव्यौषधयो नातिप्रसिद्धाः ॥ १ आदित्यपर्णी सूर्यावर्तमेव देशविशेषजातं केचिद् वर्णयन्ति ॥ २ अश्वबलेति ज्ञायत इति ऋषिभिरेवानेन नाम्ना ज्ञायते नलौकिकैः लोकाप्रसिद्धत्वात् ॥ ३ सोम इव वर्धते हीयत इति यथासोमवृद्धिक्षयौ तथा तत्कालमेव तस्य वृद्धिक्षयौ भवतः ॥ ४ प्रलीयत इति द्रुतो भवति अन्ये तु मूर्छतीति वर्णयन्ति ॥ ५ प्रत्यवस्थापनमिति आहारसेवायां योज्यम् इत्यर्थः ॥ ६ सर्ववाचोगतानि सर्ववाक्यविशेषाः ॥ ७] दिव्यानामोषधीनां यः प्रभावः स भवद्विधैः । शक्यः सोढुमशक्यस्तु स्यात्सोढुमकृतात्मभिः
brahmasuvarcalāprabhṛtayo yathoktalakṣaṇā divyauṣadhayo nātiprasiddhāḥ // 1 ādityaparṇī sūryāvartameva deśaviśeṣajātaṃ kecid varṇayanti // 2 aśvabaleti jñāyata iti ṛṣibhirevānena nāmnā jñāyate nalaukikaiḥ lokāprasiddhatvāt // 3 soma iva vardhate hīyata iti yathāsomavṛddhikṣayau tathā tatkālameva tasya vṛddhikṣayau bhavataḥ // 4 pralīyata iti druto bhavati anye tu mūrchatīti varṇayanti // 5 pratyavasthāpanamiti āhārasevāyāṃ yojyam ityarthaḥ // 6 sarvavācogatāni sarvavākyaviśeṣāḥ // 7] divyānāmoṣadhīnāṃ yaḥ prabhāvaḥ sa bhavadvidhaiḥ / śakyaḥ soḍhumaśakyastu syātsoḍhumakṛtātmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओषधीनां प्रभावेण तिष्ठतां स्वे च कर्मणि । भवतां निखिलं श्रेयः सर्वमेवोपपत्स्यते
oṣadhīnāṃ prabhāveṇa tiṣṭhatāṃ sve ca karmaṇi / bhavatāṃ nikhilaṃ śreyaḥ sarvamevopapatsyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वानप्रस्थैर्गृहस्थैश्च प्रयतैर्नियतात्मभिः । शक्या ओषधयो ह्य् एताः सेवितुं विषयाभिजाः
vānaprasthairgṛhasthaiśca prayatairniyatātmabhiḥ / śakyā oṣadhayo hy etāḥ sevituṃ viṣayābhijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्दिव्यं रसायनमृषिभिस्तद्विधैर् वा सेव्यम् इति दर्शयन्न् आह दिव्यानाम् इत्यादि ॥ १ विषयाभिजा इति स्वोचितपुण्यदेशे जाता इत्यर्थः अपुण्ये तु देशे दिव्यौषधिजन्मैव न भवति भवन्त्यो ऽपि निर्वार्या भवन्तीति भावः ॥ २] यास्तु क्षेत्रगुणैस्तेषां मध्यमेन च कर्मणा । मृदुवीर्यतरास् तासां विधिर्ज्ञेयः स एव तु
etaddivyaṃ rasāyanamṛṣibhistadvidhair vā sevyam iti darśayann āha divyānām ityādi // 1 viṣayābhijā iti svocitapuṇyadeśe jātā ityarthaḥ apuṇye tu deśe divyauṣadhijanmaiva na bhavati bhavantyo 'pi nirvāryā bhavantīti bhāvaḥ // 2] yāstu kṣetraguṇaisteṣāṃ madhyamena ca karmaṇā / mṛduvīryatarās tāsāṃ vidhirjñeyaḥ sa eva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्येष्टुं ताः प्रयोक्तुं वा ये ऽसमर्थाः सुखार्थिनः । रसायनविधिस्तेषामयमन्यः प्रशस्यते
paryeṣṭuṃ tāḥ prayoktuṃ vā ye 'samarthāḥ sukhārthinaḥ / rasāyanavidhisteṣāmayamanyaḥ praśasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्प्रति ब्रह्मसुवर्चलादीनां यथा मृदुवीर्यत्वं भवति तदाह यास् त्व् इत्यादि ॥ १ क्षेत्रगुणैर् इति हिमालयादिप्रशस्तदेशव्यतिरिक्तक्षेत्रधर्मैः ॥ २ तेषामिति ऋषिव्यतिरिक्तानां वानप्रस्थादीनाम् ॥ ३ मध्यमेन च कर्मणेति असम्यक्प्रयोगेण किंवा अनतिमहतादृष्टेन ॥ ४] बल्यानां जीवनीयानां बृंहणीयाश् च या दश । वयसः स्थापनानां च खदिरस्यासनस्य च
samprati brahmasuvarcalādīnāṃ yathā mṛduvīryatvaṃ bhavati tadāha yās tv ityādi // 1 kṣetraguṇair iti himālayādipraśastadeśavyatiriktakṣetradharmaiḥ // 2 teṣāmiti ṛṣivyatiriktānāṃ vānaprasthādīnām // 3 madhyamena ca karmaṇeti asamyakprayogeṇa kiṃvā anatimahatādṛṣṭena // 4] balyānāṃ jīvanīyānāṃ bṛṃhaṇīyāś ca yā daśa / vayasaḥ sthāpanānāṃ ca khadirasyāsanasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खर्जूराणां मधूकानां मुस्तानामुत्पलस्य च । मृद्वीकानां विडङ्गानां वचायाश्चित्रकस्य च
kharjūrāṇāṃ madhūkānāṃ mustānāmutpalasya ca / mṛdvīkānāṃ viḍaṅgānāṃ vacāyāścitrakasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शतावर्याः पयस्यायाः पिप्पल्या जोङ्गकस्य च । ऋद्ध्या नागबलायाश्च द्वारदाया धवस्य च
śatāvaryāḥ payasyāyāḥ pippalyā joṅgakasya ca / ṛddhyā nāgabalāyāśca dvāradāyā dhavasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिफलाकण्टकार्योश् च विदार्याश्चन्दनस्य च । इक्षूणां शरमूलानां श्रीपर्ण्यास्तिनिशस्य च
triphalākaṇṭakāryoś ca vidāryāścandanasya ca / ikṣūṇāṃ śaramūlānāṃ śrīparṇyāstiniśasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसाः पृथक् पृथग् ग्राह्याः पलाशक्षार एव च । एषां पलोन्मितान् भागान् पयो गव्यं चतुर्गुणम्
rasāḥ pṛthak pṛthag grāhyāḥ palāśakṣāra eva ca / eṣāṃ palonmitān bhāgān payo gavyaṃ caturguṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वे पात्रे तिलतैलस्य द्वे च गव्यस्य सर्पिषः । तत् साध्यं सर्वम् एकत्र सुसिद्धं स्नेहमुद्धरेत्
dve pātre tilatailasya dve ca gavyasya sarpiṣaḥ / tat sādhyaṃ sarvam ekatra susiddhaṃ snehamuddharet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रामलकचूर्णानामाढकं शतभावितम् । स्वरसेनैव दातव्यं क्षौद्रस्याभिनवस्य च
tatrāmalakacūrṇānāmāḍhakaṃ śatabhāvitam / svarasenaiva dātavyaṃ kṣaudrasyābhinavasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शर्कराचूर्णपात्रं च प्रस्थमेकं प्रदापयेत् । तुगाक्षीर्याः सपिप्पल्याः स्थाप्यं संमूर्छितं च तत्
śarkarācūrṇapātraṃ ca prasthamekaṃ pradāpayet / tugākṣīryāḥ sapippalyāḥ sthāpyaṃ saṃmūrchitaṃ ca tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुचौक्षे मार्त्तिके कुम्भे मासार्धं घृतभाविते । मात्रामग्निसमां तस्य तत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्
sucaukṣe mārttike kumbhe māsārdhaṃ ghṛtabhāvite / mātrāmagnisamāṃ tasya tata ūrdhvaṃ prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेमताम्रप्रवालानाम् अयसः स्फटिकस्य च । मुक्तावैडूर्यशङ्खानां चूर्णानां रजतस्य च
hematāmrapravālānām ayasaḥ sphaṭikasya ca / muktāvaiḍūryaśaṅkhānāṃ cūrṇānāṃ rajatasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रक्षिप्य षोडशीं मात्रां विहायायासमैथुनम् । जीर्णे जीर्णे च भुञ्जीत षष्टिकं क्षीरसर्पिषा
prakṣipya ṣoḍaśīṃ mātrāṃ vihāyāyāsamaithunam / jīrṇe jīrṇe ca bhuñjīta ṣaṣṭikaṃ kṣīrasarpiṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वरोगप्रशमनं वृष्यमायुष्यम् उत्तमम् । सत्त्वस्मृतिशरीराग्निबुद्धीन्द्रियबलप्रदम्
sarvarogapraśamanaṃ vṛṣyamāyuṣyam uttamam / sattvasmṛtiśarīrāgnibuddhīndriyabalapradam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमूर्जस्करं चैव वर्णस्वरकरं तथा । विषालक्ष्मीप्रशमनं सर्ववाचोगतप्रदम्
paramūrjaskaraṃ caiva varṇasvarakaraṃ tathā / viṣālakṣmīpraśamanaṃ sarvavācogatapradam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धार्थतां चाभिनवं वयश्च प्रजाप्रियत्वं च यशश्च लोके । प्रयोज्यम् इच्छद्भिरिदं यथावद् रसायनं ब्राह्ममुदारवीर्यम्
siddhārthatāṃ cābhinavaṃ vayaśca prajāpriyatvaṃ ca yaśaśca loke / prayojyam icchadbhiridaṃ yathāvad rasāyanaṃ brāhmamudāravīryam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बल्यानाम् इत्यादौ जोङ्गकम् अगुरु ॥ १ द्वारदा शाकतरुः कपिकच्छुर् वा ॥ २ श्रीपर्णी गम्भारी ॥ ३ पलाशक्षारः पलाशक्षारोदकम् ॥ ४ सुचौक्षे इति सुविशुद्धे ॥ ५ अग्निसमामिति अग्न्यनुरूपाम् ॥ ६ षोडशीं मात्रामिति आमलकादिचूर्णयुक्तघृतापेक्षया षोडशभागो हेमादिचूर्णाद् ग्राह्यः ॥ ७] समर्थानामरोगाणां धीमतां नियतात्मनाम् । कुटीप्रवेशः क्षणिनां परिच्छदवतां हितः
balyānām ityādau joṅgakam aguru // 1 dvāradā śākataruḥ kapikacchur vā // 2 śrīparṇī gambhārī // 3 palāśakṣāraḥ palāśakṣārodakam // 4 sucaukṣe iti suviśuddhe // 5 agnisamāmiti agnyanurūpām // 6 ṣoḍaśīṃ mātrāmiti āmalakādicūrṇayuktaghṛtāpekṣayā ṣoḍaśabhāgo hemādicūrṇād grāhyaḥ // 7] samarthānāmarogāṇāṃ dhīmatāṃ niyatātmanām / kuṭīpraveśaḥ kṣaṇināṃ paricchadavatāṃ hitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतोऽन्यथा तु ये तेषां सौर्यमारुतिको विधिः । तयोः श्रेष्ठतरः पूर्वो विधिः स तु सुदुष्करः
ato'nyathā tu ye teṣāṃ sauryamārutiko vidhiḥ / tayoḥ śreṣṭhataraḥ pūrvo vidhiḥ sa tu suduṣkaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसायनविधिभ्रंशाज्जायेरन् व्याधयो यदि । यथास्वमौषधं तेषां कार्यं मुक्त्वा रसायनम्
rasāyanavidhibhraṃśājjāyeran vyādhayo yadi / yathāsvamauṣadhaṃ teṣāṃ kāryaṃ muktvā rasāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुटीप्रावेशिकरसायनविषयान् वातातपिकरसायनविषयांश्च पुरुषान् आह समर्थानाम् इत्यादि ॥ १ क्षणिनामिति कृतक्षणानाम् ॥ २ सूर्यमारुतसेवयापि क्रियत इति सौर्यमारुतिकः ॥ ३] सत्यवादिनमक्रोधं निवृत्तं मद्यमैथुनात् । अहिंसकमनायासं प्रशान्तं प्रियवादिनम्
kuṭīprāveśikarasāyanaviṣayān vātātapikarasāyanaviṣayāṃśca puruṣān āha samarthānām ityādi // 1 kṣaṇināmiti kṛtakṣaṇānām // 2 sūryamārutasevayāpi kriyata iti sauryamārutikaḥ // 3] satyavādinamakrodhaṃ nivṛttaṃ madyamaithunāt / ahiṃsakamanāyāsaṃ praśāntaṃ priyavādinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जपशौचपरं धीरं दाननित्यं तपस्विनम् । देवगोब्राह्मणाचार्यगुरुवृद्धार्चने रतम्
japaśaucaparaṃ dhīraṃ dānanityaṃ tapasvinam / devagobrāhmaṇācāryaguruvṛddhārcane ratam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनृशंस्यपरं नित्यं नित्यं करुणवेदिनम् । समजागरणस्वप्नं नित्यं क्षीरघृताशिनम्
ānṛśaṃsyaparaṃ nityaṃ nityaṃ karuṇavedinam / samajāgaraṇasvapnaṃ nityaṃ kṣīraghṛtāśinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशकालप्रमाणज्ञं युक्तिज्ञम् अनहंकृतम् । शस्ताचारम् असंकीर्णम् अध्यात्मप्रवणेन्द्रियम्
deśakālapramāṇajñaṃ yuktijñam anahaṃkṛtam / śastācāram asaṃkīrṇam adhyātmapravaṇendriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपासितारं वृद्धानामास्तिकानां जितात्मनाम् । धर्मशास्त्रपरं विद्यान्नरं नित्यरसायनम्
upāsitāraṃ vṛddhānāmāstikānāṃ jitātmanām / dharmaśāstraparaṃ vidyānnaraṃ nityarasāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणैर् एतैः समुदितैः प्रयुङ्क्ते यो रसायनम् । रसायनगुणान् सर्वान् यथोक्तान् स समश्नुते
guṇair etaiḥ samuditaiḥ prayuṅkte yo rasāyanam / rasāyanaguṇān sarvān yathoktān sa samaśnute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामान्येन रसायनविषयपुरुषगुणानाह सत्यवादिनम् इत्यादि ॥ १ करुणया सत्त्वानि पश्यतीति करुणवेदी ॥ २ असंकीर्णः असंकीर्णभोजी ॥ ३ नित्यं रसायनप्रयोगो यस्य स नित्यरसायनः ॥ ४] यथास्थूलम् अनिर्वाह्य दोषाञ्छारीरमानसान् । रसायनगुणैर् जन्तुर् युज्यते न कदाचन
sāmānyena rasāyanaviṣayapuruṣaguṇānāha satyavādinam ityādi // 1 karuṇayā sattvāni paśyatīti karuṇavedī // 2 asaṃkīrṇaḥ asaṃkīrṇabhojī // 3 nityaṃ rasāyanaprayogo yasya sa nityarasāyanaḥ // 4] yathāsthūlam anirvāhya doṣāñchārīramānasān / rasāyanaguṇair jantur yujyate na kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगा ह्य् आयुःप्रकर्षार्था जरारोगनिबर्हणाः । मनःशरीरशुद्धानां सिध्यन्ति प्रयतात्मनाम्
yogā hy āyuḥprakarṣārthā jarāroganibarhaṇāḥ / manaḥśarīraśuddhānāṃ sidhyanti prayatātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेतन्न भवेद्वाच्यं सर्वमेव हतात्मसु । अरुजेभ्यो ऽद्विजातिभ्यः शुश्रूषा येषु नास्ति च
tadetanna bhavedvācyaṃ sarvameva hatātmasu / arujebhyo 'dvijātibhyaḥ śuśrūṣā yeṣu nāsti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनःशुद्ध्यैव प्रयतात्मतायां लब्धायां पुनस् तदभिधानम् इतरमानसगुणेषु प्रयतात्मताया अभ्यर्हिततोपदर्शनार्थम् ॥ १ अरुजेभ्यो ऽद्विजातिभ्यो येषु च पुरुषेषु शुश्रूषा नास्ति तेषु चैतन् न वाच्यमिति योजना ॥ २] ये रसायनसंयोगा वृष्ययोगाश्च ये मताः । यच्चौषधं विकाराणां सर्वं तद्वैद्यसंश्रयम्
manaḥśuddhyaiva prayatātmatāyāṃ labdhāyāṃ punas tadabhidhānam itaramānasaguṇeṣu prayatātmatāyā abhyarhitatopadarśanārtham // 1 arujebhyo 'dvijātibhyo yeṣu ca puruṣeṣu śuśrūṣā nāsti teṣu caitan na vācyamiti yojanā // 2] ye rasāyanasaṃyogā vṛṣyayogāśca ye matāḥ / yaccauṣadhaṃ vikārāṇāṃ sarvaṃ tadvaidyasaṃśrayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणाचार्यं बुधस्तस्माद्धीमन्तं वेदपारगम् । अश्विनाव् इव देवेन्द्रः पूजयेद् अतिशक्तितः
prāṇācāryaṃ budhastasmāddhīmantaṃ vedapāragam / aśvināv iva devendraḥ pūjayed atiśaktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्विनौ देवभिषजौ यज्ञवाहाव् इति स्मृतौ । यज्ञस्य हि शिरश्छिन्नं पुनस्ताभ्यां समाहितम्
aśvinau devabhiṣajau yajñavāhāv iti smṛtau / yajñasya hi śiraśchinnaṃ punastābhyāṃ samāhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रशीर्णा दशनाः पूष्णो नेत्रे नष्टे भगस्य च । वज्रिणश्च भुजस्तम्भस्ताभ्यामेव चिकित्सितः
praśīrṇā daśanāḥ pūṣṇo netre naṣṭe bhagasya ca / vajriṇaśca bhujastambhastābhyāmeva cikitsitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिकित्सितश्च शीतांशुर्गृहीतो राजयक्ष्मणा । सोमाभिपतितश्चन्द्रः कृतस्ताभ्यां पुनः सुखी
cikitsitaśca śītāṃśurgṛhīto rājayakṣmaṇā / somābhipatitaścandraḥ kṛtastābhyāṃ punaḥ sukhī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भार्गवश्च्यवनः कामी वृद्धः सन् विकृतिं गतः । वीतवर्णस्वरोपेतः कृतस्ताभ्यां पुनर्युवा
bhārgavaścyavanaḥ kāmī vṛddhaḥ san vikṛtiṃ gataḥ / vītavarṇasvaropetaḥ kṛtastābhyāṃ punaryuvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतैश्चान्यैश्च बहुभिः कर्मभिर् भिषगुत्तमौ । बभूवतुर्भृशं पूज्याव् इन्द्रादीनां महात्मनाम्
etaiścānyaiśca bahubhiḥ karmabhir bhiṣaguttamau / babhūvaturbhṛśaṃ pūjyāv indrādīnāṃ mahātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहाः स्तोत्राणि मन्त्राणि तथा नानाहवींषि च । धूम्राश्च पशवस्ताभ्यां प्रकल्प्यन्ते द्विजातिभिः
grahāḥ stotrāṇi mantrāṇi tathā nānāhavīṃṣi ca / dhūmrāśca paśavastābhyāṃ prakalpyante dvijātibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातश्च सवने सोमं शक्रो ऽश्विभ्यां सहाश्नुते । सौत्रामण्यां च भगवानश्विभ्यां सह मोदते
prātaśca savane somaṃ śakro 'śvibhyāṃ sahāśnute / sautrāmaṇyāṃ ca bhagavānaśvibhyāṃ saha modate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्राग्नी चाश्विनौ चैव स्तूयन्ते प्रायशो द्विजैः । स्तूयन्ते वेदवाक्येषु न तथान्या हि देवताः
indrāgnī cāśvinau caiva stūyante prāyaśo dvijaiḥ / stūyante vedavākyeṣu na tathānyā hi devatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजरैरमरैस्तावद्विबुधैः साधिपैर् ध्रुवैः । एते प्रयतैरेवमश्विनौ भिषजाव् इति
ajarairamaraistāvadvibudhaiḥ sādhipair dhruvaiḥ / ete prayatairevamaśvinau bhiṣajāv iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.