Chāndogya Upaniṣad 8

अथ यद् इदम् अस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरो ऽस्मिन्न् अन्तराकासः । तस्मिन् यद् अन्तस् तद् अन्वेष्टव्यं तद् वाव विजिज्ञासितव्यम् इति

atha yad idam asmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo 'sminn antarākāsaḥ | tasmin yad antas tad anveṣṭavyaṃ tad vāva vijijñāsitavyam iti

तं चेद् ब्रूयुर् यद् इदम् अस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरो ऽस्मिन्न् अन्तराकाशः किं तद् अत्र विद्यते यद् अन्वेष्टव्यं यद् वाव विजिज्ञासितव्यम् इति । स ब्रूयात्

taṃ ced brūyur yad idam asmin brahmapure daharaṃ puṇḍarīkaṃ veśma daharo 'sminn antarākāśaḥ kiṃ tad atra vidyate yad anveṣṭavyaṃ yad vāva vijijñāsitavyam iti | sa brūyāt

यावान् वा अयम् आकाशस् तावान् एषो ऽन्तर्हृदय आकाशः । उभे ऽस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तर् एव समाहिते । उभाव् अग्निश् च वायुश् च सूर्याचन्द्रमसाव् उभौ विद्युन् नक्षत्राणि । यच् चास्येहास्ति यच् च नास्ति सर्वं तद् अस्मिन् समाहितम् इति

yāvān vā ayam ākāśas tāvān eṣo 'ntarhṛdaya ākāśaḥ | ubhe 'smin dyāvāpṛthivī antar eva samāhite | ubhāv agniś ca vāyuś ca sūryācandramasāv ubhau vidyun nakṣatrāṇi | yac cāsyehāsti yac ca nāsti sarvaṃ tad asmin samāhitam iti

तं चेद् ब्रूयुर् अस्मिंश् चेदं ब्रह्मपुरे सर्वं समाहितं सर्वाणि च भूतानि सर्वे च कामा यद् एनज् जरा वाप्नोति प्रध्वंसते वा किं ततो ऽतिशिष्यत इति

taṃ ced brūyur asmiṃś cedaṃ brahmapure sarvaṃ samāhitaṃ sarvāṇi ca bhūtāni sarve ca kāmā yad enaj jarā vāpnoti pradhvaṃsate vā kiṃ tato 'tiśiṣyata iti

स ब्रूयात् । नास्य जरयैतज् जीर्यति न वधेनास्य हन्यते । एतत् सत्यं ब्रह्मपुरम् अस्मिन् कामाः समाहिताः । एष आत्मापहतपाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोको विजिघत्सो ऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः । यथा ह्य् एवेह प्रजा अन्वाविशन्ति यथानुशासनम् । यं यम् अन्तम् अभिकामा भवन्ति यं जनपदं यं क्षेत्रभागं तं तम् एवोपजीवन्ति

sa brūyāt | nāsya jarayaitaj jīryati na vadhenāsya hanyate | etat satyaṃ brahmapuram asmin kāmāḥ samāhitāḥ | eṣa ātmāpahatapāpmā vijaro vimṛtyur viśoko vijighatso 'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ | yathā hy eveha prajā anvāviśanti yathānuśāsanam | yaṃ yam antam abhikāmā bhavanti yaṃ janapadaṃ yaṃ kṣetrabhāgaṃ taṃ tam evopajīvanti

तद् यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयत एवम् एवामुत्र पुण्यजितो लोकः क्षीयते । तद् य इहात्मानम् अननुविद्य व्रजन्त्य् एतांश् च सत्यान् कामांस् तेषां सर्वेषु लोकेष्व् अकामचारो भवति । अथ य इहात्मानम् अनिवुद्य व्रजन्त्य् एतंश् च सत्यान् कामांस् तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति

tad yatheha karmajito lokaḥ kṣīyata evam evāmutra puṇyajito lokaḥ kṣīyate | tad ya ihātmānam ananuvidya vrajanty etāṃś ca satyān kāmāṃs teṣāṃ sarveṣu lokeṣv akāmacāro bhavati | atha ya ihātmānam anivudya vrajanty etaṃś ca satyān kāmāṃs teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati

स यदि पितृलोककामो भवति । संकल्पाद् एवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्ति । तेन पितृलोकेन संपन्नो महीयते

sa yadi pitṛlokakāmo bhavati | saṃkalpād evāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti | tena pitṛlokena saṃpanno mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि मातृलोककामो भवति । संकल्पाद् एवास्य मातरः समुत्तिष्ठन्ति । तेन मातृलोकेन संपन्नो महीयते

atha yadi mātṛlokakāmo bhavati | saṃkalpād evāsya mātaraḥ samuttiṣṭhanti | tena mātṛlokena saṃpanno mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि भ्रातृलोककामो भवति । संकल्पाद् एवास्य भ्रातरः समुत्तिष्ठन्ति । तेन भ्रातृलोकेन संपन्नो महीयते

atha yadi bhrātṛlokakāmo bhavati | saṃkalpād evāsya bhrātaraḥ samuttiṣṭhanti | tena bhrātṛlokena saṃpanno mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि स्वसृलोककामो भवति । संकल्पाद् एवास्य स्वसारः समुत्तिष्ठन्ति । तेन स्वसृलोकेन संपन्नो महीयते

atha yadi svasṛlokakāmo bhavati | saṃkalpād evāsya svasāraḥ samuttiṣṭhanti | tena svasṛlokena saṃpanno mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि सखिलोककामो भवति । संकल्पाद् एवास्य सखायः समुत्तिष्ठन्ति । तेन सखिलोकेन संपन्नो महीयते

atha yadi sakhilokakāmo bhavati | saṃkalpād evāsya sakhāyaḥ samuttiṣṭhanti | tena sakhilokena saṃpanno mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि गन्धमाल्यलोककामो भवति । संकल्पाद् एवास्य गन्धमाल्ये समुत्तिष्ठतः । तेन गन्धमाल्यलोकेन संपन्नो महीयते

atha yadi gandhamālyalokakāmo bhavati | saṃkalpād evāsya gandhamālye samuttiṣṭhataḥ | tena gandhamālyalokena saṃpanno mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद्य् अन्नपानलोककामो भवति । संकल्पाद् एवास्यान्नपाने समुत्तिष्ठतः । तेनान्नपानलोकेन संपन्नो महीयते

atha yady annapānalokakāmo bhavati | saṃkalpād evāsyānnapāne samuttiṣṭhataḥ | tenānnapānalokena saṃpanno mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि गीतवादितलोककामो भवति । संकल्पाद् एवास्य गीतवादिते समुत्तिष्ठतः । तेन गीतवादितलोकेन संपन्नो महीयते

atha yadi gītavāditalokakāmo bhavati | saṃkalpād evāsya gītavādite samuttiṣṭhataḥ | tena gītavāditalokena saṃpanno mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यदि स्त्रीलोककामो भवति । संकल्पाद् एवास्य स्त्रियः समुत्तिष्ठन्ति । तेन स्त्रीलोकेन संपन्नो महीयते

atha yadi strīlokakāmo bhavati | saṃkalpād evāsya striyaḥ samuttiṣṭhanti | tena strīlokena saṃpanno mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यं यम् अन्तम् अभिकामो भवति । यं कामं कामयते । सो ऽस्य संकल्पाद् एव समुत्तिष्ठति । तेन संपन्नो महीयते

yaṃ yam antam abhikāmo bhavati | yaṃ kāmaṃ kāmayate | so 'sya saṃkalpād eva samuttiṣṭhati | tena saṃpanno mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त इमे सत्याः कामा अनृतापिधानाः । तेषां सत्यानां सताम् अनृतम् अपिधानम् । यो यो ह्य् अस्येतः प्रैति न तम् इह दर्शनाय लभते

ta ime satyāḥ kāmā anṛtāpidhānāḥ | teṣāṃ satyānāṃ satām anṛtam apidhānam | yo yo hy asyetaḥ praiti na tam iha darśanāya labhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ये चास्येह जीवा ये च प्रेता यच् चान्यद् इच्छन् न लभते सर्वं तद् अत्र गत्वा विन्दते । अत्र ह्य् अस्यैते सत्याः कामा अनृतापिधानाः । तद् यथापि हिरण्यनिधिं निहितम् अक्षेत्रज्ञा उपर्य् उपरि सञ्चरन्तो न विन्देयुः । एवम् एवेमाः सर्वाः प्रजा अहर् अहर् गच्छन्त्य एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्त्य् अनृतेन हि प्रत्यूढाः

atha ye cāsyeha jīvā ye ca pretā yac cānyad icchan na labhate sarvaṃ tad atra gatvā vindate | atra hy asyaite satyāḥ kāmā anṛtāpidhānāḥ | tad yathāpi hiraṇyanidhiṃ nihitam akṣetrajñā upary upari sañcaranto na vindeyuḥ | evam evemāḥ sarvāḥ prajā ahar ahar gacchantya etaṃ brahmalokaṃ na vindanty anṛtena hi pratyūḍhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स वा एष आत्मा हृदि । तस्यैतद् एव निरुक्तं हृद्य् अयम् इति तस्माद् धृद् अयम् । अहर् अहर् वा एवंवित् स्वर्गं लोकम् एति

sa vā eṣa ātmā hṛdi | tasyaitad eva niruktaṃ hṛdy ayam iti tasmād dhṛd ayam | ahar ahar vā evaṃvit svargaṃ lokam eti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ य एष संप्रसादो ऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिर् उपसंपद्य स्वेन रूपेनाभिनिष्पद्यत एष आत्मेति होवाच । एतद् अमृतम् अभयम् एतद् ब्रह्मेति । तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मणो नाम सत्यम् इति

atha ya eṣa saṃprasādo 'smāc charīrāt samutthāya paraṃ jyotir upasaṃpadya svena rūpenābhiniṣpadyata eṣa ātmeti hovāca | etad amṛtam abhayam etad brahmeti | tasya ha vā etasya brahmaṇo nāma satyam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ य आत्मा स सेतुर् धृतिर् एषां लोकानाम् असंभेदाय । नैतं सेतुम् अहोरात्रे तरतो न जरा न मृत्युर् न शोको न सुकृतम् । सर्वे पाप्मानो ऽतो निवर्तन्ते । अपहतपाप्मा ह्य् एष ब्रह्मलोकः

atha ya ātmā sa setur dhṛtir eṣāṃ lokānām asaṃbhedāya | naitaṃ setum ahorātre tarato na jarā na mṛtyur na śoko na sukṛtam | sarve pāpmāno 'to nivartante | apahatapāpmā hy eṣa brahmalokaḥ

तस्माद् वा एतं सेतुं तीर्त्वा अन्धः सन्न् अनन्धो भवति । विद्धः सन्न् अविद्धो भवति । उपतापी सन्न् अनुपतापी भवति । तस्माद् वा एतं सेतुं तीर्त्वा अपि नक्तम् अहर् एवाभिनिष्पद्यते । सकृद् विभातो ह्य् एवैष ब्रह्मलोकः

tasmād vā etaṃ setuṃ tīrtvā andhaḥ sann anandho bhavati | viddhaḥ sann aviddho bhavati | upatāpī sann anupatāpī bhavati | tasmād vā etaṃ setuṃ tīrtvā api naktam ahar evābhiniṣpadyate | sakṛd vibhāto hy evaiṣa brahmalokaḥ

तद् य एवैतं ब्रह्मलोकं ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषाम् एवैष ब्रह्मलोकः । तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति

tad ya evaitaṃ brahmalokaṃ brahmacaryeṇānuvindanti teṣām evaiṣa brahmalokaḥ | teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati

अथ यद् यज्ञ इत्य् आचक्षते ब्रह्मचर्यम् एव तत् । ब्रह्मचर्येण ह्य् एव यो ज्ञाता तं विन्दते । अथ यद् इष्टम् इत्य् आचक्षते ब्रह्मचर्यम् एव तत् । ब्रह्मचर्येण ह्य् एवेष्ट्वात्मानम् अनुविन्दते

atha yad yajña ity ācakṣate brahmacaryam eva tat | brahmacaryeṇa hy eva yo jñātā taṃ vindate | atha yad iṣṭam ity ācakṣate brahmacaryam eva tat | brahmacaryeṇa hy eveṣṭvātmānam anuvindate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यत् सत्त्रायणम् इत्य् आचक्षते ब्रह्मचर्यम् एव तत् । ब्रह्मचर्येण ह्य् एव सत आत्मनस् त्राणं विन्दते । अथ यन् मौनम् इत्य् आचक्षते ब्रह्मचर्यम् एव तत् । ब्रह्मचर्येण ह्य् एवात्मानम् अनुविद्य मनुते

atha yat sattrāyaṇam ity ācakṣate brahmacaryam eva tat | brahmacaryeṇa hy eva sata ātmanas trāṇaṃ vindate | atha yan maunam ity ācakṣate brahmacaryam eva tat | brahmacaryeṇa hy evātmānam anuvidya manute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यद् अनाशकायनम् इत्य् आचक्षते ब्रह्मचर्यम् एव तत् । एष ह्य् आत्मा न नश्यति यं ब्रह्मचर्येणानुविन्दते । अथ यद् अरण्यायनम् इत्य् आचक्षते ब्रह्मचर्यम् एव तत् । तत् अरश् च ह वै ण्यश् चार्णवौ ब्रह्मलोके तृतीयस्याम् इतो दिवि । तद् ऐरंमदीयं सरः । तद् अश्वत्थः सोमसवनः । तद् अपराजिता पूर् ब्रह्मणः प्रभुविमितं हिरण्मयम्

atha yad anāśakāyanam ity ācakṣate brahmacaryam eva tat | eṣa hy ātmā na naśyati yaṃ brahmacaryeṇānuvindate | atha yad araṇyāyanam ity ācakṣate brahmacaryam eva tat | tat araś ca ha vai ṇyaś cārṇavau brahmaloke tṛtīyasyām ito divi | tad airaṃmadīyaṃ saraḥ | tad aśvatthaḥ somasavanaḥ | tad aparājitā pūr brahmaṇaḥ prabhuvimitaṃ hiraṇmayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् य एवैताव् अरं च ण्यं चार्णवौ ब्रह्मलोके ब्रह्मचर्येणानुविन्दन्ति तेषाम् एवैष ब्रह्मलोकः । तेषां सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति

tad ya evaitāv araṃ ca ṇyaṃ cārṇavau brahmaloke brahmacaryeṇānuvindanti teṣām evaiṣa brahmalokaḥ | teṣāṃ sarveṣu lokeṣu kāmacāro bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ या एता हृदयस्य नाड्यस् ताः पिङ्गलस्याणिम्नस् तिष्ठन्ति शुक्लस्य नीलस्य पीतस्य लोहितस्येति । असौ वादित्यः पिङ्गल एष शुक्ल एष नील एष पीत एष लोहितः

atha yā etā hṛdayasya nāḍyas tāḥ piṅgalasyāṇimnas tiṣṭhanti śuklasya nīlasya pītasya lohitasyeti | asau vādityaḥ piṅgala eṣa śukla eṣa nīla eṣa pīta eṣa lohitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यथा महापथ आतत उभौ ग्रामौ गच्छतीमं चामुं चैवम् एवैता आदित्यस्य रश्मय उभौ लोकौ गच्छन्तीमं चामुं च । अमुष्माद् आदित्यात् प्रतायन्ते ता आसु नाडीषु सृप्ताः । आभ्यो नाडीभ्यः प्रतायन्ते ते ऽमुष्मिन्न् आदित्ये सृप्ताः

tad yathā mahāpatha ātata ubhau grāmau gacchatīmaṃ cāmuṃ caivam evaitā ādityasya raśmaya ubhau lokau gacchantīmaṃ cāmuṃ ca | amuṣmād ādityāt pratāyante tā āsu nāḍīṣu sṛptāḥ | ābhyo nāḍībhyaḥ pratāyante te 'muṣminn āditye sṛptāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् यत्रैतत् सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानाति । आसु तदा नाडीषु सृप्तो भवति । तं न कश्चन पाप्मा स्पृशति । तेजसा हि तदा संपन्नो भवति

tad yatraitat suptaḥ samastaḥ saṃprasannaḥ svapnaṃ na vijānāti | āsu tadā nāḍīṣu sṛpto bhavati | taṃ na kaścana pāpmā spṛśati | tejasā hi tadā saṃpanno bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यत्रैतद् अबलिमानं नीतो भवति । तम् अभित आसीना आहुर् जानासि मां जानासि माम् इति । स यावद् अस्माच् छरीराद् अनुत्क्रान्तो भवति । तावज् जानाति

atha yatraitad abalimānaṃ nīto bhavati | tam abhita āsīnā āhur jānāsi māṃ jānāsi mām iti | sa yāvad asmāc charīrād anutkrānto bhavati | tāvaj jānāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यत्रैतद् अस्माच् छरीराद् उत्क्रामति । अथैतैर् एव रश्मिभिर् ऊर्ध्वम् आक्रमते । स ओम् इति वा होद् वा मीयते । स यावत् क्षिप्येन् मनस् तावद् आदित्यं गच्छति । एतद् वै खलु लोकद्वारं विदुषां प्रपदनं निरोधो ऽविदुषाम्

atha yatraitad asmāc charīrād utkrāmati | athaitair eva raśmibhir ūrdhvam ākramate | sa om iti vā hod vā mīyate | sa yāvat kṣipyen manas tāvad ādityaṃ gacchati | etad vai khalu lokadvāraṃ viduṣāṃ prapadanaṃ nirodho 'viduṣām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् एष श्लोकः । शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस् तासां मूर्धानम् अभिनिःसृतैका । तयोर्ध्वम् आयन्न् अमृतत्वम् एति विष्वङ्ङ् अन्या उत्क्रमणे भवन्त्य् उत्क्रमणे भवन्ति

tad eṣa ślokaḥ | śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyas tāsāṃ mūrdhānam abhiniḥsṛtaikā | tayordhvam āyann amṛtatvam eti viṣvaṅṅ anyā utkramaṇe bhavanty utkramaṇe bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोको विजिघत्सो ऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सो ऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः । स सर्वांश् च लोकान् आप्नोति सर्वांश् च कामान् यस् तम् आत्मानम् अनुविद्य विजानातीति ह प्रजापतिर् उवाच

ya ātmā apahatapāpmā vijaro vimṛtyur viśoko vijighatso 'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ so 'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ | sa sarvāṃś ca lokān āpnoti sarvāṃś ca kāmān yas tam ātmānam anuvidya vijānātīti ha prajāpatir uvāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद् धोभये देवासुरा अनुबुबुधिरे । ते होचुर् हन्त तम् आत्मआनम् अन्वेच्छामो यम् आत्मानम् अन्विष्य सर्वांश् च लोकान् आप्नोति सर्वांश् च कामान् इति । इन्द्रो हैव देवानाम् अभिप्रवव्राज विरोचनो ऽसुराणाम् । तौ हासंविदानाव् एव समित्पाणी प्रजापतिसकाशम् आजग्मतुः

tad dhobhaye devāsurā anububudhire | te hocur hanta tam ātmaānam anvecchāmo yam ātmānam anviṣya sarvāṃś ca lokān āpnoti sarvāṃś ca kāmān iti | indro haiva devānām abhipravavrāja virocano 'surāṇām | tau hāsaṃvidānāv eva samitpāṇī prajāpatisakāśam ājagmatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ ह द्वात्रिंशतं वर्षाणि ब्रह्मचर्यम् ऊषतुः । तौ ह प्रजापतिर् उवाच । किम् इच्छन्ताव् अवास्तम् इति । तौ होचतुर् य आत्मा अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोको विजिघत्सो ऽपिपासः सत्यकामः सत्यसंकल्पः सो ऽन्वेष्टव्यः स विजिज्ञासितव्यः । स सर्वांश् च लोकान् आप्नोति सर्वांश् च कामान् यस् तम् आत्मानम् अनुविद्य विजानातीति भगवतो वचो वेदयन्ते । तम् इच्छन्ताव् अवास्तम् इति

tau ha dvātriṃśataṃ varṣāṇi brahmacaryam ūṣatuḥ | tau ha prajāpatir uvāca | kim icchantāv avāstam iti | tau hocatur ya ātmā apahatapāpmā vijaro vimṛtyur viśoko vijighatso 'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṃkalpaḥ so 'nveṣṭavyaḥ sa vijijñāsitavyaḥ | sa sarvāṃś ca lokān āpnoti sarvāṃś ca kāmān yas tam ātmānam anuvidya vijānātīti bhagavato vaco vedayante | tam icchantāv avāstam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तौ ह प्रजापतिर् उवाच य एषो ऽक्षिणि पुरुषो दृष्यत एष आत्मेति होवाच । एतद् अमृतम् अभयम् एतद् ब्रह्मेति । अथ यो ऽयं भगवो ऽप्सु परिख्यायते यश् चायम् आदर्शे कतम एष इति । एष उ एवैषु सर्वेष्वन्न्तेषु परिख्यायत इति होवाच

tau ha prajāpatir uvāca ya eṣo 'kṣiṇi puruṣo dṛṣyata eṣa ātmeti hovāca | etad amṛtam abhayam etad brahmeti | atha yo 'yaṃ bhagavo 'psu parikhyāyate yaś cāyam ādarśe katama eṣa iti | eṣa u evaiṣu sarveṣvannteṣu parikhyāyata iti hovāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदशराव आत्मानम् अवेक्ष्य यद् आत्मनो न विजानीथस् तन् मे प्रब्रूतम् इति । तौ होदशरावे ऽवेक्षां चक्राते । तौ ह प्रजापतिर् उवाच किं पश्यथ इति । तौ होचतुः सर्वम् एवेदम् आवां भगव आत्मानं पश्याव आ लोमभ्यः आ नखेभ्यः प्रतिरूपम् इति

udaśarāva ātmānam avekṣya yad ātmano na vijānīthas tan me prabrūtam iti | tau hodaśarāve 'vekṣāṃ cakrāte | tau ha prajāpatir uvāca kiṃ paśyatha iti | tau hocatuḥ sarvam evedam āvāṃ bhagava ātmānaṃ paśyāva ā lomabhyaḥ ā nakhebhyaḥ pratirūpam iti

तौ ह प्रजापतिर् उवाच साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावे ऽवेक्षेथाम् इति । तौ ह साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ भूत्वोदशरावे ऽवेक्षां चक्राते । तौ ह प्रजापतिर् उवाच किं पश्यथ इति

tau ha prajāpatir uvāca sādhvalaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvodaśarāve 'vekṣethām iti | tau ha sādhvalaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtau bhūtvodaśarāve 'vekṣāṃ cakrāte | tau ha prajāpatir uvāca kiṃ paśyatha iti

तौ होचतुर् यथैवेदम् आवां भगवः साध्वलंकृतौ सुवसनौ परिष्कृतौ स्व एवम् एवेमौ भगवः साध्वल्लंकृतौ सुवसनौ परिष्कृताव् इति । एष आत्मेति होवाच । एतद् अमृतम् अभयम् एतद् ब्रह्मेति । तौ ह शान्तहृदयौ प्रवव्रजतुः

tau hocatur yathaivedam āvāṃ bhagavaḥ sādhvalaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtau sva evam evemau bhagavaḥ sādhvallaṃkṛtau suvasanau pariṣkṛtāv iti | eṣa ātmeti hovāca | etad amṛtam abhayam etad brahmeti | tau ha śāntahṛdayau pravavrajatuḥ

तौ हान्वीक्ष्य प्रजापतिर् उवाच । अनुपलभ्यात्मानम् अननुविद्य व्रजतो यतर एतदुपनिषदो भविष्यन्ति देवा वा असुरा वा ते पराभविष्यन्तीति । स ह शान्तहृदय एव विरोचनो ऽसुराञ् जगाम । तेभ्यो हैताम् उपनिषदं प्रोवाच आत्मैवेह महय्य आत्मा परिचर्यः । आत्मानम् एवेह महयन्न् आत्मानं परिचरन्न् उभौ लोकाव् आप्नोतीमं चामुं चेति

tau hānvīkṣya prajāpatir uvāca | anupalabhyātmānam ananuvidya vrajato yatara etadupaniṣado bhaviṣyanti devā vā asurā vā te parābhaviṣyantīti | sa ha śāntahṛdaya eva virocano 'surāñ jagāma | tebhyo haitām upaniṣadaṃ provāca ātmaiveha mahayya ātmā paricaryaḥ | ātmānam eveha mahayann ātmānaṃ paricarann ubhau lokāv āpnotīmaṃ cāmuṃ ceti

तस्माद् अप्यद्द्येहाददानम् अश्रद्दधानम् अयजमानम् आहुर् आसुरो बतेति । असुराणां ह्य् एषोपनिषत् । प्रेतस्य शरीरं भिक्षया वसनेनालंकारेणेति संस्कुर्वन्ति । एतेन ह्य् अम्मुं लोकं जेष्यन्तो मन्यन्ते

tasmād apyaddyehādadānam aśraddadhānam ayajamānam āhur āsuro bateti | asurāṇāṃ hy eṣopaniṣat | pretasya śarīraṃ bhikṣayā vasanenālaṃkāreṇeti saṃskurvanti | etena hy ammuṃ lokaṃ jeṣyanto manyante

अथ हेन्द्रो ऽप्राप्यैव देवान् एतद् भयं ददर्श । यथैव खल्व् अयम् अस्मिञ् छरीरे साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवम् एवायम् अस्मिन्न् अन्धे ऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णः । अस्यैव शरीरस्य नाशम् अन्व् एष नश्यति । नाहम् अत्र भोग्यं पश्यामीति

atha hendro 'prāpyaiva devān etad bhayaṃ dadarśa | yathaiva khalv ayam asmiñ charīre sādhvalaṃkṛte sādhvalaṃkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evam evāyam asminn andhe 'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇaḥ | asyaiva śarīrasya nāśam anv eṣa naśyati | nāham atra bhogyaṃ paśyāmīti

स समित्पाणिः पुनर् एयाय । तं ह प्रजापतिर् उवाच । मघवन् यच् छान्तहृदयः प्राव्राजीः सार्धं विरोचनेन किम् इच्छन् पुनर् आगम इति । स होवाच यथा एव खल्वय्यं भगवो ऽस्मिञ् छरीरे साध्वलंकृते साध्वलंकृतो भवति सुवसने सुवसनः परिष्कृते परिष्कृत एवम् एवायम् अस्मिन्न् अन्धे ऽन्धो भवति स्रामे स्रामः परिवृक्णे परिवृक्णः । अस्यैव शरीरस्य नाशम् अन्व् एष नश्यति । नाहम् अत्र भोग्यं पश्यामीति

sa samitpāṇiḥ punar eyāya | taṃ ha prajāpatir uvāca | maghavan yac chāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ sārdhaṃ virocanena kim icchan punar āgama iti | sa hovāca yathā eva khalvayyaṃ bhagavo 'smiñ charīre sādhvalaṃkṛte sādhvalaṃkṛto bhavati suvasane suvasanaḥ pariṣkṛte pariṣkṛta evam evāyam asminn andhe 'ndho bhavati srāme srāmaḥ parivṛkṇe parivṛkṇaḥ | asyaiva śarīrasya nāśam anv eṣa naśyati | nāham atra bhogyaṃ paśyāmīti

एवम् एवैष मघवन्न् इति होवाच । एतं त्व् एव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामि । वसापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणीति । स हापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाण्युवास । तस्मै होवाच

evam evaiṣa maghavann iti hovāca | etaṃ tv eva te bhūyo 'nuvyākhyāsyāmi | vasāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇīti | sa hāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇyuvāsa | tasmai hovāca

य एष स्वप्ने महीयमानश् चरत्य् एष आत्मेति होवाच । एतद् अमृतम् अभयम् एतद् ब्रह्मेति । स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज । स हाप्राप्यैव देवान् एतद् भयं ददर्श । तद् यद्य् अपीदं शरीरम् अन्धं भवत्य् अनन्धः स भवति यदि स्रामम् अस्रामः । नैवैषो ऽस्य दोषेण दुष्यति

ya eṣa svapne mahīyamānaś caraty eṣa ātmeti hovāca | etad amṛtam abhayam etad brahmeti | sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja | sa hāprāpyaiva devān etad bhayaṃ dadarśa | tad yady apīdaṃ śarīram andhaṃ bhavaty anandhaḥ sa bhavati yadi srāmam asrāmaḥ | naivaiṣo 'sya doṣeṇa duṣyati

न वधेनास्य हन्यते । नास्य स्राम्येण स्रामः । घ्नन्ति त्व् एवैनम् । विच्छादयन्तीव । अप्रियवेत्तेव भवति । अपि रोदितीव नाहम् अत्र भोग्यं पश्यामीति

na vadhenāsya hanyate | nāsya srāmyeṇa srāmaḥ | ghnanti tv evainam | vicchādayantīva | apriyavetteva bhavati | api roditīva nāham atra bhogyaṃ paśyāmīti

स समित्पाणिः पुनर् एयाय । तं ह प्रजापतिर् उवाच । मघवन् यच् छान्तहृदयः प्राव्राजीः किम् इच्छन् पुनर् आगम इति । स होवाच । तद् यद्य् अपीदं भगवः शरीरम् अन्धं भवत्य् अनन्धः स भवति यदि स्रामम् अस्रामः । नैवैषो ऽस्य दोषेण दुष्यति

sa samitpāṇiḥ punar eyāya | taṃ ha prajāpatir uvāca | maghavan yac chāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kim icchan punar āgama iti | sa hovāca | tad yady apīdaṃ bhagavaḥ śarīram andhaṃ bhavaty anandhaḥ sa bhavati yadi srāmam asrāmaḥ | naivaiṣo 'sya doṣeṇa duṣyati

न वधेनास्य हन्यते । नास्य स्राम्येण स्रामः । घ्नन्ति त्व् इवैनम् । विच्छादयन्तीव । अप्रियवेत्तेव भवति । अपि रोदितीव । नाहम् अत्र भोग्यं पश्यामीति । एवम् एवैष मघवन्न् इति होवाच । एतं त्व् एव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामि । वसापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाणीति । स हापराणि द्वात्रिंशतं वर्षाण्युवास । तस्मै होवाच

na vadhenāsya hanyate | nāsya srāmyeṇa srāmaḥ | ghnanti tv ivainam | vicchādayantīva | apriyavetteva bhavati | api roditīva | nāham atra bhogyaṃ paśyāmīti | evam evaiṣa maghavann iti hovāca | etaṃ tv eva te bhūyo 'nuvyākhyāsyāmi | vasāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇīti | sa hāparāṇi dvātriṃśataṃ varṣāṇyuvāsa | tasmai hovāca

तद् यत्रैतत् सुप्तः समस्तः संप्रसन्नः स्वप्नं न विजानात्येष आत्मेति होवाच । एतद् अमृतम् अभयम् एतद् ब्रह्मेति । स ह शान्तहृदयः प्रवव्राज । स हाप्राप्यैव देवान् एतद् भयं ददर्श । नाह खल्व् अयम् एवं संप्रत्य् आत्मानं जानात्य् अयम् अहम् अस्मीति । नो एवेमानि भूतानि । विनाशम् एवापीतो भवति । नाहम् अत्र भोग्यं पश्यामीति

tad yatraitat suptaḥ samastaḥ saṃprasannaḥ svapnaṃ na vijānātyeṣa ātmeti hovāca | etad amṛtam abhayam etad brahmeti | sa ha śāntahṛdayaḥ pravavrāja | sa hāprāpyaiva devān etad bhayaṃ dadarśa | nāha khalv ayam evaṃ saṃpraty ātmānaṃ jānāty ayam aham asmīti | no evemāni bhūtāni | vināśam evāpīto bhavati | nāham atra bhogyaṃ paśyāmīti

स समित्पाणिः पुनर् एयाय । तं ह प्रजापतिर् उवाच - मघवन् यच् छान्तहृदयः प्राव्राजीः किम् इच्छन् पुनर् आगम इति । स होवाच नाह खल्व् अयं भगव एवं संप्रत्य् आत्मानं जानात्य् अयम् अहम् अस्मीति । नो एवेमानि भूतानि । विनाशम् एवापीतो भवति । नाहम् अत्र भोग्यं पश्यामीति

sa samitpāṇiḥ punar eyāya | taṃ ha prajāpatir uvāca - maghavan yac chāntahṛdayaḥ prāvrājīḥ kim icchan punar āgama iti | sa hovāca nāha khalv ayaṃ bhagava evaṃ saṃpraty ātmānaṃ jānāty ayam aham asmīti | no evemāni bhūtāni | vināśam evāpīto bhavati | nāham atra bhogyaṃ paśyāmīti

एवम् एवैष मघवन्न् इति होवाच । एतं त्व् एव ते भूयो ऽनुव्याख्यास्यामि । नो एवान्यत्रैतस्मात् । वसापराणि पञ्च वर्षाणीति । स हापराणि पञ्च वर्षाण्युवास । तान्य् एकशतं संपेदुः । एतत् तद् यद् आहुः । एकशतं ह वै वर्षाणि मघवान् प्रजापतौ ब्रह्मचर्यम् उवास । तस्मै होवाच

evam evaiṣa maghavann iti hovāca | etaṃ tv eva te bhūyo 'nuvyākhyāsyāmi | no evānyatraitasmāt | vasāparāṇi pañca varṣāṇīti | sa hāparāṇi pañca varṣāṇyuvāsa | tāny ekaśataṃ saṃpeduḥ | etat tad yad āhuḥ | ekaśataṃ ha vai varṣāṇi maghavān prajāpatau brahmacaryam uvāsa | tasmai hovāca

मघवन् मर्त्यं वा इदं शरीरम् आत्तं मृत्युना । तद् अस्यामृतस्याशरीरस्यात्मनो ऽधिष्ठानम् । आत्तो वै सशरीरः प्रियाप्रियाभ्याम् । न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोर् अपहतिर् अस्ति । अशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशतः

maghavan martyaṃ vā idaṃ śarīram āttaṃ mṛtyunā | tad asyāmṛtasyāśarīrasyātmano 'dhiṣṭhānam | ātto vai saśarīraḥ priyāpriyābhyām | na vai saśarīrasya sataḥ priyāpriyayor apahatir asti | aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशरीरो वायुः । अभ्रं विद्युत् स्तनयित्नुर् अशरीराण्य् एतानि । तद् यथैतान्य् अमुष्माद् आकाशात् समुत्थाय परं ज्योतिर् उपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यन्ते

aśarīro vāyuḥ | abhraṃ vidyut stanayitnur aśarīrāṇy etāni | tad yathaitāny amuṣmād ākāśāt samutthāya paraṃ jyotir upasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम् एवैष संप्रसादो ऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिर् उपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते । स उत्तमपुरुषः । स तत्र पर्येति जक्षत् क्रीडन् रममाणः स्त्रीभिर् वा यानैर् वा ज्ञातिभिर् वा नोपजनं स्मरन्न् इदं शरीरम् । स यथा प्रयोग्य आचरणे युक्त एवम् एवायम् अस्मिञ् छरीरे प्राणो युक्तः

evam evaiṣa saṃprasādo 'smāc charīrāt samutthāya paraṃ jyotir upasaṃpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate | sa uttamapuruṣaḥ | sa tatra paryeti jakṣat krīḍan ramamāṇaḥ strībhir vā yānair vā jñātibhir vā nopajanaṃ smarann idaṃ śarīram | sa yathā prayogya ācaraṇe yukta evam evāyam asmiñ charīre prāṇo yuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यत्रैतद् आकाशम् अनुविषण्णं चक्षुः स चाक्षुषः पुरुषो दर्शनाय चक्षुः । अथ यो वेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा गन्धाय घ्राणम् । अथ यो वेदेदम् अभिव्याहराणीति स आत्मा अभिव्याहाराय वाक् । अथ यो वेदेदं शृण्वानीति स आत्मा श्रवणाय श्रोत्रम्

atha yatraitad ākāśam anuviṣaṇṇaṃ cakṣuḥ sa cākṣuṣaḥ puruṣo darśanāya cakṣuḥ | atha yo vededaṃ jighrāṇīti sa ātmā gandhāya ghrāṇam | atha yo vededam abhivyāharāṇīti sa ātmā abhivyāhārāya vāk | atha yo vededaṃ śṛṇvānīti sa ātmā śravaṇāya śrotram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यो वेदेदं मन्वानीति स आत्मा । मनो ऽस्य दैवं चक्षुः । स वा एष एतेन दैवेन चक्षुषा मनसैतान् कामान् पश्यन् रमते य एते ब्रह्मलोके

atha yo vededaṃ manvānīti sa ātmā | mano 'sya daivaṃ cakṣuḥ | sa vā eṣa etena daivena cakṣuṣā manasaitān kāmān paśyan ramate ya ete brahmaloke

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं वा एतं देवा आत्मानम् उपासते । तस्मात् तेषां सर्वे च लोका आत्ताः सर्वे च कामाः । स सर्वांश् च लोकान् आप्नोति सर्वांश् च कामान् यस् तम् आत्मानम् अनुविद्य विजानाति । इति ह प्रजापतिर् उवाच प्रजापतिर् उवाच

taṃ vā etaṃ devā ātmānam upāsate | tasmāt teṣāṃ sarve ca lokā āttāḥ sarve ca kāmāḥ | sa sarvāṃś ca lokān āpnoti sarvāṃś ca kāmān yas tam ātmānam anuvidya vijānāti | iti ha prajāpatir uvāca prajāpatir uvāca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्यामाच् छबलं प्रपद्ये । शबलाच् छ्यामं प्रपद्ये । अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोर् मुखात् प्रमुच्य धूत्वा शरीरम् अकृतं कृतात्मा ब्रह्मलोकम् अभिसंभवामीत्य् अभिसंभवामीति

śyāmāc chabalaṃ prapadye | śabalāc chyāmaṃ prapadye | aśva iva romāṇi vidhūya pāpaṃ candra iva rāhor mukhāt pramucya dhūtvā śarīram akṛtaṃ kṛtātmā brahmalokam abhisaṃbhavāmīty abhisaṃbhavāmīti

आकाशो वै नाम नामरूपयोर् निर्वहिता । ते यदन्तरा तद् ब्रह्म तद् अमृतं स आत्मा । प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये यशो ऽहं भवामि ब्राह्मणानां यशो राज्ञाम् यशो विशाम् । यशो ऽहम् अनुप्रापत्सि । स हाहं यशसां यशः । श्येतम् अदत्कम् अदत्कं श्येतं लिन्दु माभिगां लिन्दु माभिगाम्

ākāśo vai nāma nāmarūpayor nirvahitā | te yadantarā tad brahma tad amṛtaṃ sa ātmā | prajāpateḥ sabhāṃ veśma prapadye yaśo 'haṃ bhavāmi brāhmaṇānāṃ yaśo rājñām yaśo viśām | yaśo 'ham anuprāpatsi | sa hāhaṃ yaśasāṃ yaśaḥ | śyetam adatkam adatkaṃ śyetaṃ lindu mābhigāṃ lindu mābhigām

तद् धैतद् ब्रह्मा प्रजापतय उवाच प्रजापतिर् मनवे मनुः प्रजाभ्यः । आचार्यकुलाद् वेदम् अधीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेषेणाभिसमावृत्य कुटुम्बे शुचौ देशे स्वाध्यायम् अधीयानो धर्मिकान् विदधद् आत्मनि सर्वेन्द्रियाणि संप्रतिष्ठाप्याहिंसन् सर्वभूतान्य् अन्यत्र तीर्थेभ्यः । स खल्व् एवं वर्तयन् यावद् आयुषं ब्रह्मलोकम् अभिसंपद्यते । न च पुनर् आवर्तते न च पुनर् आवर्तते

tad dhaitad brahmā prajāpataya uvāca prajāpatir manave manuḥ prajābhyaḥ | ācāryakulād vedam adhītya yathāvidhānaṃ guroḥ karmātiśeṣeṇābhisamāvṛtya kuṭumbe śucau deśe svādhyāyam adhīyāno dharmikān vidadhad ātmani sarvendriyāṇi saṃpratiṣṭhāpyāhiṃsan sarvabhūtāny anyatra tīrthebhyaḥ | sa khalv evaṃ vartayan yāvad āyuṣaṃ brahmalokam abhisaṃpadyate | na ca punar āvartate na ca punar āvartate