अत्र पदानां पर्यायपदसद्भावे ऽपि परिवृच्यसहिष्णुत्वादन्योन्यमैत्रीरूपा शय्या । अत्र रसस्य पृथक्प्रकरणे प्रपञ्चनविवक्षया व्युत्क्रम्य वृत्तिपाकशय्यानां स्वरूपं निरूपितम् । इति शय्याविवेकः । इति सरससाहित्यचातुरीधुरीणविश्वेश्वरकविचन्द्रप्रणीतायां श्रीसिङ्गभूपालकीर्तिसुधासार शीतलायां चमत्कारचन्द्रिकायां गुणविवेको नाम चतुर्थो विलासः ॥ पञ्चमो विलासः । चमत्कारचन्द्रिका विश्वेश्वरकविचन्द्रविरचीता पञ्चमो विलासः । संविधानकचातुर्यात्साक्षादिव परिस्फुरन् । अलौकिकस्स चाखादो यस्स्यात्सो ऽत्र रसो मतः
atra padānāṃ paryāyapadasadbhāve 'pi parivṛcyasahiṣṇutvādanyonyamaitrīrūpā śayyā / atra rasasya pṛthakprakaraṇe prapañcanavivakṣayā vyutkramya vṛttipākaśayyānāṃ svarūpaṃ nirūpitam / iti śayyāvivekaḥ / iti sarasasāhityacāturīdhurīṇaviśveśvarakavicandrapraṇītāyāṃ śrīsiṅgabhūpālakīrtisudhāsāra śītalāyāṃ camatkāracandrikāyāṃ guṇaviveko nāma caturtho vilāsaḥ // pañcamo vilāsaḥ / camatkāracandrikā viśveśvarakavicandraviracītā pañcamo vilāsaḥ / saṃvidhānakacāturyātsākṣādiva parisphuran / alaukikassa cākhādo yassyātso 'tra raso mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदन्वयेन काव्यश्रीः कमनीयत्वमागता । आकल्पान्तरमाकल्पं कीर्तिं कल्पयते कविः
tadanvayena kāvyaśrīḥ kamanīyatvamāgatā / ākalpāntaramākalpaṃ kīrtiṃ kalpayate kaviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स वै रस इति श्रुत्या ब्रह्मणः समकक्ष्यया । प्रोक्तो रसस्खयं भाग्यात्कैश्चिदेवानुभूयते
sa vai rasa iti śrutyā brahmaṇaḥ samakakṣyayā / prokto rasaskhayaṃ bhāgyātkaiścidevānubhūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिवो रस इति प्रोक्तः सत्यं भावकसत्तमैः । न चेल्लोकोपकाराय कथमस्याष्टमूर्तिता
śivo rasa iti proktaḥ satyaṃ bhāvakasattamaiḥ / na cellokopakārāya kathamasyāṣṭamūrtitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टधा सच श्रुङ्गारहास्यौ वीराद्भुतौ स्थितौ । द्वन्द्वशा रौद्रकरुणौ तौ बीभत्सभयानकौ
aṣṭadhā saca śruṅgārahāsyau vīrādbhutau sthitau / dvandvaśā raudrakaruṇau tau bībhatsabhayānakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरः सर्वसंमत्या तिक्तादिषु रसेष्विव । हास्यादिषु स श्रुङ्गारो रससाम्राज्यमर्हति
madhuraḥ sarvasaṃmatyā tiktādiṣu raseṣviva / hāsyādiṣu sa śruṅgāro rasasāmrājyamarhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् परिश्रमः कार्यः कवेश्चर्वितुमिच्छया । यस्यानुभवतो धीराः नात्मानमवजानते
tasmin pariśramaḥ kāryaḥ kaveścarvitumicchayā / yasyānubhavato dhīrāḥ nātmānamavajānate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काव्यं हि तन्मयं यत्र कवेरत्यन्तमाग्रहः । वासना मानसी वापि स्फुरतीति पुरा वचः
kāvyaṃ hi tanmayaṃ yatra kaveratyantamāgrahaḥ / vāsanā mānasī vāpi sphuratīti purā vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिरं जीवतु वक्रोक्तिः स्वभावोक्तिश्च तिष्ठताम् । रसोक्तेरेव काव्यानि ग्राहीणीति (ग्राह्याणीति?) मतिर्मम
ciraṃ jīvatu vakroktiḥ svabhāvoktiśca tiṣṭhatām / rasoktereva kāvyāni grāhīṇīti (grāhyāṇīti?) matirmama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणाद्यैरपि वागर्थौ नीरसौ को ऽनुमोदते । परस्परानुरागेण रहिताविव दम्पती
guṇādyairapi vāgarthau nīrasau ko 'numodate / parasparānurāgeṇa rahitāviva dampatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलं रसोक्तिरल्पापि काव्ये कल्पयितुं श्रियम् । वस्तु कर्पूरलेशो ऽपि सुगन्धीकुरुते परम्
alaṃ rasoktiralpāpi kāvye kalpayituṃ śriyam / vastu karpūraleśo 'pi sugandhīkurute param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्तास्फुरत्तानुबन्धा निष्पत्तिः पुष्टि संकरौ । ह्रासाभासौ शमः शेष इत्युक्ता हि रसोक्तयः
sattāsphurattānubandhā niṣpattiḥ puṣṭi saṃkarau / hrāsābhāsau śamaḥ śeṣa ityuktā hi rasoktayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निजाश्रये समुन्मेषो विभावगुणसंपदा । रसस्य सत्ता रत्यादिस्थायीभावा रतिश्च सा
nijāśraye samunmeṣo vibhāvaguṇasaṃpadā / rasasya sattā ratyādisthāyībhāvā ratiśca sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र केवलं विभावसामग्रीकथनेन नायकस्याभिलाषामत्रं प्रतीयत इति सेयं रसस्य सत्ता । एकस्यैवानुभावस्य प्राकट्यं साच्विकस्य वा । संस्कारपारिपाट्या चेत् स्फुरत्ता साभिधीयते
atra kevalaṃ vibhāvasāmagrīkathanena nāyakasyābhilāṣāmatraṃ pratīyata iti seyaṃ rasasya sattā / ekasyaivānubhāvasya prākaṭyaṃ sācvikasya vā / saṃskārapāripāṭyā cet sphurattā sābhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र क्रमात् पुलकस्वेदलक्षणसाच्विकाभ्यां रसस्य स्फुरत्ता सूच्यते । उद्दीपनविभावाद्यैस्संस्कारेण पटीयसा । अत्रास्यैकानुभावस्य वर्तनं स्यान्मुहुर्मुहुः
atra kramāt pulakasvedalakṣaṇasācvikābhyāṃ rasasya sphurattā sūcyate / uddīpanavibhāvādyaissaṃskāreṇa paṭīyasā / atrāsyaikānubhāvasya vartanaṃ syānmuhurmuhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकृद्वैषामनेकेषामेकसंचारिणो ऽथवा । सो ऽयं रसानुबन्धज्ञैरनुबन्ध इतीर्यते
sakṛdvaiṣāmanekeṣāmekasaṃcāriṇo 'thavā / so 'yaṃ rasānubandhajñairanubandha itīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नायकगोचरा नायिकारतिवासना वासन्तिकादिभिरुद्दीपिता करतलकपोलविन्यासलक्षणशरीरारंभनिजानुभावानुमितेन चिन्तालक्षणेन व्यभिचारिणानु बध्यत इति सो ऽयं तथोक्तः । केचिदेनां रसोक्तिमेकानुभाववदेकव्यभिचारिणो निबन्धे सम्बन्ध एक एवेति स्फुरत्तोक्तिमेवाचक्षते । वयं पुनएतस्यामुक्त्यां सानुभावेन व्यभिचारिणैकस्संबन्धः । व्यभिचारिणा स्थायिनो द्वितीय इति परंपरया संबन्धानुगतिसंभवादनुबन्धमामनाम । सञ्चारिभावबाहुल्ये ऽप्यमुमेव परे जगुः । स बक्ष्यमाणो निष्पत्तेर्भेद एवेति मे मतम्
atra nāyakagocarā nāyikārativāsanā vāsantikādibhiruddīpitā karatalakapolavinyāsalakṣaṇaśarīrāraṃbhanijānubhāvānumitena cintālakṣaṇena vyabhicāriṇānu badhyata iti so 'yaṃ tathoktaḥ / kecidenāṃ rasoktimekānubhāvavadekavyabhicāriṇo nibandhe sambandha eka eveti sphurattoktimevācakṣate / vayaṃ punaetasyāmuktyāṃ sānubhāvena vyabhicāriṇaikassaṃbandhaḥ / vyabhicāriṇā sthāyino dvitīya iti paraṃparayā saṃbandhānugatisaṃbhavādanubandhamāmanāma / sañcāribhāvabāhulye 'pyamumeva pare jaguḥ / sa bakṣyamāṇo niṣpatterbheda eveti me matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र परितो विलोकनेन शङ्का । स्वनिन्दोपालंभनेन लावण्यगतिर्निर्वेदः । कपोलकरतलसंसर्गेण चिन्ता च प्रतीयते । अत्रानुभावसंसर्गाभावे ऽपि रतेरनुभावोत्पादेनानुबन्धदशायामिव संचारिभावबाहुल्यदशायां वासनावासन्तिकादिभिरुद्दीपिताया इव पाटवविशेषजन्यत्वाद्रसस्य चतुरश्रतयाप्रतिभानाच्च निवृत्तिरेवेयं नानुबन्धमात्रमिति सुलभम् । योगाद्विभावानुभावसाच्विकव्यभिचारिणाम् । चतुरश्रा रसश्रीर्या निष्पत्तिरिति गीयते
atra parito vilokanena śaṅkā / svanindopālaṃbhanena lāvaṇyagatirnirvedaḥ / kapolakaratalasaṃsargeṇa cintā ca pratīyate / atrānubhāvasaṃsargābhāve 'pi rateranubhāvotpādenānubandhadaśāyāmiva saṃcāribhāvabāhulyadaśāyāṃ vāsanāvāsantikādibhiruddīpitāyā iva pāṭavaviśeṣajanyatvādrasasya caturaśratayāpratibhānācca nivṛttireveyaṃ nānubandhamātramiti sulabham / yogādvibhāvānubhāvasācvikavyabhicāriṇām / caturaśrā rasaśrīryā niṣpattiriti gīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नायकगोचरा नायिकारतिस्तत्सान्निध्यादिना दीप्यमाना स्मितभ्रूलतारेचनलक्षणाभ्यां शरीरारंभानुभावाभ्यां स्वेदपुलकवेपथुलक्षणैस्सात्विकैराकुलीभावमुखसाचीकरणकपोलपिधानसखीसमालिङ्गनानुमितैः साध्वसलज्जावहित्थाचापललक्षणैः संचारिभावैः संस्कृतेतीयं रतिरूपेण रसस्य निष्पत्तिः । विषयाश्रयसंस्कारगुणप्रकृतिपाटवैः । दीपानातिशयाच्चास्य प्रकर्षः पुष्टिरिष्यते
atra nāyakagocarā nāyikāratistatsānnidhyādinā dīpyamānā smitabhrūlatārecanalakṣaṇābhyāṃ śarīrāraṃbhānubhāvābhyāṃ svedapulakavepathulakṣaṇaissātvikairākulībhāvamukhasācīkaraṇakapolapidhānasakhīsamāliṅganānumitaiḥ sādhvasalajjāvahitthācāpalalakṣaṇaiḥ saṃcāribhāvaiḥ saṃskṛtetīyaṃ ratirūpeṇa rasasya niṣpattiḥ / viṣayāśrayasaṃskāraguṇaprakṛtipāṭavaiḥ / dīpānātiśayāccāsya prakarṣaḥ puṣṭiriṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र रूपयौवनविशेषशीलादिगुणसंपन्नां नायिकामुद्दिश्य समुत्पन्ना धीरललितप्रकृते राश्रयभूतस्य नायकस्य रतिः परिचयोपचितेन संस्कारपाटवेन परिबोध्यमाना स्वभावसुन्दरतदङ्ग सन्निवेशरामणीयकविभावनोद्दीपनातिशयेन दीप्यमाना सखीनां समक्षमन्यालिङ्गनलक्षणशरीरारंभानुभावानुमीयमानां लज्जात्यागलक्षणां सप्तमीं रसावस्थामध्यास्ते । किञ्च समग्रात्मगुण संपदा नायकमुद्दिश्य समुत्पन्ना स्थिरानुरागसरसप्रकृतेः नायिकाया रतिः परिचयानुकूल्याब्यामुत्कटेन वासना पाटवेन प्रबोध्यमाना प्रकृष्टप्रेमप्रियतमालिङ्गनदीपनातिशयेनोद्दीप्यमानां नयननिमीलनानुभावानुमीयमानां नवमीं प्रेमपुष्टिमवस्था मधितिष्ठतीति सेयं रसपुष्टिः ॥ प्रेमपुष्टेरे वावस्थादशकं सिङ्गभूपालीये (निदर्शकं)निदर्शितं हि
atra rūpayauvanaviśeṣaśīlādiguṇasaṃpannāṃ nāyikāmuddiśya samutpannā dhīralalitaprakṛte rāśrayabhūtasya nāyakasya ratiḥ paricayopacitena saṃskārapāṭavena paribodhyamānā svabhāvasundaratadaṅga sanniveśarāmaṇīyakavibhāvanoddīpanātiśayena dīpyamānā sakhīnāṃ samakṣamanyāliṅganalakṣaṇaśarīrāraṃbhānubhāvānumīyamānāṃ lajjātyāgalakṣaṇāṃ saptamīṃ rasāvasthāmadhyāste / kiñca samagrātmaguṇa saṃpadā nāyakamuddiśya samutpannā sthirānurāgasarasaprakṛteḥ nāyikāyā ratiḥ paricayānukūlyābyāmutkaṭena vāsanā pāṭavena prabodhyamānā prakṛṣṭapremapriyatamāliṅganadīpanātiśayenoddīpyamānāṃ nayananimīlanānubhāvānumīyamānāṃ navamīṃ premapuṣṭimavasthā madhitiṣṭhatīti seyaṃ rasapuṣṭiḥ // premapuṣṭere vāvasthādaśakaṃ siṅgabhūpālīye (nidarśakaṃ)nidarśitaṃ hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिलाषचिन्तनानुस्मृतिगुणसंकीर्तनोद्वेगाः । सविलासा उन्मादव्याधी जडता मृतिश्च दशधा ताः
abhilāṣacintanānusmṛtiguṇasaṃkīrtanodvegāḥ / savilāsā unmādavyādhī jaḍatā mṛtiśca daśadhā tāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमशो दर्शयति । ननु तत्र पूर्वानुरागाख्यविप्रलंभजन्यतया तदिदं दशादशकं (प्रदर्शकं) प्रदर्शितम् । अत्र तु संभोगेन कथं निरूप्यत इति चेदुच्यते । विप्रलंभे प्रायेण कविभिरेतदापोषितमित्यभिप्रायेण । न तु संभोगे तन्निषेधायेति वेदितव्यम् । समकालबलोत्पत्तिहेतौ भावान्तरे सति । यस्तेन तस्य संसर्गः स सङ्कर इतीरितः
kramaśo darśayati / nanu tatra pūrvānurāgākhyavipralaṃbhajanyatayā tadidaṃ daśādaśakaṃ (pradarśakaṃ) pradarśitam / atra tu saṃbhogena kathaṃ nirūpyata iti ceducyate / vipralaṃbhe prāyeṇa kavibhiretadāpoṣitamityabhiprāyeṇa / na tu saṃbhoge tanniṣedhāyeti veditavyam / samakālabalotpattihetau bhāvāntare sati / yastena tasya saṃsargaḥ sa saṅkara itīritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र विस्मयरोषस्नेहा यथोचितं तत्पूर्वापराधतया दृष्टतया वल्लभतया भक्तिजनितास्तत्तदाश्रितविशेषविभावनोद्दीप्यमानाः परमपरिपोषलक्षणकथास्वभाववाच्कशब्दप्रयोगशक्त्या यथोचितं सूचितैरनिमेषाधरस्फुरणनीवीबन्धविस्रंसनादिभिरनुभावैः स्तम्भवैवर्ण्यरोमाञ्चादिभिस्साच्विकैरनुवद्धा ऊर्मिपदद्योतितैर्वितर्तहर्षादिव्यभिचारिभि स्तरङ्गितास्तुल्यकालबलोत्पत्तिहेतुतया संकीर्णाश्च रससङ्करप्रतीतिमङ्कुरयन्तीति रससङ्करोक्तिरियम् । आरूढस्य परां काष्ठां येन केनापि हेतुना । रसस्यापचयो यस्य तं ह्रासं कवयो विदुः
atra vismayaroṣasnehā yathocitaṃ tatpūrvāparādhatayā dṛṣṭatayā vallabhatayā bhaktijanitāstattadāśritaviśeṣavibhāvanoddīpyamānāḥ paramaparipoṣalakṣaṇakathāsvabhāvavāckaśabdaprayogaśaktyā yathocitaṃ sūcitairanimeṣādharasphuraṇanīvībandhavisraṃsanādibhiranubhāvaiḥ stambhavaivarṇyaromāñcādibhissācvikairanuvaddhā ūrmipadadyotitairvitartaharṣādivyabhicāribhi staraṅgitāstulyakālabalotpattihetutayā saṃkīrṇāśca rasasaṅkarapratītimaṅkurayantīti rasasaṅkaroktiriyam / ārūḍhasya parāṃ kāṣṭhāṃ yena kenāpi hetunā / rasasyāpacayo yasya taṃ hrāsaṃ kavayo viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र प्रतिविरोधिनां निःश्वासादीनां भाषणादिसंभोगप्रत्यूहत्वाभिमानलक्षणेन चित्तारम्भानुभावेन कृतप्रतीतेरुद्वेगलक्षणायाः पाण्ड्यतदवरोधयोः प्रेमपुष्टेरपचयो राज्यध्वंसवनवासादिपरिक्लेश हेतुको भवति । एकत्र नायकसेवार्थं राजगिरिगमनायामन्त्रणेन वागारम्भणेनान्यत्र सेवाप्रकारोपदेशसमाचारनतिभ्यां वाक्कायसंरंभानुभावाभ्यां प्रतीयत इति सेयं रसह्रासोक्तिः । आलम्बनस्यानौचित्याद् भवन्नपि परिस्फुलन् । रसवद्धासते किञ्चिदयमाभास ईरितः
atra prativirodhināṃ niḥśvāsādīnāṃ bhāṣaṇādisaṃbhogapratyūhatvābhimānalakṣaṇena cittārambhānubhāvena kṛtapratīterudvegalakṣaṇāyāḥ pāṇḍyatadavarodhayoḥ premapuṣṭerapacayo rājyadhvaṃsavanavāsādiparikleśa hetuko bhavati / ekatra nāyakasevārthaṃ rājagirigamanāyāmantraṇena vāgārambhaṇenānyatra sevāprakāropadeśasamācāranatibhyāṃ vākkāyasaṃraṃbhānubhāvābhyāṃ pratīyata iti seyaṃ rasahrāsoktiḥ / ālambanasyānaucityād bhavannapi parisphulan / rasavaddhāsate kiñcidayamābhāsa īritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र मुहुर्महुरात्मस्मरण प्रार्थनालक्षणां सखीजनामन्त्रणवागारंभानुभावानुमितां तनुत्यागोद्योगलक्षणां परां पुष्टिमधितिष्ठन् परकीयायाः नायिकाया अनुरागो विषयभूते नायकरत्ने परस्त्री विषयरागात्यन्ताभावादेकतः खण्डितो ऽपि शृङ्गारमिवाभासयतीति सो ऽयं रसाभासोक्तिः । एवमन्यदप्युदाहार्यम् । प्रबलोषूपजातेषु प्रतिकूलेषु हेतुषु । रसप्रभूतेरामूलं मीलनं शम ईरितः
atra muhurmahurātmasmaraṇa prārthanālakṣaṇāṃ sakhījanāmantraṇavāgāraṃbhānubhāvānumitāṃ tanutyāgodyogalakṣaṇāṃ parāṃ puṣṭimadhitiṣṭhan parakīyāyāḥ nāyikāyā anurāgo viṣayabhūte nāyakaratne parastrī viṣayarāgātyantābhāvādekataḥ khaṇḍito 'pi śṛṅgāramivābhāsayatīti so 'yaṃ rasābhāsoktiḥ / evamanyadapyudāhāryam / prabaloṣūpajāteṣu pratikūleṣu hetuṣu / rasaprabhūterāmūlaṃ mīlanaṃ śama īritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र पूर्वमारूढो ऽपि कलिङ्गनरपालगोचरो नायकस्य क्रोधो बलवता समुचितोपायनसमर्पणजनितप्रसादोपबृहितेन कलिङ्गराजकन्यकागोचरेण प्रेम्णा निरवशेषमुपशाम्यत इति सेयं रसशमोक्तिः । रसस्य वासनास्थैर्यादाश्यप्रकृतेरुत । प्रलीनस्यापि यो गन्धः स शेष इति गीयते
atra pūrvamārūḍho 'pi kaliṅganarapālagocaro nāyakasya krodho balavatā samucitopāyanasamarpaṇajanitaprasādopabṛhitena kaliṅgarājakanyakāgocareṇa premṇā niravaśeṣamupaśāmyata iti seyaṃ rasaśamoktiḥ / rasasya vāsanāsthairyādāśyaprakṛteruta / pralīnasyāpi yo gandhaḥ sa śeṣa iti gīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र धीरललितप्रकृतेर्नायकस्य श्यामागोचरेण बलवता प्रेम्णा प्रलीनतामानीतस्यापि तदितरनायिकागोचरस्य प्रेम्णो विशेषः कटाक्षप्रदान दाक्षिण्येन प्रतिभातत इति सेयं रसशेषोक्तिः । एवं हास्यादिष्वपि रसेषु स्फुरत्तादि दशोक्तिप्रकाराः स्वयमनुसन्धेयाः । विशेषादाग्रहो ऽस्माकमलह्कारप्रपञ्चने । ब्रूमस्तथापि संज्ञेपात् शृङ्गारादिनिरूपणम्
atra dhīralalitaprakṛternāyakasya śyāmāgocareṇa balavatā premṇā pralīnatāmānītasyāpi taditaranāyikāgocarasya premṇo viśeṣaḥ kaṭākṣapradāna dākṣiṇyena pratibhātata iti seyaṃ rasaśeṣoktiḥ / evaṃ hāsyādiṣvapi raseṣu sphurattādi daśoktiprakārāḥ svayamanusandheyāḥ / viśeṣādāgraho 'smākamalahkāraprapañcane / brūmastathāpi saṃjñepāt śṛṅgārādinirūpaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र क्रियाक्रूरनायकनासीरभटविषयः शत्रुसमाश्रयः स्थायीभावो धाटीश्रवणोद्दीपितो धावनगुहाप्रवेशगर्तान्तरान्वेषणादिभि रनुभावैरभिव्यक्तो व्याकुलत्वतालुशोषण पदस्खलनाद्यनुमितैरावेगशङ्कात्रासादिभिर्व्यभिचारिभिरभिपुष्टो भावकचेतसि विक्षेपलक्षणां भूमिकां बिभ्राणो भयानक इत्याख्यायते । सेयमखिलो ऽपि रसपुरुषार्थो जननसाहस्रसंपादितसाहित्यदेवतापदारविन्दयुगलोपासनाजनितवासनाप्रौढपरिपाकभावनाविशेषसहकारिणां सहृदयानां मानसेन गोचरी कृतो येन केनचिदाकारेण भासते । ननु को ऽयमाकारो रसस्य येनायं भावकमानसैरनुभूयत इति चेत्स्वस्वानुभवैकवेदनीये तस्मिन्नाकारे कथमस्मादृशां वाचोव्यापार मात्मीयमापूरयेयुः । न हि क्षीरसागरमागलं पिबन्नपि तं माधुरीविशेषमिदंतया निर्देष्टुं ब्रह्मापि शक्नोति । किन्तु विगलितवेद्यान्तरत्वमिति वचनपरिपाटीं मनसि मुहुरावर्तयता भावनासिद्धिपर्यन्तं संतोष्टव्यमायुष्मता । ननु आकाशापूपिकान्यायादसौ रस इति स्फुटम् । आमीलितदृशां पुंसां सेयं भावक भूमिका
atra kriyākrūranāyakanāsīrabhaṭaviṣayaḥ śatrusamāśrayaḥ sthāyībhāvo dhāṭīśravaṇoddīpito dhāvanaguhāpraveśagartāntarānveṣaṇādibhi ranubhāvairabhivyakto vyākulatvatāluśoṣaṇa padaskhalanādyanumitairāvegaśaṅkātrāsādibhirvyabhicāribhirabhipuṣṭo bhāvakacetasi vikṣepalakṣaṇāṃ bhūmikāṃ bibhrāṇo bhayānaka ityākhyāyate / seyamakhilo 'pi rasapuruṣārtho jananasāhasrasaṃpāditasāhityadevatāpadāravindayugalopāsanājanitavāsanāprauḍhaparipākabhāvanāviśeṣasahakāriṇāṃ sahṛdayānāṃ mānasena gocarī kṛto yena kenacidākāreṇa bhāsate / nanu ko 'yamākāro rasasya yenāyaṃ bhāvakamānasairanubhūyata iti cetsvasvānubhavaikavedanīye tasminnākāre kathamasmādṛśāṃ vācovyāpāra mātmīyamāpūrayeyuḥ / na hi kṣīrasāgaramāgalaṃ pibannapi taṃ mādhurīviśeṣamidaṃtayā nirdeṣṭuṃ brahmāpi śaknoti / kintu vigalitavedyāntaratvamiti vacanaparipāṭīṃ manasi muhurāvartayatā bhāvanāsiddhiparyantaṃ saṃtoṣṭavyamāyuṣmatā / nanu ākāśāpūpikānyāyādasau rasa iti sphuṭam / āmīlitadṛśāṃ puṃsāṃ seyaṃ bhāvaka bhūmikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानाधीना मेयसिद्धिः सर्वसिद्धान्तसम्मता । असत्यो रसवादो ऽयं रसवाद इतः परम्
mānādhīnā meyasiddhiḥ sarvasiddhāntasammatā / asatyo rasavādo 'yaṃ rasavāda itaḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न प्रत्यक्षेण लक्ष्यो ऽयं नानुमानेन मान्यते । न चागमेन सुगमो नोपमानेन मानितः
na pratyakṣeṇa lakṣyo 'yaṃ nānumānena mānyate / na cāgamena sugamo nopamānena mānitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समर्थितो नार्थापत्त्या नाभावेन च ॥॥॥॥ । ॥॥॥॥॥॥॥॥ संभाव्यो नैतिह्येन च लिह्यते
samarthito nārthāpattyā nābhāvena ca ........ / ................ saṃbhāvyo naitihyena ca lihyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति चेदुच्यते स्वानुभूतिविलसनमेव रसस्य सद्भावे प्रमाममिति परमं रहस्यम् । तदेतदनुपदमेव प्रदर्शितम् । अन्या पुनरियं वागाडंबरविडंबना विविधचर्चाविनोदकंडूलधिषणाप्रकांडानां वादिनां मुदे विलिख्यते । तथाहि । ननु प्रत्यक्षी भवन्नसौ निर्विकल्पकेनावभासते सविकल्पकेन वा । नाद्यः । वस्तुस्वरूप मात्रावभासकस्वबावत्वान्निर्विकल्पकस्य रसस्य भुवि भावदिविशेषानुसंधानपूर्वकप्रतीतिस्वभावत्वात् । निर्विकल्पकपूर्वत्वात्सविकल्पकस्येति चेत् श्रूयताम् । सविकल्पकेनेति ब्रूमः । सविकल्पकस्य निर्विकल्पकपूर्वकत्वाभिधानमविजारितरमणीयमेव । निर्विशिष्टविषयानुल्लेखिनो ज्ञानस्यैवासंभवात् । तथा च शेषावतारविशेषस्य भगवतः पतञ्जलेरभिप्रायं प्रकटयता व्याहृतं हरियोगिना । न सो ऽस्ति प्रत्ययो लोके यश्शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्वं शब्देन गृह्यते
iti ceducyate svānubhūtivilasanameva rasasya sadbhāve pramāmamiti paramaṃ rahasyam / tadetadanupadameva pradarśitam / anyā punariyaṃ vāgāḍaṃbaraviḍaṃbanā vividhacarcāvinodakaṃḍūladhiṣaṇāprakāṃḍānāṃ vādināṃ mude vilikhyate / tathāhi / nanu pratyakṣī bhavannasau nirvikalpakenāvabhāsate savikalpakena vā / nādyaḥ / vastusvarūpa mātrāvabhāsakasvabāvatvānnirvikalpakasya rasasya bhuvi bhāvadiviśeṣānusaṃdhānapūrvakapratītisvabhāvatvāt / nirvikalpakapūrvatvātsavikalpakasyeti cet śrūyatām / savikalpakeneti brūmaḥ / savikalpakasya nirvikalpakapūrvakatvābhidhānamavijāritaramaṇīyameva / nirviśiṣṭaviṣayānullekhino jñānasyaivāsaṃbhavāt / tathā ca śeṣāvatāraviśeṣasya bhagavataḥ patañjalerabhiprāyaṃ prakaṭayatā vyāhṛtaṃ hariyoginā / na so 'sti pratyayo loke yaśśabdānugamādṛte / anuviddhamiva jñānaṃ sarvaṃ śabdena gṛhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति आगमाः पुन रनेकसिद्धान्तरहस्ये साक्षात्कारिणां यथादृष्टवादिनां पुराणकवीनामलङ्कारसंहिताः । तत्र च रस एव सर्वोत्तरतया प्रतिपाद्यते । गोसदृशो गवय इतिवत् तत्त्वसाक्षात्कारसदृशो रस इत्युपमानमपि रससद्भावायानुभावनादात्मसत्तासाफल्यमनुसंधत्ते । अर्थापत्तिरपि निरापत्तिकं समर्थयते रससद्भावम् । यथा दिवा न भुञ्जानस्य देवदत्तस्य पीनत्वानुपपत्त्या कल्पिता नक्तंभुक्तिः । एवं विभावानुभावादेरनुपपत्त्या रस इति । ननु रसाप्रतीतावपि स्वयमेव क्वचिदास्वाद्यतया स्वतन्द्राणां भावादीनां कानुपपत्तिरिति चेत् कदाचित् को ऽपि विभावादिषु स्वतन्त्रव्यवहार उपचारमात्रेण राजपुरुषेषु राजव्यवहारवदिति संभववस्तुसंख्याविषयतया रसमहाराजलक्ष्मीमनालक्षयन् निजदौर्भाग्यमाविर्भावयति । ऐतिह्यमपि निदर्शितप्रमाणसंवादिना बाह्यं, नैव रसनिरूपणे संबाधमवलम्बते । तदित्थमखिलप्रमाणसंसिद्धे रससुधानिष्यन्दे सुमनोभिरनुभूयमाने योग्यानुपलब्धिलक्षणमभावप्रमाणं रसावमानैक दुराग्रहाणां विपरीतसाक्षराणां मनसि वैदग्ध्याभावमेको ऽपि भासयति । तथा चोक्तमस्मदाचार्यैः काशीश्वरमिश्रैः रसमीमांसायाम् "रसलक्ष्मीमनादृत्य वागाडम्बर तोरणम् । पुण्ड्रेक्षो रसविद्वेषादृजीषानुभवो यथा"
iti āgamāḥ puna ranekasiddhāntarahasye sākṣātkāriṇāṃ yathādṛṣṭavādināṃ purāṇakavīnāmalaṅkārasaṃhitāḥ / tatra ca rasa eva sarvottaratayā pratipādyate / gosadṛśo gavaya itivat tattvasākṣātkārasadṛśo rasa ityupamānamapi rasasadbhāvāyānubhāvanādātmasattāsāphalyamanusaṃdhatte / arthāpattirapi nirāpattikaṃ samarthayate rasasadbhāvam / yathā divā na bhuñjānasya devadattasya pīnatvānupapattyā kalpitā naktaṃbhuktiḥ / evaṃ vibhāvānubhāvāderanupapattyā rasa iti / nanu rasāpratītāvapi svayameva kvacidāsvādyatayā svatandrāṇāṃ bhāvādīnāṃ kānupapattiriti cet kadācit ko 'pi vibhāvādiṣu svatantravyavahāra upacāramātreṇa rājapuruṣeṣu rājavyavahāravaditi saṃbhavavastusaṃkhyāviṣayatayā rasamahārājalakṣmīmanālakṣayan nijadaurbhāgyamāvirbhāvayati / aitihyamapi nidarśitapramāṇasaṃvādinā bāhyaṃ, naiva rasanirūpaṇe saṃbādhamavalambate / taditthamakhilapramāṇasaṃsiddhe rasasudhāniṣyande sumanobhiranubhūyamāne yogyānupalabdhilakṣaṇamabhāvapramāṇaṃ rasāvamānaika durāgrahāṇāṃ viparītasākṣarāṇāṃ manasi vaidagdhyābhāvameko 'pi bhāsayati / tathā coktamasmadācāryaiḥ kāśīśvaramiśraiḥ rasamīmāṃsāyām "rasalakṣmīmanādṛtya vāgāḍambara toraṇam / puṇḍrekṣo rasavidveṣādṛjīṣānubhavo yathā"
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणलक्षणादिक मन्यतो ऽवगन्तव्यम् । कवयो लोकसिद्धान्तसिद्धार्थव्यवहारिणः । अत्रैव हि चमत्कारसाक्षात्का रैकसाक्षिणः
pramāṇalakṣaṇādika manyato 'vagantavyam / kavayo lokasiddhāntasiddhārthavyavahāriṇaḥ / atraiva hi camatkārasākṣātkā raikasākṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुक्तानामिहान्येषां लक्ष्यलक्षणविस्तरः । सिङ्गभूपालरचिते रसार्णावसुधाकरे
anuktānāmihānyeṣāṃ lakṣyalakṣaṇavistaraḥ / siṅgabhūpālaracite rasārṇāvasudhākare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदिद्वितीययोः साधु शीलनीया विलासयोः । अन्यत्रबद्धदृष्टित्वादस्माभिर्न प्रपञ्चितः
ādidvitīyayoḥ sādhu śīlanīyā vilāsayoḥ / anyatrabaddhadṛṣṭitvādasmābhirna prapañcitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि सर्वत्र सर्वेषां विशेषाणां प्रदर्शनम् । अतिविस्तरदोषेण ग्रन्थोच्छेदप्रसङ्गतः
na hi sarvatra sarveṣāṃ viśeṣāṇāṃ pradarśanam / ativistaradoṣeṇa granthocchedaprasaṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिङ्मात्रमेव शास्त्रेषु धीमतामुपदिश्यते । खयमेवावभासन्ते विशेषाः परिशीलनात्
diṅmātrameva śāstreṣu dhīmatāmupadiśyate / khayamevāvabhāsante viśeṣāḥ pariśīlanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.