Library·Agnivesa: Carakasamhita·6·6.1
मृत्युव्याधिजरावश्यैर् दुःखप्रायैः सुखार्थिभिः । किं पुनर्भिषजो मर्त्यैः पूज्याः स्युर् नातिशक्तितः
mṛtyuvyādhijarāvaśyair duḥkhaprāyaiḥ sukhārthibhiḥ / kiṃ punarbhiṣajo martyaiḥ pūjyāḥ syur nātiśaktitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीलवान्मतिमान् युक्तो द्विजातिः शास्त्रपारगः । प्राणिभिर्गुरुवत्पूज्यः प्राणाचार्यः स हि स्मृतः
śīlavānmatimān yukto dvijātiḥ śāstrapāragaḥ / prāṇibhirguruvatpūjyaḥ prāṇācāryaḥ sa hi smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्प्रति रसायनादिसिद्धिर् वैद्याधीना तेन वैद्यस्तुतिम् आरभते य इत्यादि ॥ १ प्राणाचार्यमित्यत्र प्राणिवर्यम् इति वा पाठः तत्र प्राणिनां वर्यः श्रेष्ठः प्राणिवर्यः ॥ २ यज्ञं वहत इति यज्ञवाहौ ॥ ३ एतद्यज्ञवाहत्वमेव दर्शयति दक्षस्य हीत्यादि ॥ ४ पूष्णः सूर्यस्य भगोऽपि सूर्यभेदः ॥ ५ सोमाभिपतित इति सोमाभिपतनयोगेन पीडित इत्यर्थः सोमातिपचित इति वा पाठः तत्राप्यतिपचनेन सोमपानातियोगं दर्शयति ॥ ६ ग्रहाः सोमपानपात्राणि ॥ ७ स्तोत्राणि स्तवाः स्तावकवाचः शस्त्राणीति केचित् संशस्यते ऽनेनेति कृत्वा सामऋग्व्यतिरिक्तं स्तोत्रमाहुः शस्त्राणि अस्त्राण्येव वषड्युक्तानि शस्त्राणि च यज्ञे कल्प्यन्त एव ॥ ८ धूम्राश् च पशव इति धूम्रवर्णपशवः एवंवर्णाश् च पशवः श्रेष्ठा भवन्ति ॥ ९ सवन इति यज्ञस्थाने ॥ १० सौत्रामणी यज्ञविशेषः ॥ ११ अतिशक्तित इति निजशक्तेर् अप्यतिरेकेण ॥ १२] विद्यासमाप्तौ भिषजो द्वितीया जातिरुच्यते । अश्नुते वैद्यशब्दं हि न वैद्यः पूर्वजन्मना
samprati rasāyanādisiddhir vaidyādhīnā tena vaidyastutim ārabhate ya ityādi // 1 prāṇācāryamityatra prāṇivaryam iti vā pāṭhaḥ tatra prāṇināṃ varyaḥ śreṣṭhaḥ prāṇivaryaḥ // 2 yajñaṃ vahata iti yajñavāhau // 3 etadyajñavāhatvameva darśayati dakṣasya hītyādi // 4 pūṣṇaḥ sūryasya bhago'pi sūryabhedaḥ // 5 somābhipatita iti somābhipatanayogena pīḍita ityarthaḥ somātipacita iti vā pāṭhaḥ tatrāpyatipacanena somapānātiyogaṃ darśayati // 6 grahāḥ somapānapātrāṇi // 7 stotrāṇi stavāḥ stāvakavācaḥ śastrāṇīti kecit saṃśasyate 'neneti kṛtvā sāmaṛgvyatiriktaṃ stotramāhuḥ śastrāṇi astrāṇyeva vaṣaḍyuktāni śastrāṇi ca yajñe kalpyanta eva // 8 dhūmrāś ca paśava iti dhūmravarṇapaśavaḥ evaṃvarṇāś ca paśavaḥ śreṣṭhā bhavanti // 9 savana iti yajñasthāne // 10 sautrāmaṇī yajñaviśeṣaḥ // 11 atiśaktita iti nijaśakter apyatirekeṇa // 12] vidyāsamāptau bhiṣajo dvitīyā jātirucyate / aśnute vaidyaśabdaṃ hi na vaidyaḥ pūrvajanmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्यासमाप्तौ ब्राह्मं वा सत्त्वमार्षमथापि वा । ध्रुवम् आविशति ज्ञानात्तस्माद् वैद्यो द्विजः स्मृतः
vidyāsamāptau brāhmaṃ vā sattvamārṣamathāpi vā / dhruvam āviśati jñānāttasmād vaidyo dvijaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाभिध्यायेन्न चाक्रोशेद् अहितं न समाचरेत् । प्राणाचार्यं बुधः कश्चिद् इच्छन्न् आयुर् अनित्वरम्
nābhidhyāyenna cākrośed ahitaṃ na samācaret / prāṇācāryaṃ budhaḥ kaścid icchann āyur anitvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैद्यशब्दद्विजशब्दयोः प्रवृत्तिनिमित्तमाह विद्येत्यादि ॥ १ तेन विद्यायोगाद् वैद्यत्वं तथा विद्यासमाप्तिलक्षणजन्मना द्विजत्वं भवतीत्युक्तं भवति ॥ २ ब्राह्मं वा आर्षं वा इति विकल्पो वैद्यविशेषाभिप्रायाद् भवति तयोर् यो नैष्ठिकचिकित्सार्थस्तस्य ब्राह्मम् इतरस्य तु लोकानुग्राहिण आर्षमिति व्यवस्था ॥ ३] चिकित्सितस्तु संश्रुत्य यो वासंश्रुत्य मानवः । नोपाकरोति वैद्याय नास्ति तस्येह निष्कृतिः
vaidyaśabdadvijaśabdayoḥ pravṛttinimittamāha vidyetyādi // 1 tena vidyāyogād vaidyatvaṃ tathā vidyāsamāptilakṣaṇajanmanā dvijatvaṃ bhavatītyuktaṃ bhavati // 2 brāhmaṃ vā ārṣaṃ vā iti vikalpo vaidyaviśeṣābhiprāyād bhavati tayor yo naiṣṭhikacikitsārthastasya brāhmam itarasya tu lokānugrāhiṇa ārṣamiti vyavasthā // 3] cikitsitastu saṃśrutya yo vāsaṃśrutya mānavaḥ / nopākaroti vaidyāya nāsti tasyeha niṣkṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिषगप्यातुरान् सर्वान् स्वसुतानिव यत्नवान् । आबाधेभ्यो हि संरक्षेद् इच्छन् धर्मम् अनुत्तमम्
bhiṣagapyāturān sarvān svasutāniva yatnavān / ābādhebhyo hi saṃrakṣed icchan dharmam anuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मार्थं चार्थकामार्थमायुर्वेदो महर्षिभिः । प्रकाशितो धर्मपरैर् इच्छद्भिः स्थानमक्षरम्
dharmārthaṃ cārthakāmārthamāyurvedo maharṣibhiḥ / prakāśito dharmaparair icchadbhiḥ sthānamakṣaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नार्थार्थं नापि कामार्थमथ भूतदयां प्रति । वर्तते यश्चिकित्सायां स सर्वम् अतिवर्तते
nārthārthaṃ nāpi kāmārthamatha bhūtadayāṃ prati / vartate yaścikitsāyāṃ sa sarvam ativartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्वते ये तु वृत्त्यर्थं चिकित्सापण्यविक्रयम् । ते हित्वा काञ्चनं राशिं पांशुराशिमुपासते
kurvate ye tu vṛttyarthaṃ cikitsāpaṇyavikrayam / te hitvā kāñcanaṃ rāśiṃ pāṃśurāśimupāsate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दारुणैः कृष्यमाणानां गदैर् वैवस्वतक्षयम् । छित्त्वा वैवस्वतान् पाशान् जीवितं यः प्रयच्छति
dāruṇaiḥ kṛṣyamāṇānāṃ gadair vaivasvatakṣayam / chittvā vaivasvatān pāśān jīvitaṃ yaḥ prayacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मार्थदाता सदृशस्तस्य नेहोपलभ्यते । न हि जीवितदानाद्धि दानम् अन्यद् विशिष्यते
dharmārthadātā sadṛśastasya nehopalabhyate / na hi jīvitadānāddhi dānam anyad viśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परो भूतदया धर्म इति मत्वा चिकित्सया । वर्तते यः स सिद्धार्थः सुखम् अत्यन्तम् अश्नुते
paro bhūtadayā dharma iti matvā cikitsayā / vartate yaḥ sa siddhārthaḥ sukham atyantam aśnute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संश्रुत्येति प्रतिज्ञाय ॥ १ चिकित्सैव पण्यं विक्रेतव्यमिति चिकित्सापण्यम् ॥ २ ते हित्वेत्यादौ धर्मार्थं क्रियमाणचिकित्सा महाफलत्वेन काञ्चनराशितुल्या इतरा त्व् असारकल्पा पांशुराशितुल्या ॥ ३ वैवस्वतक्षयमिति यमगृहम् ॥ ४] आयुर्वेदसमुत्थानं दिव्यौषधिविधिं शुभम् । अमृताल्पान्तरगुणं सिद्धं रत्नरसायनम्
saṃśrutyeti pratijñāya // 1 cikitsaiva paṇyaṃ vikretavyamiti cikitsāpaṇyam // 2 te hitvetyādau dharmārthaṃ kriyamāṇacikitsā mahāphalatvena kāñcanarāśitulyā itarā tv asārakalpā pāṃśurāśitulyā // 3 vaivasvatakṣayamiti yamagṛham // 4] āyurvedasamutthānaṃ divyauṣadhividhiṃ śubham / amṛtālpāntaraguṇaṃ siddhaṃ ratnarasāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धेभ्यो ब्रह्मचारिभ्यो यदुवाचामरेश्वरः । आयुर्वेदसमुत्थाने तत् सर्वं संप्रकाशितम्
siddhebhyo brahmacāribhyo yaduvācāmareśvaraḥ / āyurvedasamutthāne tat sarvaṃ saṃprakāśitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने रसायनाध्याये आयुर्वेदसमुत्थानीयो नाम रसायनपादश्चतुर्थः
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsitasthāne rasāyanādhyāye āyurvedasamutthānīyo nāma rasāyanapādaścaturthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेषजप्रसङ्गाद् अभेषजद्वैविध्यम् आह अभेषजम् इत्यादि ॥ १ बाधनम् इह तदात्वमात्रबाधकं यथास्वल्पम् अपथ्यम् ॥ २ सानुबाधनं च दीर्घकालावस्थायिकुष्ठादिविकारकारि ॥ ३] स्वस्थस्योर्जस्करं यत्तु तद्वृष्यं तद्रसायनम्
bheṣajaprasaṅgād abheṣajadvaividhyam āha abheṣajam ityādi // 1 bādhanam iha tadātvamātrabādhakaṃ yathāsvalpam apathyam // 2 sānubādhanaṃ ca dīrghakālāvasthāyikuṣṭhādivikārakāri // 3] svasthasyorjaskaraṃ yattu tadvṛṣyaṃ tadrasāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायः प्रायेण रोगाणां द्वितीयं प्रशमे मतम् । प्रायःशब्दो विशेषार्थो ह्य् उभयं ह्य् उभयार्थकृत्
prāyaḥ prāyeṇa rogāṇāṃ dvitīyaṃ praśame matam / prāyaḥśabdo viśeṣārtho hy ubhayaṃ hy ubhayārthakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विविधं भेषजमुक्तं विभजते स्वस्थस्येत्यादि ॥ १ तद्वृष्यं तद्रसायनं प्राय इति छेदः ॥ २ यद्वृष्यं प्रायो भवति तथा रसायनं यत् प्रायो भवति आर्तस्य रोगहरं यद्बाहुल्येन तत् स्वस्थोर्जस्करम् उच्यते यत्तु द्वितीयम् आर्तरोगहरं तत् प्रायेण ज्वरादिशमनं रसायनं वाजीकरणं च भवति यथाक्षतक्षीणोक्तं सर्पिर्गुडादि रसायनं वृष्यं च भवति तथा पाण्डुरोगोक्तो योगराजो रसायनत्वेनोक्तः तथा कासाधिकारे ऽगस्त्यहरीतकी रसायनत्वेनोक्तेत्याद्य् अनुसरणीयम् ॥ ३ रसायनोक्तानां च ज्वरादिहरत्वम् अत्र सुव्यक्तमेव रसायनग्रन्थेषु ॥ ४ अन्ये तु ब्रुवते यद् व्याधिमात्रहरं न तद् रसायनं किंतु शरीरसंयोगदार्ढ्याद् दीर्घायुःकर्तृत्वसाधारणधर्मयोगाद् उपचरितव्याधिहरं रसायनम् इहोच्यत इति ॥ ५ ननु यदि स्वस्थोर्जस्करमपि व्याधिहरं व्याधिहरं च स्वस्थोर्जस्करं तत्किं किंचिदिति पदेन भेषजकर्मव्यवस्थादर्शकेन क्रियते ब्रूमः बाहुल्येन स्वस्थोर्जस्करत्वं व्याधिहरत्वं च व्यवस्थाप्यते न चेह सर्वार्तरोगहरस्य स्वस्थोर्जस्करत्वमिति प्रतिज्ञायते येन पाठासप्तपर्णादीनाम् अपि रसायनत्वं साधनीयशक्तित्वाद् आर्तरोगहरत्वेन यदुच्यते तदपि रसायनं वाजीकरणं च भवतीति लवमात्रोपदर्शनं क्रियते तत् स्वस्थार्तयोर् उभयार्थकर्तृत्वम् ॥ ६ प्रायःशब्दतात्पर्यं विवृणोति प्राय इत्यादि ॥ ७ विशेषार्थम् इति बाहुल्यार्थम् इत्यर्थः ॥ ८] दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः । प्रभावर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलं परम्
dvividhaṃ bheṣajamuktaṃ vibhajate svasthasyetyādi // 1 tadvṛṣyaṃ tadrasāyanaṃ prāya iti chedaḥ // 2 yadvṛṣyaṃ prāyo bhavati tathā rasāyanaṃ yat prāyo bhavati ārtasya rogaharaṃ yadbāhulyena tat svasthorjaskaram ucyate yattu dvitīyam ārtarogaharaṃ tat prāyeṇa jvarādiśamanaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavati yathākṣatakṣīṇoktaṃ sarpirguḍādi rasāyanaṃ vṛṣyaṃ ca bhavati tathā pāṇḍurogokto yogarājo rasāyanatvenoktaḥ tathā kāsādhikāre 'gastyaharītakī rasāyanatvenoktetyādy anusaraṇīyam // 3 rasāyanoktānāṃ ca jvarādiharatvam atra suvyaktameva rasāyanagrantheṣu // 4 anye tu bruvate yad vyādhimātraharaṃ na tad rasāyanaṃ kiṃtu śarīrasaṃyogadārḍhyād dīrghāyuḥkartṛtvasādhāraṇadharmayogād upacaritavyādhiharaṃ rasāyanam ihocyata iti // 5 nanu yadi svasthorjaskaramapi vyādhiharaṃ vyādhiharaṃ ca svasthorjaskaraṃ tatkiṃ kiṃciditi padena bheṣajakarmavyavasthādarśakena kriyate brūmaḥ bāhulyena svasthorjaskaratvaṃ vyādhiharatvaṃ ca vyavasthāpyate na ceha sarvārtarogaharasya svasthorjaskaratvamiti pratijñāyate yena pāṭhāsaptaparṇādīnām api rasāyanatvaṃ sādhanīyaśaktitvād ārtarogaharatvena yaducyate tadapi rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca bhavatīti lavamātropadarśanaṃ kriyate tat svasthārtayor ubhayārthakartṛtvam // 6 prāyaḥśabdatātparyaṃ vivṛṇoti prāya ityādi // 7 viśeṣārtham iti bāhulyārtham ityarthaḥ // 8] dīrghamāyuḥ smṛtiṃ medhāmārogyaṃ taruṇaṃ vayaḥ / prabhāvarṇasvaraudāryaṃ dehendriyabalaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्सिद्धिं प्रणतिं कान्तिं लभते ना रसायनात् । लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम्
vāksiddhiṃ praṇatiṃ kāntiṃ labhate nā rasāyanāt / lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसायनकार्यम् आह दीर्घम् इत्यादि ॥ १ प्रभादीनां त्रयाणाम् औदर्यं योजनीयम् ॥ २ वाक्सिद्धिः यद् उच्यते तद् अवश्यं भवतीत्यर्थः ॥ ३ प्रणतिः लोकवन्द्यता ॥ ४ कथम् एतद् रसायनेन क्रियत इत्याह लाभेत्यादि रसादिग्रहणेन स्मृत्यादयो ऽपि गृह्यन्ते ॥ ५] अपत्यसंतानकरं यत् सद्यः सम्प्रहर्षणम् । वाजीवातिबलो येन यात्यप्रतिहतः स्त्रियः
rasāyanakāryam āha dīrgham ityādi // 1 prabhādīnāṃ trayāṇām audaryaṃ yojanīyam // 2 vāksiddhiḥ yad ucyate tad avaśyaṃ bhavatītyarthaḥ // 3 praṇatiḥ lokavandyatā // 4 katham etad rasāyanena kriyata ityāha lābhetyādi rasādigrahaṇena smṛtyādayo 'pi gṛhyante // 5] apatyasaṃtānakaraṃ yat sadyaḥ sampraharṣaṇam / vājīvātibalo yena yātyapratihataḥ striyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवत्यतिप्रियः स्त्रीणां येन येनोपचीयते । जीर्यतो ऽप्यक्षयं शुक्रं फलवद्येन दृश्यते
bhavatyatipriyaḥ strīṇāṃ yena yenopacīyate / jīryato 'pyakṣayaṃ śukraṃ phalavadyena dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभूतशाखः शाखीव येन चैत्यो यथा महान् । भवत्यर्च्यो बहुमतः प्रजानां सुबहुप्रजः
prabhūtaśākhaḥ śākhīva yena caityo yathā mahān / bhavatyarcyo bahumataḥ prajānāṃ subahuprajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतानमूलं येनेह प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते । यशः श्रियं बलं पुष्टिं वाजीकरणमेव तत्
saṃtānamūlaṃ yeneha pretya cānantyamaśnute / yaśaḥ śriyaṃ balaṃ puṣṭiṃ vājīkaraṇameva tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाजीकरणकार्यम् आहापत्येत्यादि ॥ १ अपत्यसंतानः अपत्यपरम्परा तेन पुत्रपौत्रकरम् इत्यर्थः वाजीकरणजनिताच्छुक्राज् जातः पुत्रः पुत्रजननसमर्थो भवतीत्यर्थः ॥ २ अतिप्रियत्वं चेहोपचितशुक्रतया निरन्तरव्यवायकर्तृत्वात् यद् उच्यते । विरूपम् अपि योद्धारं भृत्यमिच्छन्ति पार्थिवाः । व्यवायव्यायतं मूर्खं धृष्टं पतिमिव स्त्रियः ॥ ३ इति ॥ ४ उपचीयत इति पुष्टिं प्राप्नोति ॥ ५ अक्षयम् इवाक्षयम् ॥ ६ फलवद् इति गर्भजनकम् ॥ ७ चैत्यो देवतायतनम् ॥ ८ अर्च्यः अर्चनीयः ॥ ९ आनन्त्यमिवानन्त्यं दीर्घसंतानताम् इत्यर्थः ॥ १०] स्वस्थस्योर्जस्करं त्व् एतद् द्विविधं प्रोक्तम् औषधम् । यद्व्याधिनिर्घातकरं वक्ष्यते तच्चिकित्सिते
vājīkaraṇakāryam āhāpatyetyādi // 1 apatyasaṃtānaḥ apatyaparamparā tena putrapautrakaram ityarthaḥ vājīkaraṇajanitācchukrāj jātaḥ putraḥ putrajananasamartho bhavatītyarthaḥ // 2 atipriyatvaṃ cehopacitaśukratayā nirantaravyavāyakartṛtvāt yad ucyate / virūpam api yoddhāraṃ bhṛtyamicchanti pārthivāḥ / vyavāyavyāyataṃ mūrkhaṃ dhṛṣṭaṃ patimiva striyaḥ // 3 iti // 4 upacīyata iti puṣṭiṃ prāpnoti // 5 akṣayam ivākṣayam // 6 phalavad iti garbhajanakam // 7 caityo devatāyatanam // 8 arcyaḥ arcanīyaḥ // 9 ānantyamivānantyaṃ dīrghasaṃtānatām ityarthaḥ // 10] svasthasyorjaskaraṃ tv etad dvividhaṃ proktam auṣadham / yadvyādhinirghātakaraṃ vakṣyate taccikitsite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिकित्सितार्थ एतावान् विकाराणां यदौषधम् । रसायनविधिश्चाग्रे वाजीकरणमेव च
cikitsitārtha etāvān vikārāṇāṃ yadauṣadham / rasāyanavidhiścāgre vājīkaraṇameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिकित्सित इति ज्वरादिचिकित्सिते ॥ १ ननु रसायनवाजीकरणे अपि ज्वरादिचिकित्सिते एव तत् किं विशिष्योच्यते वक्ष्यते तच्चिकित्सिते इत्याह चिकित्सितार्थ इत्यादि ॥ २ सत्यं रसायनं वाजीकरणं च ज्वरादिव्याधिहरत्वाच् चिकित्सितशब्देनोच्यत इत्यर्थः ॥ ३ अथ व्याधिहरत्वाच्चिकित्सिते वक्तव्यत्वाच्च रसायनवाजीकरणे क्व नु वक्तव्ये इत्याह रसायनेत्यादि ॥ ४ विधिः विधानं रसायनाभिधानम् इत्यर्थः ॥ ५ अग्रे इति अनन्तरम् ॥ ६ वाजीकरणं चाग्रे अभिधास्यते इति शेषः ॥ ७] अभेषजमिति ज्ञेयं विपरीतं यदौषधात् । तदसेव्यं निषेव्यं तु प्रवक्ष्यामि यदौषधम्
cikitsita iti jvarādicikitsite // 1 nanu rasāyanavājīkaraṇe api jvarādicikitsite eva tat kiṃ viśiṣyocyate vakṣyate taccikitsite ityāha cikitsitārtha ityādi // 2 satyaṃ rasāyanaṃ vājīkaraṇaṃ ca jvarādivyādhiharatvāc cikitsitaśabdenocyata ityarthaḥ // 3 atha vyādhiharatvāccikitsite vaktavyatvācca rasāyanavājīkaraṇe kva nu vaktavye ityāha rasāyanetyādi // 4 vidhiḥ vidhānaṃ rasāyanābhidhānam ityarthaḥ // 5 agre iti anantaram // 6 vājīkaraṇaṃ cāgre abhidhāsyate iti śeṣaḥ // 7] abheṣajamiti jñeyaṃ viparītaṃ yadauṣadhāt / tadasevyaṃ niṣevyaṃ tu pravakṣyāmi yadauṣadham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभेषजमपि पूर्वोद्दिष्टं विवृणोत्यभेषजमित्यादि ॥ १ विपरीतं रोगजननलक्षणार्थकारि ॥ २] रसायनानां द्विविधं प्रयोगमृषयो विदुः । कुटीप्रावेशिकं चैव वातातपिकमेव च
abheṣajamapi pūrvoddiṣṭaṃ vivṛṇotyabheṣajamityādi // 1 viparītaṃ rogajananalakṣaṇārthakāri // 2] rasāyanānāṃ dvividhaṃ prayogamṛṣayo viduḥ / kuṭīprāveśikaṃ caiva vātātapikameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुटीप्रावेशिकस्यादौ विधिः समुपदेक्ष्यते । नृपवैद्यद्विजातीनां साधूनां पुण्यकर्मणाम्
kuṭīprāveśikasyādau vidhiḥ samupadekṣyate / nṛpavaidyadvijātīnāṃ sādhūnāṃ puṇyakarmaṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निवासे निर्भये शस्ते प्राप्योपकरणे पुरे । दिशि पूर्वोत्तरस्यां च सुभूमौ कारयेत्कुटीम्
nivāse nirbhaye śaste prāpyopakaraṇe pure / diśi pūrvottarasyāṃ ca subhūmau kārayetkuṭīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्तारोत्सेधसम्पन्नां त्रिगर्भां सूक्ष्मलोचनाम् । घनभित्तिमृतुसुखां सुस्पष्टां मनसः प्रियाम्
vistārotsedhasampannāṃ trigarbhāṃ sūkṣmalocanām / ghanabhittimṛtusukhāṃ suspaṣṭāṃ manasaḥ priyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दादीनाम् अशस्तानाम् अगम्यां स्त्रीविवर्जिताम् । इष्टोपकरणोपेतां सज्जवैद्यौषधद्विजाम्
śabdādīnām aśastānām agamyāṃ strīvivarjitām / iṣṭopakaraṇopetāṃ sajjavaidyauṣadhadvijām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोदगयने शुक्ले तिथिनक्षत्रपूजिते । मुहूर्तकरणोपेते प्रशस्ते कृतवापनः
athodagayane śukle tithinakṣatrapūjite / muhūrtakaraṇopete praśaste kṛtavāpanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धृतिस्मृतिबलं कृत्वा श्रद्दधानः समाहितः । विधूय मानसान्दोषान् मैत्रीं भूतेषु चिन्तयन्
dhṛtismṛtibalaṃ kṛtvā śraddadhānaḥ samāhitaḥ / vidhūya mānasāndoṣān maitrīṃ bhūteṣu cintayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवताः पूजयित्वाग्रे द्विजातींश्च प्रदक्षिणम् । देवगोब्राह्मणान् कृत्वा ततस् तां प्रविशेत् कुटीम्
devatāḥ pūjayitvāgre dvijātīṃśca pradakṣiṇam / devagobrāhmaṇān kṛtvā tatas tāṃ praviśet kuṭīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः । रसायनं प्रयुञ्जीत तत्प्रवक्ष्यामि शोधनम्
tasyāṃ saṃśodhanaiḥ śuddhaḥ sukhī jātabalaḥ punaḥ / rasāyanaṃ prayuñjīta tatpravakṣyāmi śodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुटीप्रवेशेन यत् क्रियते तत् कुटीप्रावेशिकम् ॥ १ वातातपसेवयापि यत् क्रियते तद् वातातपिकम् ॥ २ त्रिगर्भां प्रथममेकं गृहं तस्याभ्यन्तरे द्वितीयम् एवं त्रिगर्भास्त्रयो गर्भा अन्तराणि यस्यां सा त्रिगर्भामिति अन्तस् त्रिप्रकोष्ठाम् ॥ ३ सूक्ष्मलोचनामिति अल्पद्वारजालकाम् ॥ ४ शुक्ले शुक्लपक्षे ॥ ५ सज्जा वैद्यादयो यस्यां सा तथा ॥ ६ तिथिनक्षत्रपूजित इति शुभतिथिनक्षत्रयोगात् पूजिते ॥ ७ कृतवापन इति कृतक्षौरः ॥ ८ मानसान् दोषानिति कामक्रोधादीन् ॥ ९ संशोधनैर् इति वमनविरेचनास्थापनशिरोविरेचनैः ॥ १० सुखीति अरोगः ॥ ११ जातबल इति संशोधनापहृतमलतया संसर्जनादिक्रमेण पुनर् जातबलः ॥ १२ यद्यपीह संशोधनैर् इति बहुवचनप्रयोगात् सर्वाण्येव संशोधनानि संमतानि तथापीह रसायने विशेषेण यौगिकत्वाद्धरीतक्यादिप्रयोग एवोक्तः अन्ये तु हरीतक्यादिप्रयोगेणैव परं संशोधनं कर्तव्यम् इत्याहुः संशोधनैर् इति बहुवचनं पुनर् यावच्छुद्धेर् हरीतक्यादिप्रयोगस्यैव करणं दर्शयति ॥ १३] हरीतकीनां चूर्णानि सैन्धवामलके गुडम् । वचां विडङ्गं रजनीं पिप्पलीं विश्वभेषजम्
kuṭīpraveśena yat kriyate tat kuṭīprāveśikam // 1 vātātapasevayāpi yat kriyate tad vātātapikam // 2 trigarbhāṃ prathamamekaṃ gṛhaṃ tasyābhyantare dvitīyam evaṃ trigarbhāstrayo garbhā antarāṇi yasyāṃ sā trigarbhāmiti antas triprakoṣṭhām // 3 sūkṣmalocanāmiti alpadvārajālakām // 4 śukle śuklapakṣe // 5 sajjā vaidyādayo yasyāṃ sā tathā // 6 tithinakṣatrapūjita iti śubhatithinakṣatrayogāt pūjite // 7 kṛtavāpana iti kṛtakṣauraḥ // 8 mānasān doṣāniti kāmakrodhādīn // 9 saṃśodhanair iti vamanavirecanāsthāpanaśirovirecanaiḥ // 10 sukhīti arogaḥ // 11 jātabala iti saṃśodhanāpahṛtamalatayā saṃsarjanādikrameṇa punar jātabalaḥ // 12 yadyapīha saṃśodhanair iti bahuvacanaprayogāt sarvāṇyeva saṃśodhanāni saṃmatāni tathāpīha rasāyane viśeṣeṇa yaugikatvāddharītakyādiprayoga evoktaḥ anye tu harītakyādiprayogeṇaiva paraṃ saṃśodhanaṃ kartavyam ityāhuḥ saṃśodhanair iti bahuvacanaṃ punar yāvacchuddher harītakyādiprayogasyaiva karaṇaṃ darśayati // 13] harītakīnāṃ cūrṇāni saindhavāmalake guḍam / vacāṃ viḍaṅgaṃ rajanīṃ pippalīṃ viśvabheṣajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिबेदुष्णाम्बुना जन्तुः स्नेहस्वेदोपपादितः । तेन शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च
pibeduṣṇāmbunā jantuḥ snehasvedopapāditaḥ / tena śuddhaśarīrāya kṛtasaṃsarjanāya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिरात्रं यावकं दद्यात् पञ्चाहं वापि सर्पिषा । सप्ताहं वा पुराणस्य यावच्छुद्धेस्तु वर्चसः
trirātraṃ yāvakaṃ dadyāt pañcāhaṃ vāpi sarpiṣā / saptāhaṃ vā purāṇasya yāvacchuddhestu varcasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धकोष्ठं तु तं ज्ञात्वा रसायनमुपाचरेत् । वयःप्रकृतिसात्म्यज्ञो यौगिकं यस्य यद्भवेत्
śuddhakoṣṭhaṃ tu taṃ jñātvā rasāyanamupācaret / vayaḥprakṛtisātmyajño yaugikaṃ yasya yadbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावकमिति यवान्नम् ॥ १ त्रिरात्रादिविकल्पत्रयं हीनमध्योत्तमशुद्धिविषयम् ॥ २] हरीतकीं पञ्चरसामुष्णामलवणां शिवाम् । दोषानुलोमनीं लघ्वीं विद्याद्दीपनपाचनीम्
yāvakamiti yavānnam // 1 trirātrādivikalpatrayaṃ hīnamadhyottamaśuddhiviṣayam // 2] harītakīṃ pañcarasāmuṣṇāmalavaṇāṃ śivām / doṣānulomanīṃ laghvīṃ vidyāddīpanapācanīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुष्यां पौष्टिकीं धन्यां वयसः स्थापनीं पराम् । सर्वरोगप्रशमनीं बुद्धीन्द्रियबलप्रदाम्
āyuṣyāṃ pauṣṭikīṃ dhanyāṃ vayasaḥ sthāpanīṃ parām / sarvarogapraśamanīṃ buddhīndriyabalapradām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुष्ठं गुल्ममुदावर्तं शोषं पाण्ड्वामयं मदम् । अर्शांसि ग्रहणीदोषं पुराणं विषमज्वरम्
kuṣṭhaṃ gulmamudāvartaṃ śoṣaṃ pāṇḍvāmayaṃ madam / arśāṃsi grahaṇīdoṣaṃ purāṇaṃ viṣamajvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्रोगं सशिरोरोगमतीसारमरोचकम् । कासं प्रमेहमानाहं प्लीहानम् उदरं नवम्
hṛdrogaṃ saśirorogamatīsāramarocakam / kāsaṃ pramehamānāhaṃ plīhānam udaraṃ navam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफप्रसेकं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं कामलां क्रिमीन् । श्वयथुं तमकं छर्दिं क्लैब्यमङ्गावसादनम्
kaphaprasekaṃ vaisvaryaṃ vaivarṇyaṃ kāmalāṃ krimīn / śvayathuṃ tamakaṃ chardiṃ klaibyamaṅgāvasādanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रोतोविबन्धान् विविधान् प्रलेपं हृदयोरसोः । स्मृतिबुद्धिप्रमोहं च जयेच्छीघ्रं हरीतकी
srotovibandhān vividhān pralepaṃ hṛdayorasoḥ / smṛtibuddhipramohaṃ ca jayecchīghraṃ harītakī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अजीर्णिनो रूक्षभुजः स्त्रीमद्यविषकर्शिताः । सेवेरन् नाभयाम् एते क्षुत्तृष्णोष्णार्दिताश् च ये
ajīrṇino rūkṣabhujaḥ strīmadyaviṣakarśitāḥ / severan nābhayām ete kṣuttṛṣṇoṣṇārditāś ca ye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान् गुणांस्तानि कर्माणि विद्यादामलकीष्वपि । यान्युक्तानि हरीतक्या वीर्यस्य तु विपर्ययः
tān guṇāṃstāni karmāṇi vidyādāmalakīṣvapi / yānyuktāni harītakyā vīryasya tu viparyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतश्चामृतकल्पानि विद्यात् कर्मभिरीदृशैः । हरीतकीनां शस्यानि भिषगामलकस्य च
ataścāmṛtakalpāni vidyāt karmabhirīdṛśaiḥ / harītakīnāṃ śasyāni bhiṣagāmalakasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यपि द्रव्यान्तराणि दशवर्षशतायुष्कररसायनाधिकृतानि सन्ति तथापि हरीतक्यामलके एव रोगहरत्वायुष्करत्वरूपोभयधर्मयोगाद् अध्यायादौ गुणकर्मभ्यामुच्येते तत्रापि यद्यपि आमलकं वयःस्थापनानाम् इत्युक्तं तथापि रोगहरत्वे हरीतकी प्रकर्षवतीति कृत्वा हरीतक्य् अग्रे ऽभिहिता ॥ १ हरीतक्यादिषु पञ्चरसत्वाद्युत्पादो ऽदृष्टवशाद् भूतसंनिवेशविशेषप्रभावकृतः तेन नात्रोपपत्तयः क्रमन्ते ॥ २ शिवामिति कल्याणकरिणीं प्रशस्तगुणयुक्तत्वात् ॥ ३ सर्वरोगप्रशमनीमिति संयोगसंस्कारादिना ॥ ४ सर्वरोगहरत्वम् अभिधायापि कुष्ठादिहन्तृत्वाभिधानं विशेषेण कुष्ठादिहन्तृत्वोपदर्शनार्थम् ॥ ५ प्रवर्तकत्वे ऽप्यतीसारग्रहणीहरत्वं विबद्धदोषप्रवर्तकतया ज्ञेयं यदुक्तं स्तोकं स्तोकं विबद्धं वा सशूलं यो ऽतिसार्येते ॥ ६ अभयापिप्पलीकल्कैः सुखोष्णैस्तं विरेचयेद् इति ॥ ७ बुद्धिस्मृतिप्रदत्वमभिधायापि स्मृतिबुद्धिप्रमोहहरत्वाभिधानं तत्र विशिष्टशक्त्युपदर्शनार्थम् ॥ ८ वीर्यस्य तु विपर्यय इत्यनेनामलकस्य शीतवीर्यत्वम् उक्तम् ॥ ९ शस्यानीति अस्थिरहितानि फलानि ॥ १०] ओषधीनां परा भूमिर् हिमवाञ्शैलसत्तमः । तस्मात्फलानि तज्जानि ग्राहयेत्कालजानि तु
yadyapi dravyāntarāṇi daśavarṣaśatāyuṣkararasāyanādhikṛtāni santi tathāpi harītakyāmalake eva rogaharatvāyuṣkaratvarūpobhayadharmayogād adhyāyādau guṇakarmabhyāmucyete tatrāpi yadyapi āmalakaṃ vayaḥsthāpanānām ityuktaṃ tathāpi rogaharatve harītakī prakarṣavatīti kṛtvā harītaky agre 'bhihitā // 1 harītakyādiṣu pañcarasatvādyutpādo 'dṛṣṭavaśād bhūtasaṃniveśaviśeṣaprabhāvakṛtaḥ tena nātropapattayaḥ kramante // 2 śivāmiti kalyāṇakariṇīṃ praśastaguṇayuktatvāt // 3 sarvarogapraśamanīmiti saṃyogasaṃskārādinā // 4 sarvarogaharatvam abhidhāyāpi kuṣṭhādihantṛtvābhidhānaṃ viśeṣeṇa kuṣṭhādihantṛtvopadarśanārtham // 5 pravartakatve 'pyatīsāragrahaṇīharatvaṃ vibaddhadoṣapravartakatayā jñeyaṃ yaduktaṃ stokaṃ stokaṃ vibaddhaṃ vā saśūlaṃ yo 'tisāryete // 6 abhayāpippalīkalkaiḥ sukhoṣṇaistaṃ virecayed iti // 7 buddhismṛtipradatvamabhidhāyāpi smṛtibuddhipramohaharatvābhidhānaṃ tatra viśiṣṭaśaktyupadarśanārtham // 8 vīryasya tu viparyaya ityanenāmalakasya śītavīryatvam uktam // 9 śasyānīti asthirahitāni phalāni // 10] oṣadhīnāṃ parā bhūmir himavāñśailasattamaḥ / tasmātphalāni tajjāni grāhayetkālajāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपूर्णरसवीर्याणि काले काले यथाविधि । आदित्यपवनच्छायासलिलप्रीणितानि च
āpūrṇarasavīryāṇi kāle kāle yathāvidhi / ādityapavanacchāyāsalilaprīṇitāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यान्य् अजग्धान्य् अपूतीनि निर्व्रणान्यगदानि च । तेषां प्रयोगं वक्ष्यामि फलानां कर्म चोत्तमम्
yāny ajagdhāny apūtīni nirvraṇānyagadāni ca / teṣāṃ prayogaṃ vakṣyāmi phalānāṃ karma cottamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्यपि हिमवान् औषधभूमीनाम् इत्युक्तं तथापि रसायने हिमवत्प्रभवाण्येव भेषजानि ग्राह्याणीति दर्शयितुम् औषधीनाम् इत्याहाभिधानम् ॥ १ काले काले इति फलपाककाले इत्यर्थः ॥ २ यथाविधीति यथा भेषजग्रहणं मङ्गलदेवतार्चनादिपूर्वकं स्यात् तथावश्यं रसायने कर्तव्यम् ॥ ३ अगदानीत्यनेन पवनदहनाद्यदोषं फलस्य दर्शयति ॥ ४] पञ्चानां पञ्चमूलानां भागान् दशपलोन्मितान् । हरीतकीसहस्रं च त्रिगुणामलकं नवम्
yadyapi himavān auṣadhabhūmīnām ityuktaṃ tathāpi rasāyane himavatprabhavāṇyeva bheṣajāni grāhyāṇīti darśayitum auṣadhīnām ityāhābhidhānam // 1 kāle kāle iti phalapākakāle ityarthaḥ // 2 yathāvidhīti yathā bheṣajagrahaṇaṃ maṅgaladevatārcanādipūrvakaṃ syāt tathāvaśyaṃ rasāyane kartavyam // 3 agadānītyanena pavanadahanādyadoṣaṃ phalasya darśayati // 4] pañcānāṃ pañcamūlānāṃ bhāgān daśapalonmitān / harītakīsahasraṃ ca triguṇāmalakaṃ navam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदारिगन्धां बृहतीं पृश्निपर्णीं निदिग्धिकाम् । विद्याद्विदारिगन्धाद्यं श्वदंष्ट्रापञ्चमं गणम्
vidārigandhāṃ bṛhatīṃ pṛśniparṇīṃ nidigdhikām / vidyādvidārigandhādyaṃ śvadaṃṣṭrāpañcamaṃ gaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बिल्वाग्निमन्थश्योनाकं काश्मर्यमथ पाटलाम् । पुनर्नवां शूर्पपर्ण्यौ बलाम् एरण्डमेव च
bilvāgnimanthaśyonākaṃ kāśmaryamatha pāṭalām / punarnavāṃ śūrpaparṇyau balām eraṇḍameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवकर्षभकौ मेदां जीवन्तीं सशतावरीम् । शरेक्षुदर्भकाशानां शालीनां मूलमेव च
jīvakarṣabhakau medāṃ jīvantīṃ saśatāvarīm / śarekṣudarbhakāśānāṃ śālīnāṃ mūlameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येषां पञ्चमूलानां पञ्चानामुपकल्पयेत् । भागान् यथोक्तांस्तत्सर्वं साध्यं दशगुणे ऽम्भसि
ityeṣāṃ pañcamūlānāṃ pañcānāmupakalpayet / bhāgān yathoktāṃstatsarvaṃ sādhyaṃ daśaguṇe 'mbhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दशभागावशेषं तु पूतं तं ग्राहयेद्रसम् । हरीतकीश्च ताः सर्वाः सर्वाण्यामलकानि च
daśabhāgāvaśeṣaṃ tu pūtaṃ taṃ grāhayedrasam / harītakīśca tāḥ sarvāḥ sarvāṇyāmalakāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तानि सर्वाण्यनस्थीनि फलान्यापोथ्य कूर्चनैः । विनीय तस्मिन्निर्यूहे चूर्णानीमानि दापयेत्
tāni sarvāṇyanasthīni phalānyāpothya kūrcanaiḥ / vinīya tasminniryūhe cūrṇānīmāni dāpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डूकपर्ण्याः पिप्पल्याः शङ्खपुष्प्याः प्लवस्य च । मुस्तानां सविडङ्गानां चन्दनागुरुणोस्तथा
maṇḍūkaparṇyāḥ pippalyāḥ śaṅkhapuṣpyāḥ plavasya ca / mustānāṃ saviḍaṅgānāṃ candanāguruṇostathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुकस्य हरिद्राया वचायाः कनकस्य च । भागांश् चतुष्पलान् कृत्वा सूक्ष्मैलायास् त्वचस् तथा
madhukasya haridrāyā vacāyāḥ kanakasya ca / bhāgāṃś catuṣpalān kṛtvā sūkṣmailāyās tvacas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सितोपलासहस्रं च चूर्णितं तुलयाधिकम् । तैलस्य ह्य् आढकं तत्र दद्यात् त्रीणि च सर्पिषः
sitopalāsahasraṃ ca cūrṇitaṃ tulayādhikam / tailasya hy āḍhakaṃ tatra dadyāt trīṇi ca sarpiṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साध्यमौदुम्बरे पात्रे तत् सर्वं मृदुनाग्निना । ज्ञात्वा लेह्यमदग्धं च शीतं क्षौद्रेण संसृजेत्
sādhyamaudumbare pātre tat sarvaṃ mṛdunāgninā / jñātvā lehyamadagdhaṃ ca śītaṃ kṣaudreṇa saṃsṛjet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षौद्रप्रमाणं स्नेहार्धं तत्सर्वं घृतभाजने । तिष्ठेत् संमूर्छितं तस्य मात्रां काले प्रयोजयेत्
kṣaudrapramāṇaṃ snehārdhaṃ tatsarvaṃ ghṛtabhājane / tiṣṭhet saṃmūrchitaṃ tasya mātrāṃ kāle prayojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या नोपरुन्ध्यादाहारमेकं मात्रा जरां प्रति । षष्टिकः पयसा चात्र जीर्णे भोजनमिष्यते
yā noparundhyādāhāramekaṃ mātrā jarāṃ prati / ṣaṣṭikaḥ payasā cātra jīrṇe bhojanamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये तपोधनाः । रसायनमिदं प्राश्य बभूवुर् अमितायुषः
vaikhānasā vālakhilyāstathā cānye tapodhanāḥ / rasāyanamidaṃ prāśya babhūvur amitāyuṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्त्वा जीर्णं वपुश्चाग्र्यमवापुस्तरुणं वयः । वीततन्द्राक्लमश्वासा निरातङ्काः समाहिताः
muktvā jīrṇaṃ vapuścāgryamavāpustaruṇaṃ vayaḥ / vītatandrāklamaśvāsā nirātaṅkāḥ samāhitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेधास्मृतिबलोपेताश् चिररात्रं तपोधनाः । ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यं चेरुश्चात्यन्तनिष्ठया
medhāsmṛtibalopetāś cirarātraṃ tapodhanāḥ / brāhmaṃ tapo brahmacaryaṃ ceruścātyantaniṣṭhayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसायनमिदं ब्राह्ममायुष्कामः प्रयोजयेत् । दीर्घम् आयुर् वयश् चाग्र्यं कामांश्चेष्टान् समश्नुते
rasāyanamidaṃ brāhmamāyuṣkāmaḥ prayojayet / dīrgham āyur vayaś cāgryaṃ kāmāṃśceṣṭān samaśnute
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चानाम् इत्यादौ प्रतिद्रव्यं दशपलभागग्रहणम् उक्तं हि जातूकर्णे इति पञ्च पञ्चमूलानि तेषां प्रतिद्रव्यं दशपलानि इति ॥ १ हरीतकीसहस्रमिति हरीतकीफलसहस्रम् ॥ २ शूर्पपर्ण्यौ मुद्गमाषपर्ण्यौ ॥ ३ वीरा जालंधरं शाकम् ॥ ४ कूर्चनं जर्जरीकरणसाधनं शिलापुत्रकमुसलादि ॥ ५ विनीयेति प्रक्षिप्य ॥ ६ प्लवः कैवर्तमुस्तकम् ॥ ७ कनकं नागकेशरम् ॥ ८ त्वग् गुडत्वक् ॥ ९ औदुम्बरे इति ताम्रमये ॥ १० स्नेहार्धमिति सर्पिस्तैलार्धम् ॥ ११ एकम् अनपराह्णिकम् आहारम् ॥ १२] यथोक्तगुणानाम् आमलकानां सहस्रं पिष्टस्वेदनविधिना पयस ऊष्मणा सुस्विन्नमनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत् । तदामलकसहस्रस्वरसपरिपीतं स्थिरापुनर्नवाजीवन्तीनागबलाब्रह्मसुवर्चलामण्डूकपर्णीशतावरीशङ्खपुष्पीपिप्पलीवचाविडङ्गस्वयङ्गुप्तामृता चन्दनागुरुमधुकमधूकपुष्पोत्पलपद्ममालतीयुवतीयूथिकाचूर्णाष्टभागसंयुक्तं पुनर् नागबलासहस्रपलस्वरसपरिपीतम् अनातपशुष्कं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रसर्पिषा वा क्षुद्रगुडाकृतिं कृत्वा शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे भस्मराशेर् अधः स्थापयेद् अन्तर्भूमेः पक्षं कृतरक्षाविधानम् अथर्ववेदविदा पक्षात्यये चोद्धृत्य कनकरजतताम्रप्रवालकालायसचूर्णाष्टभागसंयुक्तम् अर्धकर्षवृद्ध्या यथोक्तेन विधिना प्रातः प्रातः प्रयुञ्जानो ऽग्निबलम् अभिसमीक्ष्य जीर्णे च षष्टिकं पयसा ससर्पिष्कम् उपसेवमानो यथोक्तान् गुणान् समश्नुत इति
pañcānām ityādau pratidravyaṃ daśapalabhāgagrahaṇam uktaṃ hi jātūkarṇe iti pañca pañcamūlāni teṣāṃ pratidravyaṃ daśapalāni iti // 1 harītakīsahasramiti harītakīphalasahasram // 2 śūrpaparṇyau mudgamāṣaparṇyau // 3 vīrā jālaṃdharaṃ śākam // 4 kūrcanaṃ jarjarīkaraṇasādhanaṃ śilāputrakamusalādi // 5 vinīyeti prakṣipya // 6 plavaḥ kaivartamustakam // 7 kanakaṃ nāgakeśaram // 8 tvag guḍatvak // 9 audumbare iti tāmramaye // 10 snehārdhamiti sarpistailārdham // 11 ekam anaparāhṇikam āhāram // 12] yathoktaguṇānām āmalakānāṃ sahasraṃ piṣṭasvedanavidhinā payasa ūṣmaṇā susvinnamanātapaśuṣkamanasthi cūrṇayet / tadāmalakasahasrasvarasaparipītaṃ sthirāpunarnavājīvantīnāgabalābrahmasuvarcalāmaṇḍūkaparṇīśatāvarīśaṅkhapuṣpīpippalīvacāviḍaṅgasvayaṅguptāmṛtā candanāgurumadhukamadhūkapuṣpotpalapadmamālatīyuvatīyūthikācūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktaṃ punar nāgabalāsahasrapalasvarasaparipītam anātapaśuṣkaṃ dviguṇitasarpiṣā kṣaudrasarpiṣā vā kṣudraguḍākṛtiṃ kṛtvā śucau dṛḍhe ghṛtabhāvite kumbhe bhasmarāśer adhaḥ sthāpayed antarbhūmeḥ pakṣaṃ kṛtarakṣāvidhānam atharvavedavidā pakṣātyaye coddhṛtya kanakarajatatāmrapravālakālāyasacūrṇāṣṭabhāgasaṃyuktam ardhakarṣavṛddhyā yathoktena vidhinā prātaḥ prātaḥ prayuñjāno 'gnibalam abhisamīkṣya jīrṇe ca ṣaṣṭikaṃ payasā sasarpiṣkam upasevamāno yathoktān guṇān samaśnuta iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं रसायनं ब्राह्मं महर्षिगणसेवितम् । भवत्यरोगो दीर्घायुः प्रयुञ्जानो महाबलः
idaṃ rasāyanaṃ brāhmaṃ maharṣigaṇasevitam / bhavatyarogo dīrghāyuḥ prayuñjāno mahābalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कान्तः प्रजानां सिद्धार्थश् चन्द्रादित्यसमद्युतिः । श्रुतं धारयते सत्त्वमार्षं चास्य प्रवर्तते
kāntaḥ prajānāṃ siddhārthaś candrādityasamadyutiḥ / śrutaṃ dhārayate sattvamārṣaṃ cāsya pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धरणीधरसारश्च वायुना समविक्रमः । स भवत्यविषं चास्य गात्रे संपद्यते विषम्
dharaṇīdharasāraśca vāyunā samavikramaḥ / sa bhavatyaviṣaṃ cāsya gātre saṃpadyate viṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिष्टस्वेदनविधिनेति यथा पिष्टकं तोयपरिपूरितपात्रोपरिदत्ततृणादिसंस्थितं स्वेद्यते तथा तत् स्वेदनीयम् इत्यर्थः ॥ १ स्वरसपरिपीतमिति स्वरसभावितम् ॥ २ ब्रह्मसुवर्चलाद्यौषधान्य् आयुर्वेदसमुत्थानीये वक्ष्यमाणानि ॥ ३ युवतिः नवमालिका ॥ ४ अष्टमो भागो ऽष्टभागः ॥ ५ क्षुद्रगुडाकृतिम् इति फाणिताकृतिम् ॥ ६ अर्धकर्षवृद्ध्येति अर्धकर्षात्प्रभृति वर्धयेत् ॥ ७ यथोक्तविधिनेति कुटीप्रावेशिकेन विधिना ॥ ८ यथोक्तान् गुणानिति पूर्वप्रयोगफलश्रुतिपठितान् ॥ ९ धरणीधरसार इति उष्ट्रमुखवत् तेन धरणीधराः पर्वतास् तेषां सारो लौहं तद्वत्सार इत्यर्थः ॥ १० अविषमिति विषम् अविकारि ॥ ११] बिल्वो ऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिर्बला । पर्ण्यश् चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम्
piṣṭasvedanavidhineti yathā piṣṭakaṃ toyaparipūritapātroparidattatṛṇādisaṃsthitaṃ svedyate tathā tat svedanīyam ityarthaḥ // 1 svarasaparipītamiti svarasabhāvitam // 2 brahmasuvarcalādyauṣadhāny āyurvedasamutthānīye vakṣyamāṇāni // 3 yuvatiḥ navamālikā // 4 aṣṭamo bhāgo 'ṣṭabhāgaḥ // 5 kṣudraguḍākṛtim iti phāṇitākṛtim // 6 ardhakarṣavṛddhyeti ardhakarṣātprabhṛti vardhayet // 7 yathoktavidhineti kuṭīprāveśikena vidhinā // 8 yathoktān guṇāniti pūrvaprayogaphalaśrutipaṭhitān // 9 dharaṇīdharasāra iti uṣṭramukhavat tena dharaṇīdharāḥ parvatās teṣāṃ sāro lauhaṃ tadvatsāra ityarthaḥ // 10 aviṣamiti viṣam avikāri // 11] bilvo 'gnimanthaḥ śyonākaḥ kāśmaryaḥ pāṭalirbalā / parṇyaś catasraḥ pippalyaḥ śvadaṃṣṭrā bṛhatīdvayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु । अभया चामृता ऋद्धिर् जीवकर्षभकौ शटी
śṛṅgī tāmalakī drākṣā jīvantī puṣkarāguru / abhayā cāmṛtā ṛddhir jīvakarṣabhakau śaṭī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुस्तं पुनर्नवा मेदा सैला चन्दनमुत्पलम् । विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका
mustaṃ punarnavā medā sailā candanamutpalam / vidārī vṛṣamūlāni kākolī kākanāsikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषां पलोन्मितान् भागाञ्शतान्य् आमलकस्य च । पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत्
eṣāṃ palonmitān bhāgāñśatāny āmalakasya ca / pañca dadyāttadaikadhyaṃ jaladroṇe vipācayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञात्वा गतरसान्येतान्य् औषधान्यथ तं रसम् । तच्चामलकमुद्धृत्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः
jñātvā gatarasānyetāny auṣadhānyatha taṃ rasam / taccāmalakamuddhṛtya niṣkulaṃ tailasarpiṣoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्त्वा चार्धतुलां भिषक् । मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत्
paladvādaśake bhṛṣṭvā dattvā cārdhatulāṃ bhiṣak / matsyaṇḍikāyāḥ pūtāyā lehavatsādhu sādhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत् । चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पलीद्विपलं तथा
ṣaṭpalaṃ madhunaścātra siddhaśīte pradāpayet / catuṣpalaṃ tugākṣīryāḥ pippalīdvipalaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्त्रकेसरात् । इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायनः
palamekaṃ nidadhyācca tvagelāpattrakesarāt / ityayaṃ cyavanaprāśaḥ paramukto rasāyanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कासश्वासहरश् चैव विशेषेणोपदिश्यते । क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनः
kāsaśvāsaharaś caiva viśeṣeṇopadiśyate / kṣīṇakṣatānāṃ vṛddhānāṃ bālānāṃ cāṅgavardhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरक्षयम् उरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम् । पिपासां शुक्रस्थान् दोषांश्चाप्यपकर्षति
svarakṣayam urorogaṃ hṛdrogaṃ vātaśoṇitam / pipāsāṃ śukrasthān doṣāṃścāpyapakarṣati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योपरुन्ध्यान्न भोजनम् । अस्य प्रयोगाच् च्यवनः सुवृद्धोऽभूत्पुनर्युवा
asya mātrāṃ prayuñjīta yoparundhyānna bhojanam / asya prayogāc cyavanaḥ suvṛddho'bhūtpunaryuvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वम् आयुःप्रकर्षं बलमिन्द्रियाणाम् । स्त्रीषु प्रहर्षं परमग्निवृद्धिं वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम्
medhāṃ smṛtiṃ kāntimanāmayatvam āyuḥprakarṣaṃ balamindriyāṇām / strīṣu praharṣaṃ paramagnivṛddhiṃ varṇaprasādaṃ pavanānulomyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल् लभेत जीर्णो ऽपि कुटीप्रवेशात् । जराकृतं रूपमपास्य सर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनस्य
rasāyanasyāsya naraḥ prayogāl labheta jīrṇo 'pi kuṭīpraveśāt / jarākṛtaṃ rūpamapāsya sarvaṃ bibharti rūpaṃ navayauvanasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर्ण्यश् चतस्र इति शालपर्णी पृश्निपर्णी मुद्गपर्णी माषपर्णी च ॥ १ तामलकी भूम्यामलकी ॥ २ काकनासा नासाफला काकतुण्डक इत्यन्ये ॥ ३ गतरसत्वमिह द्रव्याणां चतुर्भागस्थितजले भवति ॥ ४ निष्कुलमिति निरस्थि ॥ ५ तैलसर्पिषोरिति समासनिर्देशाद् उभाभ्यामेव द्वादशपलानि न पृथक् पृथक् ॥ ६ मत्स्यण्डिका खण्डसंहतिः ॥ ७ अत्र षट्पलत्वेन समयोरपि मधुसर्पिषोर् द्रव्यान्तरयुक्तत्वेनाविरुद्धत्वम् ॥ ८] अथामलकहरीतकीनाम् आमलकविभीतकानां हरीतकीविभीतकानाम् आमलकहरीतकीविभीतकानां वा पलाशत्वगवनद्धानां मृदावलिप्तानां कुकूलस्विन्नानाम् अकुलकानां पलसहस्रमुलूखले संपोथ्य दधिघृतमधुपललतैलशर्करासंयुक्तं भक्षयेद् अनन्नभुग् यथोक्तेन विधिना तस्यान्ते यवाग्वादिभिः प्रत्यवस्थापनम् अभ्यङ्गोत्सादनं सर्पिषा यवचूर्णैश्च अयंच रसायनप्रयोगप्रकर्षो द्विस्तावदग्निबलम् अभिसमीक्ष्य प्रतिभोजनं यूषेण पयसा वा षष्टिकः ससर्पिष्कः अतः परं यथासुखविहारः कामभक्ष्यः स्यात् । अनेन प्रयोगेणर्षयः पुनर् युवत्वम् अवापुर् बभूवुश् चानेकवर्षशतजीविनो निर्विकाराः परशरीरबुद्धीन्द्रियबलसमुदिताश् चेरुश् चात्यन्तनिष्ठया तपः
parṇyaś catasra iti śālaparṇī pṛśniparṇī mudgaparṇī māṣaparṇī ca // 1 tāmalakī bhūmyāmalakī // 2 kākanāsā nāsāphalā kākatuṇḍaka ityanye // 3 gatarasatvamiha dravyāṇāṃ caturbhāgasthitajale bhavati // 4 niṣkulamiti nirasthi // 5 tailasarpiṣoriti samāsanirdeśād ubhābhyāmeva dvādaśapalāni na pṛthak pṛthak // 6 matsyaṇḍikā khaṇḍasaṃhatiḥ // 7 atra ṣaṭpalatvena samayorapi madhusarpiṣor dravyāntarayuktatvenāviruddhatvam // 8] athāmalakaharītakīnām āmalakavibhītakānāṃ harītakīvibhītakānām āmalakaharītakīvibhītakānāṃ vā palāśatvagavanaddhānāṃ mṛdāvaliptānāṃ kukūlasvinnānām akulakānāṃ palasahasramulūkhale saṃpothya dadhighṛtamadhupalalatailaśarkarāsaṃyuktaṃ bhakṣayed anannabhug yathoktena vidhinā tasyānte yavāgvādibhiḥ pratyavasthāpanam abhyaṅgotsādanaṃ sarpiṣā yavacūrṇaiśca ayaṃca rasāyanaprayogaprakarṣo dvistāvadagnibalam abhisamīkṣya pratibhojanaṃ yūṣeṇa payasā vā ṣaṣṭikaḥ sasarpiṣkaḥ ataḥ paraṃ yathāsukhavihāraḥ kāmabhakṣyaḥ syāt / anena prayogeṇarṣayaḥ punar yuvatvam avāpur babhūvuś cānekavarṣaśatajīvino nirvikārāḥ paraśarīrabuddhīndriyabalasamuditāś ceruś cātyantaniṣṭhayā tapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुकूलकः करीषाग्निः ॥ १ अकुलकानामिति अनस्थ्नाम् ॥ २ द्रव्यादीनामत्र मानं नोक्तं तेन प्रधानस्य चूर्णस्य दध्यादिभिर् मिलितैः समानमानत्वं किंवा प्रत्येकमेव दध्यादीनां चूर्णसमत्वम् ॥ ३ पललं तिलचूर्णम् ॥ ४ भक्षयेदिति वचनं लेह्येऽपि अल्पाभ्यवहरणमात्रार्थत्वाद् उपपन्नम् ॥ ५ अनन्नभुगिति सर्वथाहारान्तराभुक् ॥ ६ तस्यान्त इति एतत्प्रयोगपरित्यागकाले ॥ ७ प्रत्यवस्थापनमिति यवाग्वादिक्रमविशेषणं तेन प्रयोगान्ते यदा अन्नसंसर्जनं कर्तव्यं तदा यवाग्वादिक्रमेणेत्य् उक्तस्यार्थस्य प्रत्यवस्थापनं क्रियत इत्यर्थः ॥ ८ यूषेण पयसा वेति विकल्पोऽग्निबलापेक्षया ॥ ९] हरीतक्यामलकविभीतकपञ्चपञ्चमूलनिर्यूहे पिप्पलीमधुकमधूककाकोलीक्षीरकाकोल्यात्मगुप्ताजीवकर्षभकक्षीरशुक्लाकल्कसम्प्रयुक्तेन विदारीस्वरसेन क्षीराष्टगुणसम्प्रयुक्तेन च सर्पिषः कुम्भं साधयित्वा प्रयुञ्जानो ऽग्निबलसमां मात्रां जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकम् उष्णोदकानुपानम् अश्नञ्जराव्याधिपापाभिचारव्यपगतभयः शरीरेन्द्रियबुद्धिबलम् अतुलम् उपलभ्याप्रतिहतसर्वारम्भः परमायुर् अवाप्नुयात्
kukūlakaḥ karīṣāgniḥ // 1 akulakānāmiti anasthnām // 2 dravyādīnāmatra mānaṃ noktaṃ tena pradhānasya cūrṇasya dadhyādibhir militaiḥ samānamānatvaṃ kiṃvā pratyekameva dadhyādīnāṃ cūrṇasamatvam // 3 palalaṃ tilacūrṇam // 4 bhakṣayediti vacanaṃ lehye'pi alpābhyavaharaṇamātrārthatvād upapannam // 5 anannabhugiti sarvathāhārāntarābhuk // 6 tasyānta iti etatprayogaparityāgakāle // 7 pratyavasthāpanamiti yavāgvādikramaviśeṣaṇaṃ tena prayogānte yadā annasaṃsarjanaṃ kartavyaṃ tadā yavāgvādikrameṇety uktasyārthasya pratyavasthāpanaṃ kriyata ityarthaḥ // 8 yūṣeṇa payasā veti vikalpo'gnibalāpekṣayā // 9] harītakyāmalakavibhītakapañcapañcamūlaniryūhe pippalīmadhukamadhūkakākolīkṣīrakākolyātmaguptājīvakarṣabhakakṣīraśuklākalkasamprayuktena vidārīsvarasena kṣīrāṣṭaguṇasamprayuktena ca sarpiṣaḥ kumbhaṃ sādhayitvā prayuñjāno 'gnibalasamāṃ mātrāṃ jīrṇe ca kṣīrasarpirbhyāṃ śāliṣaṣṭikam uṣṇodakānupānam aśnañjarāvyādhipāpābhicāravyapagatabhayaḥ śarīrendriyabuddhibalam atulam upalabhyāpratihatasarvārambhaḥ paramāyur avāpnuyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र हरीतक्यादौ क्षीरशुक्ला क्षीरविदारिका ॥ १ अत्र हरीतक्यादिक्वाथस्य त्व् एको भागः क्षीरस्याष्टौ भागाः सर्पिष एको भागः ॥ २ कुम्भो द्रोणद्वयम् ॥ ३ वचनं हि द्रोणस्तु द्विगुणः शूर्पो विज्ञेयः कुम्भ एव च इति ॥ ४] हरीतक्यामलकविभीतकहरिद्रास्थिराबलाविडङ्गामृतवल्लीविश्वभेषजमधुकपिप्पलीसोमवल्कसिद्धेन क्षीरसर्पिषा मधुशर्कराभ्यामपि च संनीयामलकस्वरसशतपरिपीतम् आमलकचूर्णम् अयश्चूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं पाणितलमात्रं प्रातः प्रातः प्राश्य यथोक्तेन विधिना सायं मुद्गयूषेण पयसा वा ससर्पिष्कं शालिषष्टिकान्नम् अश्नीयात् त्रिवर्षप्रयोगादस्य वर्षशतम् अजरं वयस् तिष्ठति श्रुतम् अवतिष्ठते सर्वामयाः प्रशाम्यन्ति विषमविषं भवति गात्रे गात्रम् अश्मवत् स्थिरीभवति अधृष्यो भूतानां भवति
atra harītakyādau kṣīraśuklā kṣīravidārikā // 1 atra harītakyādikvāthasya tv eko bhāgaḥ kṣīrasyāṣṭau bhāgāḥ sarpiṣa eko bhāgaḥ // 2 kumbho droṇadvayam // 3 vacanaṃ hi droṇastu dviguṇaḥ śūrpo vijñeyaḥ kumbha eva ca iti // 4] harītakyāmalakavibhītakaharidrāsthirābalāviḍaṅgāmṛtavallīviśvabheṣajamadhukapippalīsomavalkasiddhena kṣīrasarpiṣā madhuśarkarābhyāmapi ca saṃnīyāmalakasvarasaśataparipītam āmalakacūrṇam ayaścūrṇacaturbhāgasamprayuktaṃ pāṇitalamātraṃ prātaḥ prātaḥ prāśya yathoktena vidhinā sāyaṃ mudgayūṣeṇa payasā vā sasarpiṣkaṃ śāliṣaṣṭikānnam aśnīyāt trivarṣaprayogādasya varṣaśatam ajaraṃ vayas tiṣṭhati śrutam avatiṣṭhate sarvāmayāḥ praśāmyanti viṣamaviṣaṃ bhavati gātre gātram aśmavat sthirībhavati adhṛṣyo bhūtānāṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथामराणाम् अमृतं यथा भोगवतां सुधा । तथाभवन् महर्षीणां रसायनविधिः पुरा
yathāmarāṇām amṛtaṃ yathā bhogavatāṃ sudhā / tathābhavan maharṣīṇāṃ rasāyanavidhiḥ purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न जरां न च दौर्बल्यं नातुर्यं निधनं न च । जग्मुर्वर्षसहस्राणि रसायनपराः पुरा
na jarāṃ na ca daurbalyaṃ nāturyaṃ nidhanaṃ na ca / jagmurvarṣasahasrāṇi rasāyanaparāḥ purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न केवलं दीर्घमिहायुरश्नुते रसायनं यो विधिवन्निषेवते । गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथेति चाक्षयम्
na kevalaṃ dīrghamihāyuraśnute rasāyanaṃ yo vidhivanniṣevate / gatiṃ sa devarṣiniṣevitāṃ śubhāṃ prapadyate brahma tatheti cākṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमृतवल्ली गुडूची । सोमवल्कः विट्खदिरः । क्षीरसर्पिः क्षीरसमुत्थितसर्पिः । अयश्चूर्णस्य चतुर्थो भागः यत एतदयश्चूर्णं चतुर्थभागमत एकस्मिन् प्रयोगे जातूकर्णेन अयश्चूर्णपादयुक्तम् इति कृतम् । अमराणाममृतं जरादिहरं नागानां च सुधा जरामरणहरी इत्युभयोपादानं दृष्टान्ते । ब्रह्म मोक्षः । मोक्षसाधनत्वं चेह रसायनस्य विशुद्धसत्त्वकर्तृतयोच्यते ॥ १] अभयामलकीये ऽस्मिन् षड् योगाः परिकीर्तिताः । रसायनानां सिद्धानाम् आयुर् यैर् अनुवर्तते
amṛtavallī guḍūcī / somavalkaḥ viṭkhadiraḥ / kṣīrasarpiḥ kṣīrasamutthitasarpiḥ / ayaścūrṇasya caturtho bhāgaḥ yata etadayaścūrṇaṃ caturthabhāgamata ekasmin prayoge jātūkarṇena ayaścūrṇapādayuktam iti kṛtam / amarāṇāmamṛtaṃ jarādiharaṃ nāgānāṃ ca sudhā jarāmaraṇaharī ityubhayopādānaṃ dṛṣṭānte / brahma mokṣaḥ / mokṣasādhanatvaṃ ceha rasāyanasya viśuddhasattvakartṛtayocyate // 1] abhayāmalakīye 'smin ṣaḍ yogāḥ parikīrtitāḥ / rasāyanānāṃ siddhānām āyur yair anuvartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्याये ऽभयामलकीयो नाम रसायनपादः प्रथमः
ityagniveśakṛte tantre carakapratisaṃskṛte cikitsāsthāne rasāyanādhyāye 'bhayāmalakīyo nāma rasāyanapādaḥ prathamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.