Chāndogya Upaniṣad 7

अधीहि भगव इति होपससाद सनत्कुमारं नारदः । तं होवाच यद् वेत्थ तेन मोपसीद । ततस् त ऊर्ध्वं वक्ष्यामीति । स होवाच

adhīhi bhagava iti hopasasāda sanatkumāraṃ nāradaḥ | taṃ hovāca yad vettha tena mopasīda | tatas ta ūrdhvaṃ vakṣyāmīti | sa hovāca

ऋग्वेदं भगवो ऽध्येमि यजुर्वेदं सामवेदम् आथर्वणं चतुर्थम् इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यम् एकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सर्पदेवजनविद्याम् एतद् भगवो ऽध्येमि

ṛgvedaṃ bhagavo 'dhyemi yajurvedaṃ sāmavedam ātharvaṇaṃ caturtham itihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyam ekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyām etad bhagavo 'dhyemi

सो ऽहं भगवो मन्त्रविद् एवास्मि नात्मवित् । श्रुतं ह्य् एव मे भगवद्दृशेभ्यस् तरति शोकम् आत्मविद् इति । सो ऽहं भगवः शोचामि । तं मा भगवाञ् छोकस्य पारं तारयत्व् इति । तं होवाच यद् वै किंचैतद् अध्यगीष्ठा नामैवैतत्

so 'haṃ bhagavo mantravid evāsmi nātmavit | śrutaṃ hy eva me bhagavaddṛśebhyas tarati śokam ātmavid iti | so 'haṃ bhagavaḥ śocāmi | taṃ mā bhagavāñ chokasya pāraṃ tārayatv iti | taṃ hovāca yad vai kiṃcaitad adhyagīṣṭhā nāmaivaitat

नाम वा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेद आथर्वणश् चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो वेदानां वेदः पित्र्यो राशिर् दैवो निधिर् वाकोवाक्यम् एकायनं देवविद्या ब्रह्मविद्या भूतविद्या क्षत्रविद्या नक्षत्रविद्या सर्पदेवजनविद्या । नामैवैतत् । नामोपास्स्वेति

nāma vā ṛgvedo yajurvedaḥ sāmaveda ātharvaṇaś caturtha itihāsapurāṇaḥ pañcamo vedānāṃ vedaḥ pitryo rāśir daivo nidhir vākovākyam ekāyanaṃ devavidyā brahmavidyā bhūtavidyā kṣatravidyā nakṣatravidyā sarpadevajanavidyā | nāmaivaitat | nāmopāssveti

स यो नाम ब्रह्मेत्य् उपास्ते । यावन् नाम्नो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो नाम ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवो नाम्नो भूय इति । नाम्नो वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yo nāma brahmety upāste | yāvan nāmno gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo nāma brahmety upāste | asti bhagavo nāmno bhūya iti | nāmno vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

वाग् वाव नाम्नो भूयसी । वाग् वा ऋग्वेदं विज्ञापयति यजुर्वेदं सामवेदम् आथर्वणं चतुर्थम् इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यम् एकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश् च तेजश् च देवांश् च मनुष्यांश् च पशूंश् च वयांसि च तृणवनस्पतीञ् श्वापदान्य् आकीटपतङ्गपिपीलकं धर्मं चाधर्मं । च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं च । यद् वै वाङ् नाभविष्यन् न धर्मो नाधर्मो व्यज्ञापयिष्यन् न सत्यं नानृतं न साधु नासाधु न हृदयज्ञो नाहृदयज्ञः । वाग् एवैतद् सर्वं विज्ञापयति वाचम् उपास्स्वेति

vāg vāva nāmno bhūyasī | vāg vā ṛgvedaṃ vijñāpayati yajurvedaṃ sāmavedam ātharvaṇaṃ caturtham itihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyam ekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāṃ divaṃ ca pṛthivīṃ ca vāyuṃ cākāśaṃ cāpaś ca tejaś ca devāṃś ca manuṣyāṃś ca paśūṃś ca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatīñ śvāpadāny ākīṭapataṅgapipīlakaṃ dharmaṃ cādharmaṃ | ca satyaṃ cānṛtaṃ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṃ cāhṛdayajñaṃ ca | yad vai vāṅ nābhaviṣyan na dharmo nādharmo vyajñāpayiṣyan na satyaṃ nānṛtaṃ na sādhu nāsādhu na hṛdayajño nāhṛdayajñaḥ | vāg evaitad sarvaṃ vijñāpayati vācam upāssveti

स यो वाचं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । यावद् वाचो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो वाचं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवो वाचो भूय इति । वाचो वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yo vācaṃ brahmety upāste | yāvad vāco gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vācaṃ brahmety upāste | asti bhagavo vāco bhūya iti | vāco vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

मनो वाव वाचो भूयः । यथा वै द्वे वामलके द्वे वा कोले द्वौ वाक्षौ मुष्टिर् अनुभवत्य् एवं वाचं च नाम च मनो ऽनुभवति । स यदा मनसा मनस्यति मन्त्रान् अधीयीयेत्य् अथाधीते । कर्माणि कुर्वीयेत्य् अथ कुरुते । पुत्रांश् च पशूंश् चेच्छेयेत्य् अथेच्छते । इमं च लोकम् अमुं चेच्छेयेत्य् अथेच्छते । मनो ह्य् आत्मा । मनो हि लोकः । मनो हि ब्रह्म । मन उपास्स्वेति

mano vāva vāco bhūyaḥ | yathā vai dve vāmalake dve vā kole dvau vākṣau muṣṭir anubhavaty evaṃ vācaṃ ca nāma ca mano 'nubhavati | sa yadā manasā manasyati mantrān adhīyīyety athādhīte | karmāṇi kurvīyety atha kurute | putrāṃś ca paśūṃś ceccheyety athecchate | imaṃ ca lokam amuṃ ceccheyety athecchate | mano hy ātmā | mano hi lokaḥ | mano hi brahma | mana upāssveti

स यो मनो ब्रह्मेत्य् उपास्ते । यावन् मनसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो मनो ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवो मनसो भूय इति । मनसो वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yo mano brahmety upāste | yāvan manaso gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo mano brahmety upāste | asti bhagavo manaso bhūya iti | manaso vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

संकल्पो वाव मनसो भूयान् । यदा वै संकल्पयते ऽथ मनस्यति । अथ वाचम् ईरयति । ताम् उ नाम्नीयूअति । नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति । मन्त्रेषु कर्माणि

saṃkalpo vāva manaso bhūyān | yadā vai saṃkalpayate 'tha manasyati | atha vācam īrayati | tām u nāmnīyūati | nāmni mantrā ekaṃ bhavanti | mantreṣu karmāṇi

तानि ह वा एतानि संकल्पैकायनानि संकल्पात्मकानि संकल्पे प्रतिष्ठितानि । समकॢपतां द्यावापृथिवी । समकल्पेतां वायुश् चाकाशं च । समकल्पन्तापश् च तेजश् च । तेषां संकॢप्त्यै वर्षं संकल्पते । वर्षस्य संकॢप्त्या अन्नं संकल्पते । अन्नस्य संकॢप्त्यै प्राणाः संकल्पन्ते । प्राणानां संकॢप्त्यै मन्त्राः संकल्पन्ते । मन्त्राणां संकॢप्त्यै कर्माणि संकल्पन्ते । कर्मणां संकॢप्त्यै लोकः संकल्पते । लोकस्य संकॢप्त्यै सर्वं संकल्पते । स एष संकल्पः । संकल्पम् उपास्स्वेति

tāni ha vā etāni saṃkalpaikāyanāni saṃkalpātmakāni saṃkalpe pratiṣṭhitāni | samakḷpatāṃ dyāvāpṛthivī | samakalpetāṃ vāyuś cākāśaṃ ca | samakalpantāpaś ca tejaś ca | teṣāṃ saṃkḷptyai varṣaṃ saṃkalpate | varṣasya saṃkḷptyā annaṃ saṃkalpate | annasya saṃkḷptyai prāṇāḥ saṃkalpante | prāṇānāṃ saṃkḷptyai mantrāḥ saṃkalpante | mantrāṇāṃ saṃkḷptyai karmāṇi saṃkalpante | karmaṇāṃ saṃkḷptyai lokaḥ saṃkalpate | lokasya saṃkḷptyai sarvaṃ saṃkalpate | sa eṣa saṃkalpaḥ | saṃkalpam upāssveti

स यः संकल्पं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । कॢप्तान् वै स लोकान् ध्रुवान् ध्रुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितो ऽव्यथमानान् अव्यथमानो ऽभिसिध्यति । यावत् संकल्पस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः संकल्पं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवः संकल्पाद् भूय इति । संकल्पाद् वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yaḥ saṃkalpaṃ brahmety upāste | kḷptān vai sa lokān dhruvān dhruvaḥ pratiṣṭhitān pratiṣṭhito 'vyathamānān avyathamāno 'bhisidhyati | yāvat saṃkalpasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ saṃkalpaṃ brahmety upāste | asti bhagavaḥ saṃkalpād bhūya iti | saṃkalpād vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

चित्तं वाव संकल्पाद् भूयः । यदा वै चेतयते ऽथ संकल्पयते । अथ मनस्यति । अथ वाचम् ईरयति । ताम् उ नाम्नीयूअति । नाम्नि मन्त्रा एकं भवन्ति । मन्त्रेषु कर्माणि

cittaṃ vāva saṃkalpād bhūyaḥ | yadā vai cetayate 'tha saṃkalpayate | atha manasyati | atha vācam īrayati | tām u nāmnīyūati | nāmni mantrā ekaṃ bhavanti | mantreṣu karmāṇi

तानि ह वा एतानि चित्तैकायनानि चित्तात्मानि चित्ते प्रतिष्ठितानि । तस्माद् यद्य् अपि बहुविद् अचित्तो भवति नायम् अस्तीत्य् एवैनम् आहुः । यद् अयं वेद यद् वा अयं विद्वान् नेत्थम् अचित्तः स्याद् इति । अथ यद्य् अल्पविच् चित्तवान् भवति तस्मा एवोत शुश्रूषन्ते । चित्तं ह्य् एवैषाम् एकायनम् । चित्तम् आत्मा । चित्तं प्रतिष्ठा । चित्तम् उपास्स्वेति

tāni ha vā etāni cittaikāyanāni cittātmāni citte pratiṣṭhitāni | tasmād yady api bahuvid acitto bhavati nāyam astīty evainam āhuḥ | yad ayaṃ veda yad vā ayaṃ vidvān nettham acittaḥ syād iti | atha yady alpavic cittavān bhavati tasmā evota śuśrūṣante | cittaṃ hy evaiṣām ekāyanam | cittam ātmā | cittaṃ pratiṣṭhā | cittam upāssveti

स यश् चित्तं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । चित्तान् वै स लोकान् ध्रुवान् ध्रुवः प्रतिष्ठितान् प्रतिष्ठितो ऽव्यथमानान् अव्यथमानो ऽभिसिध्यति । यावच् चित्तस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यश् चित्तं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवश् चित्ताद् भूय इति । चित्ताद् वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yaś cittaṃ brahmety upāste | cittān vai sa lokān dhruvān dhruvaḥ pratiṣṭhitān pratiṣṭhito 'vyathamānān avyathamāno 'bhisidhyati | yāvac cittasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaś cittaṃ brahmety upāste | asti bhagavaś cittād bhūya iti | cittād vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

ध्यानं वाव चित्ताद् भूयः । ध्यायतीव पृथिवी । ध्यायतीवान्तरिक्षम् । ध्यायतीव द्यौः । ध्यायन्तीवापः । ध्यायन्तीव पर्वताः । ध्यायन्तीव देवमनुष्याः । तस्माद् य इह मनुष्याणां महत्तां प्राप्नुवन्ति ध्यानापादांशा इवैव ते भवन्ति । अथ ये ऽल्पाः कलहिनः पिशुना उपवादिनस् ते । अथ ये प्रभवो ध्यानापादांशा इवैव ते भवन्ति । ध्यानम् उपास्स्वेति

dhyānaṃ vāva cittād bhūyaḥ | dhyāyatīva pṛthivī | dhyāyatīvāntarikṣam | dhyāyatīva dyauḥ | dhyāyantīvāpaḥ | dhyāyantīva parvatāḥ | dhyāyantīva devamanuṣyāḥ | tasmād ya iha manuṣyāṇāṃ mahattāṃ prāpnuvanti dhyānāpādāṃśā ivaiva te bhavanti | atha ye 'lpāḥ kalahinaḥ piśunā upavādinas te | atha ye prabhavo dhyānāpādāṃśā ivaiva te bhavanti | dhyānam upāssveti

स यो ध्यानं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । यावद् ध्यानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो ध्यानं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवो द्यानाद् भूय इति । ध्यानाद् वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yo dhyānaṃ brahmety upāste | yāvad dhyānasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo dhyānaṃ brahmety upāste | asti bhagavo dyānād bhūya iti | dhyānād vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

विज्ञानं वाव ध्यानाद् भूयः । विज्ञानेन वा ऋग्वेदं विजानाति यजुर्वेदं सामवेदम् आथर्वणं चतुर्थम् इतिहासपुराणं पञ्चमं वेदानां वेदं पित्र्यं राशिं दैवं निधिं वाकोवाक्यम् एकायनं देवविद्यां ब्रह्मविद्यां भूतविद्यां क्षत्रविद्यां नक्षत्रविद्यां सर्पदेवजनविद्यां दिवं च पृथिवीं च वायुं चाकाशं चापश् च तेजश् च देवांश् च मनुष्यांश् च पशूंश् च वयांसि च तृणवनस्पतीञ् छ्वापदान्य् आकीटपतङ्गपिपीलकम् । धर्मं चाधर्मं च सत्यं चानृतं च साधु चासाधु च हृदयज्ञं चाहृदयज्ञं चान्नं च रसं चेमं च लोकम् अमुं च विज्ञानेनैव विजानाति । विज्ञानम् उपास्स्वेति

vijñānaṃ vāva dhyānād bhūyaḥ | vijñānena vā ṛgvedaṃ vijānāti yajurvedaṃ sāmavedam ātharvaṇaṃ caturtham itihāsapurāṇaṃ pañcamaṃ vedānāṃ vedaṃ pitryaṃ rāśiṃ daivaṃ nidhiṃ vākovākyam ekāyanaṃ devavidyāṃ brahmavidyāṃ bhūtavidyāṃ kṣatravidyāṃ nakṣatravidyāṃ sarpadevajanavidyāṃ divaṃ ca pṛthivīṃ ca vāyuṃ cākāśaṃ cāpaś ca tejaś ca devāṃś ca manuṣyāṃś ca paśūṃś ca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatīñ chvāpadāny ākīṭapataṅgapipīlakam | dharmaṃ cādharmaṃ ca satyaṃ cānṛtaṃ ca sādhu cāsādhu ca hṛdayajñaṃ cāhṛdayajñaṃ cānnaṃ ca rasaṃ cemaṃ ca lokam amuṃ ca vijñānenaiva vijānāti | vijñānam upāssveti

स यो विज्ञानं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । विज्ञानवतो वै स लोकाञ् ज्ञानवतो ऽभिसिध्यति । यावद् विज्ञानस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो विज्ञानं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवो विज्ञानाद् भूय इति । विज्ञानाद् वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yo vijñānaṃ brahmety upāste | vijñānavato vai sa lokāñ jñānavato 'bhisidhyati | yāvad vijñānasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo vijñānaṃ brahmety upāste | asti bhagavo vijñānād bhūya iti | vijñānād vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

बलं वाव विज्ञानाद् भूयः । अपि ह शतं विज्ञानवताम् एको बलवान् आकम्पयते । स यदा बली भवत्य् अथोत्थाता भवति । उत्तिष्ठन् परिचरिता भवति । परिचरन्न् उपसत्ता भवति । उपसीदन् द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवति । बलेन वै पृथिवी तिष्ठति बलेनान्तरिक्षं बलेन द्यौर् बलेन पर्वता बलेन देवमनुष्या बलेन पशवश् च वयांसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्य् आकीटपतङ्गपिपीलकम् । बलेन लोकस् तिष्ठति । बलम् उपास्स्वेति

balaṃ vāva vijñānād bhūyaḥ | api ha śataṃ vijñānavatām eko balavān ākampayate | sa yadā balī bhavaty athotthātā bhavati | uttiṣṭhan paricaritā bhavati | paricarann upasattā bhavati | upasīdan draṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavati | balena vai pṛthivī tiṣṭhati balenāntarikṣaṃ balena dyaur balena parvatā balena devamanuṣyā balena paśavaś ca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadāny ākīṭapataṅgapipīlakam | balena lokas tiṣṭhati | balam upāssveti

स यो बलम् उपास्ते । यावद् बलस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो बलं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवो बलाद् भूय इति । बलाद् वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yo balam upāste | yāvad balasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo balaṃ brahmety upāste | asti bhagavo balād bhūya iti | balād vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

अन्नं वाव बलाद् भूयः । तस्माद् यद्य् अपि दश रात्रीर् नाश्नीयात् । यद्य् उ ह जीवेत् । अथवाद्रष्टाश्रोतामन्ताबोद्धाकर्ताविज्ञाता भवति । अथान्नस्याये द्रष्टा भवति श्रोता भवति मन्ता भवति बोद्धा भवति कर्ता भवति विज्ञाता भवति । अन्नम् उपास्स्वेति

annaṃ vāva balād bhūyaḥ | tasmād yady api daśa rātrīr nāśnīyāt | yady u ha jīvet | athavādraṣṭāśrotāmantāboddhākartāvijñātā bhavati | athānnasyāye draṣṭā bhavati śrotā bhavati mantā bhavati boddhā bhavati kartā bhavati vijñātā bhavati | annam upāssveti

स यो ऽन्नं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अन्नवतो वै स लोकान् पानवतो ऽभिसिध्यति । यावद् अन्नस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो ऽन्नं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवो ऽन्नाद् भूय इति । अन्नाद् वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yo 'nnaṃ brahmety upāste | annavato vai sa lokān pānavato 'bhisidhyati | yāvad annasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo 'nnaṃ brahmety upāste | asti bhagavo 'nnād bhūya iti | annād vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

आपो वावान्नाद् भूयस्यः । तस्माद् यदा सुवृष्टिर् न भवति व्याधीयन्ते प्राणा अन्नं कनीयो भविष्यतीति । अथ यदा सुवृष्टिर् भवत्य् आनन्दिनः प्राणा भवन्त्य् अन्नं बहु भविष्यतीति । आप एवेमा मूर्ता येयं पृथिवी यद् अन्तरिक्षं यद् द्यौर् यत् पर्वता यद् देवमनुष्या यत् पशवश् च वयांसि च तृणवनस्पतयः श्वापदान्य् आकीटपतङ्गपिपीलकम् । आप एवेमा मूर्ताः । अप उपास्स्वेति

āpo vāvānnād bhūyasyaḥ | tasmād yadā suvṛṣṭir na bhavati vyādhīyante prāṇā annaṃ kanīyo bhaviṣyatīti | atha yadā suvṛṣṭir bhavaty ānandinaḥ prāṇā bhavanty annaṃ bahu bhaviṣyatīti | āpa evemā mūrtā yeyaṃ pṛthivī yad antarikṣaṃ yad dyaur yat parvatā yad devamanuṣyā yat paśavaś ca vayāṃsi ca tṛṇavanaspatayaḥ śvāpadāny ākīṭapataṅgapipīlakam | āpa evemā mūrtāḥ | apa upāssveti

स यो ऽपो ब्रह्मेत्य् उपास्ते । आप्नोति सर्वान् कामांस् तृप्तिमान् भवति । यावद् अपां गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यो ऽपो ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवो ऽद्भ्यो भूय इति । अद्भ्यो वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yo 'po brahmety upāste | āpnoti sarvān kāmāṃs tṛptimān bhavati | yāvad apāṃ gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yo 'po brahmety upāste | asti bhagavo 'dbhyo bhūya iti | adbhyo vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

तेजो वावाद्भ्यो भूयः । तद् वा एतद् वायुम् आगृह्याकाशम् अभितपति तदाहुर् निशोचति नितपति वर्षिष्यति वा इति । तेज एव तत्पूर्वं दर्शयित्वाथापः सृजते । तद् एतद् ऊर्ध्वाभिश् च तिरश्चीभिश् च विद्युद्भिर् आह्रादाश् चरन्ति तस्माद् आहुर् विद्योतते स्तनयति वर्षिष्यति वा इति । तेज एव तत्पूर्वं दर्शयित्वाथापः सृजते । तेज उपास्स्वेति

tejo vāvādbhyo bhūyaḥ | tad vā etad vāyum āgṛhyākāśam abhitapati tadāhur niśocati nitapati varṣiṣyati vā iti | teja eva tatpūrvaṃ darśayitvāthāpaḥ sṛjate | tad etad ūrdhvābhiś ca tiraścībhiś ca vidyudbhir āhrādāś caranti tasmād āhur vidyotate stanayati varṣiṣyati vā iti | teja eva tatpūrvaṃ darśayitvāthāpaḥ sṛjate | teja upāssveti

स यस् तेजो ब्रह्मेत्य् उपास्ते । तेजस्वी वै स तेजस्वतो लोकान् भास्वतो ऽपहततमस्कान् अभिसिध्यति । यावत् तेजसो गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यस् तेजो ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवस् तेजसो भूय इति । तेजसो वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yas tejo brahmety upāste | tejasvī vai sa tejasvato lokān bhāsvato 'pahatatamaskān abhisidhyati | yāvat tejaso gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yas tejo brahmety upāste | asti bhagavas tejaso bhūya iti | tejaso vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

आकाशो वाव तेजसो भूयान् । आकाशे वै सूर्याचन्द्रमसाव् उभौ विद्युन् नक्षत्राण्य् अग्निः । आकाशेनाह्वायति । आकाशेन सृणोति । आकाशेन प्रतिसृणोति । आकाशे रमते । आकाशे न रमते । आकाशे जायते । आकाशम् अभिजायते । आकाशम् उपास्स्वेति

ākāśo vāva tejaso bhūyān | ākāśe vai sūryācandramasāv ubhau vidyun nakṣatrāṇy agniḥ | ākāśenāhvāyati | ākāśena sṛṇoti | ākāśena pratisṛṇoti | ākāśe ramate | ākāśe na ramate | ākāśe jāyate | ākāśam abhijāyate | ākāśam upāssveti

स य आकाशं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । आकाशवतो वै स लोकान् प्रकाशवतो ऽसंबाधान् उरुगायवतो ऽभिसिध्यति । यावद् आकाशस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आकाशं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगव आकाशाद् भूय इति । आकाशद् वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa ya ākāśaṃ brahmety upāste | ākāśavato vai sa lokān prakāśavato 'saṃbādhān urugāyavato 'bhisidhyati | yāvad ākāśasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya ākāśaṃ brahmety upāste | asti bhagava ākāśād bhūya iti | ākāśad vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

स्मरो वावाकाशाद् भूयः । तस्माद् यद्य् अपि बहव आसीरन्न् अ स्मरन्तो नैव ते कंचन शृणुयुर् न मन्वीरन् न विजानीरन् । यदा वाव ते स्मरेयुर् अथ शृणुयुर् अथ मन्वीरन्न् अथ विजानीरन् । स्मरेण वै पुत्रान् विजानाति स्मरेण पशून् । स्मरम् उपास्स्वेति

smaro vāvākāśād bhūyaḥ | tasmād yady api bahava āsīrann a smaranto naiva te kaṃcana śṛṇuyur na manvīran na vijānīran | yadā vāva te smareyur atha śṛṇuyur atha manvīrann atha vijānīran | smareṇa vai putrān vijānāti smareṇa paśūn | smaram upāssveti

स यः स्मरं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । यावत् स्मरस्य गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति यः स्मरं ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगवः स्मराद् भूय इति । स्मराद् वाव भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa yaḥ smaraṃ brahmety upāste | yāvat smarasya gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati yaḥ smaraṃ brahmety upāste | asti bhagavaḥ smarād bhūya iti | smarād vāva bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

आशा वाव स्मराद् भूयसी । आशेद्धो वै स्मरो मन्त्रान् अधीते कर्माणि कुरुते पुत्रांश् च पशूंश् चेच्छत इमं च लोकं अमुं चेच्छते । आशाम् उपास्स्वेति

āśā vāva smarād bhūyasī | āśeddho vai smaro mantrān adhīte karmāṇi kurute putrāṃś ca paśūṃś cecchata imaṃ ca lokaṃ amuṃ cecchate | āśām upāssveti

स य आशां ब्रह्मेत्य् उपास्ते । आशयास्य सर्वे कामाः समृध्यन्ति । अमोघा हास्याशिषो भवन्ति । यावद् आशाया गतं तत्रास्य यथाकामचारो भवति य आशां ब्रह्मेत्य् उपास्ते । अस्ति भगव आशाया भूय इति । आशाया भूयो ऽस्तीति । तन् मे भगवान् ब्रवीत्व् इति

sa ya āśāṃ brahmety upāste | āśayāsya sarve kāmāḥ samṛdhyanti | amoghā hāsyāśiṣo bhavanti | yāvad āśāyā gataṃ tatrāsya yathākāmacāro bhavati ya āśāṃ brahmety upāste | asti bhagava āśāyā bhūya iti | āśāyā bhūyo 'stīti | tan me bhagavān bravītv iti

प्राणो वाव आशाया भूयान् । यथा वा अरा नाभौ समर्पिता एवम् अस्मिन् प्राणे सर्वं समर्पितम् । प्राणः प्राणेन याति । प्राणः प्राणं ददाति । प्राणाय ददाति । प्राणो ह पिता । प्राणो माता । प्राणो भ्राता । प्राणः स्वसा । प्राण आचार्यः । प्राणो ब्राह्मणः

prāṇo vāva āśāyā bhūyān | yathā vā arā nābhau samarpitā evam asmin prāṇe sarvaṃ samarpitam | prāṇaḥ prāṇena yāti | prāṇaḥ prāṇaṃ dadāti | prāṇāya dadāti | prāṇo ha pitā | prāṇo mātā | prāṇo bhrātā | prāṇaḥ svasā | prāṇa ācāryaḥ | prāṇo brāhmaṇaḥ

स यदि पितरं वा मातरं वा भ्रातरं वा स्वसारं वाचार्यं वा ब्राह्मणं वा किंचिद् भृशम् इव प्रत्याह । धिक् त्वास्त्व् इत्य् एवैनम् आहुः । पितृहा वै त्वम् असि मातृहा वै त्वम् असि भ्रातृहा वै त्वम् असि स्वसृहा वै त्वम् अस्य् आचार्यहा वै त्वम् असि ब्राह्मणहा वै त्वम् असीति

sa yadi pitaraṃ vā mātaraṃ vā bhrātaraṃ vā svasāraṃ vācāryaṃ vā brāhmaṇaṃ vā kiṃcid bhṛśam iva pratyāha | dhik tvāstv ity evainam āhuḥ | pitṛhā vai tvam asi mātṛhā vai tvam asi bhrātṛhā vai tvam asi svasṛhā vai tvam asy ācāryahā vai tvam asi brāhmaṇahā vai tvam asīti

अथ यद्य् अप्य् एनान् उत्क्रान्तप्राणाञ् छूलेन समासं व्यतिषंदहेत् । नैवैनं ब्रूयुः पितृहासीति न मातृहासीति न भ्रातृहासीति न स्वसृहासीति नाचार्यहासीति न ब्राह्मणहासीति

atha yady apy enān utkrāntaprāṇāñ chūlena samāsaṃ vyatiṣaṃdahet | naivainaṃ brūyuḥ pitṛhāsīti na mātṛhāsīti na bhrātṛhāsīti na svasṛhāsīti nācāryahāsīti na brāhmaṇahāsīti

प्राणो ह्य् एवैतानि सर्वाणि भवति । स वा एष एवं पश्यन्न् एवं मन्वान एवं विजानन्न् अतिवादी भवति । तं चेद् ब्रूयुर् अतिवाद्य् असीति । अतिवाद्य् अस्मीति ब्रूयात् । नापह्नुवीत

prāṇo hy evaitāni sarvāṇi bhavati | sa vā eṣa evaṃ paśyann evaṃ manvāna evaṃ vijānann ativādī bhavati | taṃ ced brūyur ativādy asīti | ativādy asmīti brūyāt | nāpahnuvīta

एष तु वा अतिवदति यः सत्येनातिवदति । सो ऽहं भगवः सत्येनातिवदतीति । सत्यं त्व् एव विजिज्ञासितव्यम् इति । सत्यं भगवो जिजिज्ञास इति

eṣa tu vā ativadati yaḥ satyenātivadati | so 'haṃ bhagavaḥ satyenātivadatīti | satyaṃ tv eva vijijñāsitavyam iti | satyaṃ bhagavo jijijñāsa iti

यदा वै विजानात्य् अथ सत्यं वदति । नाविजानन् सत्यं वदति । विजानन्न् एव सत्यं वदति । विज्ञानं त्व् एव विजिज्ञासितव्यम् इति । विज्ञानं भगवो विजिज्ञास इति

yadā vai vijānāty atha satyaṃ vadati | nāvijānan satyaṃ vadati | vijānann eva satyaṃ vadati | vijñānaṃ tv eva vijijñāsitavyam iti | vijñānaṃ bhagavo vijijñāsa iti

यदा वै मनुते ऽथ विजानाति । नामत्वा विजानाति । मत्वैव विजानाति । मतिस् त्व् एव विजिज्ञासितव्येति । मतिं भगवो विजिज्ञास इति

yadā vai manute 'tha vijānāti | nāmatvā vijānāti | matvaiva vijānāti | matis tv eva vijijñāsitavyeti | matiṃ bhagavo vijijñāsa iti

यदा वै श्रद्दधात्य् अथ मनुते । नाश्रद्दधन् मनुते । श्रद्दधद् एव मनुते । श्रद्धा त्व् एव विजिज्ञासितव्येति । श्रद्धां भगवो विजिज्ञास इति

yadā vai śraddadhāty atha manute | nāśraddadhan manute | śraddadhad eva manute | śraddhā tv eva vijijñāsitavyeti | śraddhāṃ bhagavo vijijñāsa iti

यदा वै निस्तिष्ठत्य् अथ श्रद्दधाति । नानिस्तिष्ठञ् छ्रद्दधाति । निस्तिष्ठन्न् एव श्रद्दधाति । निष्ठा त्व् एव विजिज्ञासितव्येति । निष्ठां भगवो विजिज्ञास इति

yadā vai nistiṣṭhaty atha śraddadhāti | nānistiṣṭhañ chraddadhāti | nistiṣṭhann eva śraddadhāti | niṣṭhā tv eva vijijñāsitavyeti | niṣṭhāṃ bhagavo vijijñāsa iti

यदा वै करोत्य् अथ निस्तिष्ठति । नाकृत्वा निस्तिष्ठति । कृत्वैव निस्तिष्ठति । कृतिस् त्व् एव विजिज्ञासितव्येति । कृतिं भगवो विजिज्ञास इति

yadā vai karoty atha nistiṣṭhati | nākṛtvā nistiṣṭhati | kṛtvaiva nistiṣṭhati | kṛtis tv eva vijijñāsitavyeti | kṛtiṃ bhagavo vijijñāsa iti

यदा वै सुखं लभते ऽथ करोति । नासुखं लब्ध्वा करोति । सुखम् एव लब्ध्वा करोति । सुखं त्व् एव विजिज्ञासितव्यम् इति । सुखं भगवो विजिज्ञास इति

yadā vai sukhaṃ labhate 'tha karoti | nāsukhaṃ labdhvā karoti | sukham eva labdhvā karoti | sukhaṃ tv eva vijijñāsitavyam iti | sukhaṃ bhagavo vijijñāsa iti

यो वै भूमा तत् सुखम् । नाल्पे सुखम् अस्ति । भूमैव सुखम् । भूमा त्व् एव विजिज्ञासितव्य इति । भूमानं भगवो विजिज्ञास इति

yo vai bhūmā tat sukham | nālpe sukham asti | bhūmaiva sukham | bhūmā tv eva vijijñāsitavya iti | bhūmānaṃ bhagavo vijijñāsa iti

यत्र नान्यत् पश्यति नान्यच् छृणोति नान्यद् विजानाति स भूमा । अथ यत्रान्यत् पश्यत्य् अन्यच् छृणोत्य् अन्यद् विजानाति तद् अल्पम् । यो वै भूमा तद् अमृतम् । अथ यद् अल्पं तन् मर्त्यम् । स भगवः कस्मिन् प्रतिष्ठित इति । स्वे महिम्नि यदि वा न महिम्नीति

yatra nānyat paśyati nānyac chṛṇoti nānyad vijānāti sa bhūmā | atha yatrānyat paśyaty anyac chṛṇoty anyad vijānāti tad alpam | yo vai bhūmā tad amṛtam | atha yad alpaṃ tan martyam | sa bhagavaḥ kasmin pratiṣṭhita iti | sve mahimni yadi vā na mahimnīti

गो ऽश्वम् इह महिमेत्य् आचक्षते हस्तिहिरण्यं दासभार्यं क्षेत्राण्य् आयतनानीति । नाहम् एवं ब्रवीमि । ब्रवीमीति होवाच । अन्यो ह्य् अन्यस्मिन् प्रतिष्ठित इति

go 'śvam iha mahimety ācakṣate hastihiraṇyaṃ dāsabhāryaṃ kṣetrāṇy āyatanānīti | nāham evaṃ bravīmi | bravīmīti hovāca | anyo hy anyasmin pratiṣṭhita iti

स एवाधस्तात् स उपरिष्टात् स पश्चात् स पुरस्तात् स दक्षिणतः स उत्तरतः । स एवेदं सर्वम् इति । अथातो ऽहंकारादेश एव । अहम् एवाधस्ताद् अहम् उपरिष्टाद् अहं पश्चाद् अहं पुरस्ताद् अहं दक्षिणतो ऽहम् उत्तरतो ऽहम् एवेदं सर्वम् इति

sa evādhastāt sa upariṣṭāt sa paścāt sa purastāt sa dakṣiṇataḥ sa uttarataḥ | sa evedaṃ sarvam iti | athāto 'haṃkārādeśa eva | aham evādhastād aham upariṣṭād ahaṃ paścād ahaṃ purastād ahaṃ dakṣiṇato 'ham uttarato 'ham evedaṃ sarvam iti

अथात आत्मादेश एव । आत्मैवाधस्ताद् आत्मोपरिष्टाद् आत्मा पश्चाद् आत्मा पुरस्ताद् आत्मा दक्षिणत आत्मोत्तरत आत्मैवेदं सर्वम् इति । स वा एष एवं पश्यन्न् एवं मन्वान एवं विजानन्न् आत्मरतिर् आत्मक्रीड आत्ममिथुन आत्मानन्दः स स्वराड् भवति । तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति । अथ ये ऽन्यथातो विदुर् अन्यराजानस् ते क्षय्यलोका भवन्ति । तेषां सर्वेषु लोकेष्व् अकामचारो भवति

athāta ātmādeśa eva | ātmaivādhastād ātmopariṣṭād ātmā paścād ātmā purastād ātmā dakṣiṇata ātmottarata ātmaivedaṃ sarvam iti | sa vā eṣa evaṃ paśyann evaṃ manvāna evaṃ vijānann ātmaratir ātmakrīḍa ātmamithuna ātmānandaḥ sa svarāḍ bhavati | tasya sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati | atha ye 'nyathāto vidur anyarājānas te kṣayyalokā bhavanti | teṣāṃ sarveṣu lokeṣv akāmacāro bhavati

तस्य ह वा एतस्यैवं पश्यत एवं मन्वानस्यैवं विजानत आत्मतः प्राण आत्मत आशात्मतः स्मर आत्मत आकाश आत्मतस् तेज आत्मत आप आत्मत आविर्भावतिरोभावाव् आत्मतो ऽन्नम् आत्मतो बलम् आत्मतो विज्ञानम् आत्मतो ध्यानम् आत्मतश् चित्तम् आत्मतः संकल्प आत्मतो मन आत्मतो वाग् आत्मतो नामात्मतो मन्त्रा आत्मतः कर्माण्य् आत्मत एवेदं सर्वम् इति

tasya ha vā etasyaivaṃ paśyata evaṃ manvānasyaivaṃ vijānata ātmataḥ prāṇa ātmata āśātmataḥ smara ātmata ākāśa ātmatas teja ātmata āpa ātmata āvirbhāvatirobhāvāv ātmato 'nnam ātmato balam ātmato vijñānam ātmato dhyānam ātmataś cittam ātmataḥ saṃkalpa ātmato mana ātmato vāg ātmato nāmātmato mantrā ātmataḥ karmāṇy ātmata evedaṃ sarvam iti

तद् एष श्लोकः । न पश्यो मृत्युं पश्यति न रोगं नोत दुःखताम् । सर्वं ह पश्यः पश्यति सर्वम् आप्नोति सर्वशः । इति । स एकधा भवति त्रिधा भवति पञ्चधा । सप्तधा नवधा चैव पुनश् चैकादश स्मृतः । शतं च दश चैकश् च सहस्राणि च विंशतिः । आहारशुद्धौ सत्त्वशुद्धिः । सत्त्वशुद्धौ ध्रुवा स्मृतिः । स्मृतिलम्भे सर्वग्रन्थीनां विप्रमोक्षः । तस्मै मृदितकषायाय तमसस् पारं दर्शयति भगवान् सनत्कुमारः । तं स्कन्द इत्य् आचक्षते

tad eṣa ślokaḥ | na paśyo mṛtyuṃ paśyati na rogaṃ nota duḥkhatām | sarvaṃ ha paśyaḥ paśyati sarvam āpnoti sarvaśaḥ | iti | sa ekadhā bhavati tridhā bhavati pañcadhā | saptadhā navadhā caiva punaś caikādaśa smṛtaḥ | śataṃ ca daśa caikaś ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ | āhāraśuddhau sattvaśuddhiḥ | sattvaśuddhau dhruvā smṛtiḥ | smṛtilambhe sarvagranthīnāṃ vipramokṣaḥ | tasmai mṛditakaṣāyāya tamasas pāraṃ darśayati bhagavān sanatkumāraḥ | taṃ skanda ity ācakṣate