प्रयोजनावगमस्य सुखसम्पत्त्ये हि स शब्दः प्रयुज्यते तस्मिन्नमुख्यार्थे । यदि च ऽसिंहो वटुःऽ इति शौर्यातिशये ऽप्यवगमयितव्ये स्खलद्गतित्वं शब्दस्य तर्हि तत्परतीतिं नैव कुर्यादिति किमर्थं तस्य प्रयोगः । उपचारेम करिष्यतीति चेत्तत्रापि प्रयोजनान्तरमन्वेष्यं तत्राप्युपचार इत्यनवस्था । अथ न तत्र स्खलद्गतित्वं, तर्हि प्रयोजने ऽवगमयितव्ये न लक्षणाख्यो व्यापारः तत्सामग्र्यभावात् । न च नास्ति व्यापारः । न चासावभिधा, समयस्य तत्राभावात् । यद्व्यापारान्तरमभिधालक्षणातिरिक्तं स ध्वननव्यापारः । न बालप्रिया इति पाठमभिप्रेत्यैवं व्याख्यातम् । ऽचारुत्वातिशयविशिष्टार्थप्रकाशनलक्षणऽ इति पाठे तु कर्तव्य इत्यस्योत्पादयितव्ये इत्येवार्थः । प्रयोजने बोध्ये स्खलद्गतित्वस्य निषेधान्नामुख्यतापदेन तदेव विवक्षितमित्याह---बाधकेनेत्यादि । ननूक्तरूपामुख्यत्वाभ्युपगमः कथं दुष्टत्वापादकः । दुष्टत्वं हि व्याकरणसंस्कारराहित्यादिरूपमिति शङ्कायां प्रतिपिपादयिषितार्थप्रतीत्यजनकत्वेन वैयर्थ्यम्; तदत्र वविक्षितमित्याह---प्रयोजनेत्यादि । प्रयोजनावगमस्य शौर्यातिशयादेर्बोधस्य । सुखसम्पत्तये सुखेन जननाय । स शब्दः सिंहादिर्ल्लक्षकशब्दः । तस्मिन्नमुख्यार्थ इति । वट्वाद्यर्थ इत्यर्थः । किमतस्तत्राह--यदि चेति । शौर्येति । यथा वटौ तता शौर्यातिशये ऽपीत्यर्थः । तत्प्रतीतिं शौर्यातिशयप्रतीतिम् किमर्थमिति । तत्प्रयोगस्य वैयर्थ्यापात इत्यर्थः । अथ प्रयोजने ध्वननव्यापारं व्यवस्थापयिष्यन् उक्तमेवार्थं शङ्कापरिहाराभ्या प्रदर्शयन्नाह---उपचारेणेत्यादि । ऽकरिष्यतीऽत्यत्र ऽतत्प्रतीतिं तस्य प्रयोगऽ इति चानुषज्यते । तत्रापीति । शौर्यातिशये ऽपि लक्ष्ये सतीत्यर्थः । प्रयोजनान्तरमन्विष्यमिति । लक्षणायाः प्रयोजननियतत्वेनान्यत्प्रयोजनं किञ्चिदेषितव्यमित्यर्थः । तत्रापीति । तस्मिन् प्रयोजने ऽपि उपचारे पूर्ववदङ्गीकार्ये तत्राप्यन्यदेवं तत्राप्यन्यदित्यनवस्था मूलक्षयकारिणी स्यादित्यर्थः । अतः स्खलद्गतित्वाभ्युपगमो न युक्त इति भावः । ननु मा भूत्स्खलिदगतित्वं, तथापि लक्षणाया अभावः कुत इत्यत आह---अथेत्यादि । व्यञ्जनां परिशेषयितुमाह---न चेत्यादि । समयस्येति । सङ्केतस्येत्यर्थः । वक्ष्यमाणं वाचकत्वाश्रयेण गुणवृत्तेरवस्थानमुपपादयिष्यन्नभिधाशेषत्वं लक्षणायास्तावदुपपादयति---तेनेत्यादि । तेन यतः स्खलद्गतेश्शब्दस्य व्यापारो लक्षणा, ततो हेतोः । अभिधापुच्छभूतैव ऽलक्षणेऽत्यनेना य सम्बन्धः । तस्मात्--- वाचकत्वाश्रयेणैव गुण-वृत्तिर् व्यवस्थिता । व्यञ्जकत्वैक-मूलस्य ध्वनेः स्याल् लक्षणं कथम्
prayojanāvagamasya sukhasampattye hi sa śabdaḥ prayujyate tasminnamukhyārthe / yadi ca 'siṃho vaṭuḥ' iti śauryātiśaye 'pyavagamayitavye skhaladgatitvaṃ śabdasya tarhi tatparatītiṃ naiva kuryāditi kimarthaṃ tasya prayogaḥ / upacārema kariṣyatīti cettatrāpi prayojanāntaramanveṣyaṃ tatrāpyupacāra ityanavasthā / atha na tatra skhaladgatitvaṃ, tarhi prayojane 'vagamayitavye na lakṣaṇākhyo vyāpāraḥ tatsāmagryabhāvāt / na ca nāsti vyāpāraḥ / na cāsāvabhidhā, samayasya tatrābhāvāt / yadvyāpārāntaramabhidhālakṣaṇātiriktaṃ sa dhvananavyāpāraḥ / na bālapriyā iti pāṭhamabhipretyaivaṃ vyākhyātam / 'cārutvātiśayaviśiṣṭārthaprakāśanalakṣaṇa' iti pāṭhe tu kartavya ityasyotpādayitavye ityevārthaḥ / prayojane bodhye skhaladgatitvasya niṣedhānnāmukhyatāpadena tadeva vivakṣitamityāha---bādhakenetyādi / nanūktarūpāmukhyatvābhyupagamaḥ kathaṃ duṣṭatvāpādakaḥ / duṣṭatvaṃ hi vyākaraṇasaṃskārarāhityādirūpamiti śaṅkāyāṃ pratipipādayiṣitārthapratītyajanakatvena vaiyarthyam; tadatra vavikṣitamityāha---prayojanetyādi / prayojanāvagamasya śauryātiśayāderbodhasya / sukhasampattaye sukhena jananāya / sa śabdaḥ siṃhādirllakṣakaśabdaḥ / tasminnamukhyārtha iti / vaṭvādyartha ityarthaḥ / kimatastatrāha--yadi ceti / śauryeti / yathā vaṭau tatā śauryātiśaye 'pītyarthaḥ / tatpratītiṃ śauryātiśayapratītim kimarthamiti / tatprayogasya vaiyarthyāpāta ityarthaḥ / atha prayojane dhvananavyāpāraṃ vyavasthāpayiṣyan uktamevārthaṃ śaṅkāparihārābhyā pradarśayannāha---upacāreṇetyādi / 'kariṣyatī'tyatra 'tatpratītiṃ tasya prayoga' iti cānuṣajyate / tatrāpīti / śauryātiśaye 'pi lakṣye satītyarthaḥ / prayojanāntaramanviṣyamiti / lakṣaṇāyāḥ prayojananiyatatvenānyatprayojanaṃ kiñcideṣitavyamityarthaḥ / tatrāpīti / tasmin prayojane 'pi upacāre pūrvavadaṅgīkārye tatrāpyanyadevaṃ tatrāpyanyadityanavasthā mūlakṣayakāriṇī syādityarthaḥ / ataḥ skhaladgatitvābhyupagamo na yukta iti bhāvaḥ / nanu mā bhūtskhalidagatitvaṃ, tathāpi lakṣaṇāyā abhāvaḥ kuta ityata āha---athetyādi / vyañjanāṃ pariśeṣayitumāha---na cetyādi / samayasyeti / saṅketasyetyarthaḥ / vakṣyamāṇaṃ vācakatvāśrayeṇa guṇavṛtteravasthānamupapādayiṣyannabhidhāśeṣatvaṃ lakṣaṇāyāstāvadupapādayati---tenetyādi / tena yataḥ skhaladgateśśabdasya vyāpāro lakṣaṇā, tato hetoḥ / abhidhāpucchabhūtaiva 'lakṣaṇe'tyanenā ya sambandhaḥ / tasmāt--- vācakatvāśrayeṇaiva guṇa-vṛttir vyavasthitā / vyañjakatvaika-mūlasya dhvaneḥ syāl lakṣaṇaṃ katham
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.