अत एव ग्रन्धकारः सामान्येन विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ भक्तेरभावमभ्यधात् । अस्माभिस्तु दुर्दुरूटं प्रत्याययितुमुक्तम्--भवत्वत्र लक्षणा, अलक्ष्यक्रमे तु कुपितो ऽपि किं करिष्यसीति । यदि तु न कुप्यते ऽसुवर्णपुष्पांऽ इत्यादावविवक्षितवाच्ये ऽपि मुख्यार्थबाधादिलक्षणासामग्रीमनपेक्ष्यैव व्यङ्ग्यार्थविश्रान्तिरित्यलं बहुना । उपसंहरति---तस्माद्भक्तिरिति ॥ १८ ॥ ननु मा भूद्ध्वनिरिति भक्तिरिति चैकं रूपम् । मा च भूद्भक्तिर्ध्वनेर्लक्षणम् । उपलक्षणं तु भविष्यति; यत्र ध्वनिर्भवति, तत्र भक्तिरप्यस्तीति भक्त्युपलक्षितो ध्वनिः । न तावदेतत्सर्वत्रास्ति, इयता च किं परस्य सिद्धं? किं वा नः त्रुटितं? इति तदाह---कस्यचिदित्यादि । ननु भक्तिस्तावच्चिस्न्तनैरुक्ता, तदुपलक्षणमुखेन च ध्वनिमपि बालप्रिया उक्तविधमनितरसाधारणं सौभाग्यं तत एवेत्यर्थः । संवेदयन्त इति । जानन्तीत्यर्थः । अत एवादौ तथा व्याख्यातमिति भावः । अत्र ग्रन्थकृद्वचनं संवादयति---अत एवेत्यादि । तर्हि कुतो भवतैव लक्षणामभ्युपेत्य व्याख्यातमित्यत आह--अस्माभिस्त्विति । दुर्दुरूटमिति । नास्तिकमयवाग्ग्रस्तमित्यर्थः । इत्युक्तमिति सम्बन्धः । ननु कस्य नाम कोपस्तत्त्वं कथ्यतामित्यत्राह---यदि त्विति । व्यङ्ग्यार्थविश्रान्तिरिति । अभिमतविषये ऽपि लक्षणाया न प्रभविष्णुतेति भावः ॥ १८ ॥ अथोपलक्षणपक्षस्यापि प्रतिक्षेपाय तच्छङ्कां वृत्तानुवादपूर्वकमुद्भावयति---नन्वित्यादिना भक्त्युपलक्षितो ध्वनिरित्यन्तेन । कथमुपलक्षणं भविष्यतीत्यत्राह---यत्रेत्यादि । यथा काकादिर्गृहादेर्न स्वरूपं, नापि लक्षणं, किन्तु कदाचित्सम्भवमात्राद्व्यावृत्तिप्रतिपत्तिहेतुस्तथा भक्तिरपीत्यर्थः । अस्योत्तरत्वेन कारिकामवतारयति---न तावदित्यादि । तावदिति सम्प्रतिपत्तौ । एतदिति । उपलक्षणमित्यर्थः । उपलक्षणं वस्तु सर्वत्र न भवतीति सम्प्रतिपन्नमित्यर्थः । इयता चेति । भक्तेरुपलक्षणत्वमात्रेम चेत्यर्थः । त्रुटितं छिन्नम् । ऽयदिचेऽत्यादिग्रन्थमवतारयति----नन्वित्यादि । किं तल्लक्षणणेनेति । ध्वनिलक्षणकरणं निष्फलं लक्षणफलस्येतरव्यावृत्ततया ध्वनिज्ञानस्योपलक्षणभूतया भकत्यैव समभवादित्यर्थः । तदभिधेत्यादिसमाधानग्रन्थस्य भावार्थं विवृणोति---अभिधानेत्यादि । अभिधानाभिधेयभाव इति । काव्येन सहेति शेषः । तावता किमत आह---ततश्चेति । अभिधावृत्ते सम्भाव्येत; यदि च गुणवृत्त्यैव ध्वनिर्लक्ष्यत इत्युच्यते तदभिधाव्यापारेण तदितरो ऽलङ्कारवर्गः समग्र एव लक्ष्यत इति प्रत्येकमलङ्काराणां लक्षणकरणवैयर्थ्यप्रसङ्गः । किं च लक्षणे ऽन्यैः कृते चास्य पक्ष-संसिद्धिर् एव नः
ata eva grandhakāraḥ sāmānyena vivakṣitānyaparavācye dhvanau bhakterabhāvamabhyadhāt / asmābhistu durdurūṭaṃ pratyāyayitumuktam--bhavatvatra lakṣaṇā, alakṣyakrame tu kupito 'pi kiṃ kariṣyasīti / yadi tu na kupyate 'suvarṇapuṣpāṃ' ityādāvavivakṣitavācye 'pi mukhyārthabādhādilakṣaṇāsāmagrīmanapekṣyaiva vyaṅgyārthaviśrāntirityalaṃ bahunā / upasaṃharati---tasmādbhaktiriti // 18 // nanu mā bhūddhvaniriti bhaktiriti caikaṃ rūpam / mā ca bhūdbhaktirdhvanerlakṣaṇam / upalakṣaṇaṃ tu bhaviṣyati; yatra dhvanirbhavati, tatra bhaktirapyastīti bhaktyupalakṣito dhvaniḥ / na tāvadetatsarvatrāsti, iyatā ca kiṃ parasya siddhaṃ? kiṃ vā naḥ truṭitaṃ? iti tadāha---kasyacidityādi / nanu bhaktistāvaccisntanairuktā, tadupalakṣaṇamukhena ca dhvanimapi bālapriyā uktavidhamanitarasādhāraṇaṃ saubhāgyaṃ tata evetyarthaḥ / saṃvedayanta iti / jānantītyarthaḥ / ata evādau tathā vyākhyātamiti bhāvaḥ / atra granthakṛdvacanaṃ saṃvādayati---ata evetyādi / tarhi kuto bhavataiva lakṣaṇāmabhyupetya vyākhyātamityata āha--asmābhistviti / durdurūṭamiti / nāstikamayavāggrastamityarthaḥ / ityuktamiti sambandhaḥ / nanu kasya nāma kopastattvaṃ kathyatāmityatrāha---yadi tviti / vyaṅgyārthaviśrāntiriti / abhimataviṣaye 'pi lakṣaṇāyā na prabhaviṣṇuteti bhāvaḥ // 18 // athopalakṣaṇapakṣasyāpi pratikṣepāya tacchaṅkāṃ vṛttānuvādapūrvakamudbhāvayati---nanvityādinā bhaktyupalakṣito dhvanirityantena / kathamupalakṣaṇaṃ bhaviṣyatītyatrāha---yatretyādi / yathā kākādirgṛhāderna svarūpaṃ, nāpi lakṣaṇaṃ, kintu kadācitsambhavamātrādvyāvṛttipratipattihetustathā bhaktirapītyarthaḥ / asyottaratvena kārikāmavatārayati---na tāvadityādi / tāvaditi sampratipattau / etaditi / upalakṣaṇamityarthaḥ / upalakṣaṇaṃ vastu sarvatra na bhavatīti sampratipannamityarthaḥ / iyatā ceti / bhakterupalakṣaṇatvamātrema cetyarthaḥ / truṭitaṃ chinnam / 'yadice'tyādigranthamavatārayati----nanvityādi / kiṃ tallakṣaṇaṇeneti / dhvanilakṣaṇakaraṇaṃ niṣphalaṃ lakṣaṇaphalasyetaravyāvṛttatayā dhvanijñānasyopalakṣaṇabhūtayā bhakatyaiva samabhavādityarthaḥ / tadabhidhetyādisamādhānagranthasya bhāvārthaṃ vivṛṇoti---abhidhānetyādi / abhidhānābhidheyabhāva iti / kāvyena saheti śeṣaḥ / tāvatā kimata āha---tataśceti / abhidhāvṛtte sambhāvyeta; yadi ca guṇavṛttyaiva dhvanirlakṣyata ityucyate tadabhidhāvyāpāreṇa taditaro 'laṅkāravargaḥ samagra eva lakṣyata iti pratyekamalaṅkārāṇāṃ lakṣaṇakaraṇavaiyarthyaprasaṅgaḥ / kiṃ ca lakṣaṇe 'nyaiḥ kṛte cāsya pakṣa-saṃsiddhir eva naḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.