Anandavardhana: Dhvanyaloka, Uddyota 1

सिंहरूपस्य नररहपमिश्रत्वं प्रसिद्दमतो नोक्तम्, ये च्छिन्दन्तीति । तैति शेषः, छेदकत्वामिति । छेदनक्रियाकर्तृत्वमित्यर्थः, छद्यत्वंउछेदनकर्मत्वमस्य सम्भाव्यत इत्यनेन सम्बन्धः, असम्भावनीयमिति । आर्तेरमूर्तत्वादिति भावः, तदीयानांउनरहरिसम्बन्धिनाम्, स्वेच्छेति । स्वेच्छया भगवत इच्छया यन्निर्माणंउनखानांनर्माणं तेन हेतुना; औचित्यादिमूर्तस्यापि वस्तुनश्छेदने सामर्थ्यात्, यद्वा स्वेच्छयास्वातन्त्र्येण निर्माणेनमूर्तच्छेदनादेः करणे नकानामौचित्यादित्यर्थः, सम्भाव्यत एवौनिश्चीयत एव, लोकद्दष्ट्यनुरोदेनाह-अथ वेति । अस्मिन् पक्षे आतिंशब्द आतिङ्कारणंलक्षयति तस्याव्यभिटचारेण निखिलार्तिकारित्वञ्च ध्वनतीति बोध्यम्, विनाशयद्भिरिति । नशैरिति शेषः, आर्तिरेवलोच्छिन्ना भवतीति । तथाविधस्य हिरण्यकशिपोः हननमार्तेरेवोच्छेदनं न तु कस्य चित्प्राणिन इति भगवद्बुद्धिरिति भावः, तस्यामप्यवस्थायांउहननावस्थायामपि, उक्तमिति । व्यञ्जितमित्यर्थः, आर्तिमेव छिनत्ति न तु कञ्जित्प्राणिनमित्यर्थप्रतीत्येति भावः, अत्र प्रपन्नेत्यादिविशेषणं त्राणाशीरवादहेतुगर्भस्वच्छेत्यादिप्रशंसापरंप्रशस्यमाना हि देवता प्रसेदुषी प्रेप्सितं प्रयच्छति, तत्र स्वच्छस्वच्छायेत्यत्र कर्मधारयभ्रमं वारयन्व्याचष्टे-स्वच्छेनेत्यादि । स्वच्छतागुणेनेत्यास्यैव विवरणं नैर्मल्येनेति, भाववृत्तयःउस्वच्छताऽदिधर्मवाचकाः, छाययेत्यस्य व्याख्यानं वक्रेत्यादि, अत्र वस्तुध्वनिमाहार्थेति । लोचनम् हि मुख्यातया भाववृत्तय एव; स्वच्छायया च वक्रहृद्यरूपयाऽकृत्याऽयासितिः-खेदित इन्दुर्यैः, अत्रार्थशक्तिमूलेन ध्वनिना बालचन्द्रत्वं ध्वन्यते, आयासनेन तत्सन्निधौ चन्द्रस्य विच्छायत्वप्रतीतिरहृद्यत्वप्रतीतिश्च ध्वन्यते, आयासकारित्वं च नखानां सुप्रसिद्धम्; नरहरिनखानां तच्च लोकोत्तरेण रूपेम प्रतिपादितम् किं च तदीयां स्वच्छतां कुटिलिमानं चावलोक्य बालचन्द्रः स्वात्मनि खेदमनुभवति; तुल्ये ऽपि स्वच्छकुटिलाकारयोगे ऽमी प्रपन्नार्तिनिवारमकुशलाः; न त्वहमिति व्यतिरेकालङ्कारो ऽपि ध्वनितः, किञ्चाहंपूर्वमेक एवसाधारणवैशद्यहृद्याकारयोगात्समस्तजनाभिलषणीयताभाजनमभवम्, अद्य बालप्रिया वक्रहृद्यरूपाकृत्यायासितत्वस्य बालचन्द्र एव सम्भवात्तदर्थसामर्थ्यमूलेनेत्यर्थः, बालचन्द्रत्वं ध्वन्यत इति । इन्दुपदार्थस्य चन्द्रस्य बालत्वं ध्वन्यत इत्यर्थः, आयासित इत्यसाय खेदित इत्यर्थो लक्षणया; तत्फलमाहायासनेनेत्यादि । तत्सन्निधौ नखसन्निधौ, विच्छायत्वेति निश्शोभत्वेत्यर्थः, ध्वन्यत इति । ध्वनिव्यापारेण जायतैत्यर्थः, सुप्रसिद्धमिति । प्रहरणरूपत्वादिति भावः, तच्चौआयासकारित्वञ्च, लोकोत्तरेणेति स्वच्छत्वादिपूर्वोक्तरूपेणेत्यर्थः, प्रतिपादितमित । तधा च विदारणादिनाऽयाकसकारिभ्यो लोकिकनखेभ्यो नरहरिनकानां वायतिरेको व्यज्यत इति भावः, प्रपन्नार्तिच्छिद इति विशेषणसहकारेण व्यातिरेकान्तरस्यालङ्कारान्तरस्य च ध्वनिन्दर्शयति कित्र्चेत्यादि । तदीयांउनखसम्बन्धिनीम्, कुटिलिमानमित्यत्र तदीयमिति विपरिणामेन सम्बन्धः, स्वात्मनीति । परेषामविदितमित्यर्थः, अनुभवप्रकारमाह-तुल्येऽपीत्यादि । न त्वहमितीति । इतिशब्दस्यानुभवतीत्यनेन व्यतिरेकालङ्कार इत्यनेन च सम्बन्धो वोध्यः, ध्वनित इत्य् उक्तर्थप्रतीत्या सहृदयानां व्यतिरेकव्यक्तिरित्यर्थः, इति व्यतिरेकालङ्कारो ऽपि ध्वनित इति पाठः, अपिशब्देन पूर्वोक्तव्यतिरेकस्य समुच्चयः, एवंविधा इति । वैशद्यहृद्याकारयुक्ता इत्यर्थः, सन्तापार्तिच्छेदकुसलाश्चेति । आत्मनो हि सन्तापस्यैव च्छेदने कुशलत्वं न सर्वासामार्तीनामिति भावः, बालेन्दुबहुमानेनेति । एते नखाः न किन्तु बालेन्दव इति बहुमत्येत्यर्थः, आयासमित । अयशोहेतुकं दुःखमित्यर्थः, अनुभवतीवेति । इवशब्दरहितश्च पाठः, उत्प्रेक्षापह्नुतिध्वनिरिति उत्परेक्षार्थापह्नुतिरुत्प्रेक्षापह्नुतिः तस्याः ध्वनिः पह्नुत्युत्प्रेक्षयोरङ्गाङ्गितया स्थितत्वात्तत्सङ्करध्वनिरिति यावत्, टिप्पनी अत्रोर्थशक्तीति । प्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकताऽपन्नस्य शक्यस्य स्वपदार्थस्य मधुरिपुनखस्य शक्तिः पदपरिवृत्तिसहत्वरूपसामर्थ्यं मूलं प्रयोजकं यस्य ताद्दशेन स्वतःसम्भविना व्यञ्जनाव्यापारेण । वालचन्द्रत्वमिति । वक्रिमहृद्यत्वनिबन्धनकमनीयत्वकरणकमधुरिपुनखकर्त्तृकायासकर्मत्वं योग्यतावशात्ताद्दसचन्द्र एव पर्यवस्यतीति भावः । आयासनेनेति । अत्राप्यायासपदार्थीयताद्दशशक्तिप्रयुक्तव्यञ्जनेन विच्छायत्वादिकं वस्तु बालचन्द्रगतं व्यज्यते । लोचनम् पुनरेवंविधा नखा दश बालचन्द्राकाराःसन्तापार्तिच्छेदकुशलाश्चेति तानेव लोको बालेन्दुबहुमानेन पश्यति, न तु मामित्याकलयन्बालेन्दुरविरतमायासमनुभवतीवेत्युत्प्रेक्षापह्नुतिध्वनिरपि, एवं वस्त्वलङ्काररसभेदेन त्रिधा ध्वनिरत्र श्लोके ऽस्मद्गुरुभिर्व्याक्यातः । बालप्रिया बालेन्दुरविरतमायासमनुभवतीवेत्युत्प्रेक्षायां हि पूर्वोक्तं तानेव लोकोबालेन्दुं बहुमानेन पश्यति न तु मामित्याकलनं निमित्तं तत्र च स्पष्टापह्नुतिः; न नखा एते किन्तु बालेन्दव इति लोकस्य प्रतीतेः; तथा चात्रोत्प्रेक्षा नखविषयकनखत्वनिषेधपूर्वकबालेन्दुत्वारोपरूपलोकप्रतीतिविषयकबालचन्द्रगतप्रतीतिनिबन्धनेत्यातो ऽपह्नुतिबलाद्त्मानं लभत इत्यङ्गाङ्गिभावो बोध्यः, निगमयत्येवमित्यादि । अत्र वीररसध्वनिरङ्गी; उत्साहस्य प्राधान्येन प्रतीयमानत्वादिति ध्येयम्, नन्वत्र ग्रन्थकारगतभगवद्विषयकरतेर्व्यङ्ग्यत्वस्य वक्तव्यतया भावध्वनिरेवाङ्गित्वेन वाच्यः, रसस्तु तदङ्गतयेति चेदत्राहुः-प्रतिपन्नभगवत्तन्मयीभावस्य ग्रन्धकर्तुराशीः-कर्तृतया वास्यमिदं न भावपरं भक्तस्य भेदेन भजनीयदेवताविषयकरतेर्व्यङ्ग्यायाः खलुभावत्वम्, ग्रन्थकर्तुर्भगवत्तन्मयीभावशच स्वयं सूत्रकृदवस्थायां मङ्गलाकरमादपूर्वप्रस्थावकर्तृत्वाच्च सिद्धः, टिप्पनी उत्प्रेक्षापह्नुतिध्वनिरपीति । बालचन्द्रकर्त्तृकायासानुभवस्योत्प्रेक्षा हि नखत्वप्रतिषेधपुरस्सरबालचन्द्रत्वविधानप्रत्ययलक्षणविषयापह्नवमात्मनीनमवलम्बते ऽतो ऽङ्गाङ्गिभावः सङ्करो ऽनयोरिति भावः । यत्त्वायासितरूपैकपदव्यञ्जकानुप्रविष्ट्योरेनयोरेकव्यञ्जकानुप्रवेशात्मा सो ऽत्रेति कश्चित्, तन्मन्दम्-मिथो ऽनपेक्षत्वरूपपृथग्व्यवस्थितत्व एव ध्वनिगते योग्यतास्त्येकव्यञ्जकानुप्रवेशात्मनः सङ्करस्य, प्रकृते चोक्तदिशोत्प्रेक्षापन्हुत्योः सापेक्षतैवमिथो ऽस्ति, न च नैरपेक्ष्ये संसृष्टेः प्रसङ्ग इति सङ्क्यम्? पदरूपविषयभेदविशिष्टानपेक्षत्वस्य संसृष्टौ विवक्षितत्वाद्, एकव्यञ्जकानुप्रवेशे च विशेष्यसत्त्वे ऽपि विशेषणाभावान्न संसृष्टिलक्षणातिव्याप्तिरित्याकूतम् । एवं वस्त्वलङ्काररसेति । यद्यपि सर्वमेव वस्तु तथापीह रसालङ्कारभिन्नं वस्तुपदेन विवक्षितम्, अलङ्कारत्वं च रसादिप्रतियोगिकभेदवद्व्यङ्ग्यप्रतियोगिकभेदविशिष्टशब्दार्थान्यतरनिष्टविषयितासम्बन्धावच्छिन्नचमत्कृतिजनकतावच्छेदकतावच्छेदकत्वम् रमश्च भग्रावरणचिद्विशिष्टः स्थायी । त्रिधा ध्वनिरत्रेति । यद्यपि प्रकारान्तरेम ध्वनीनांबाहुविध्ये ऽपि ध्वन्यमानविषयभेदनिबन्धनध्वनिविभागजनकत्वप्रकारकाचार्य्यतात्पर्यविषयीभूतधर्माणां वैविध्येन ध्वनित्रिधात्वमप्यविरुद्धमिति भावः । काव्यस्यात्मा ध्वनिर् इति बुधैर् यः समाम्नात-पूर्वस् तस्याभावं जगदुर् अपरे भाक्तम् आहुस् तम् अन्ये । केचिद् वाचाम् स्थितम् अविषये तत्त्वम् ऊचुस् तदीयं तेन ब्रूमः सहृदय-मनः-प्रीतये तत्-स्वरूपम्

siṃharūpasya nararahapamiśratvaṃ prasiddamato noktam, ye cchindantīti / taiti śeṣaḥ, chedakatvāmiti / chedanakriyākartṛtvamityarthaḥ, chadyatvaṃuchedanakarmatvamasya sambhāvyata ityanena sambandhaḥ, asambhāvanīyamiti / ārteramūrtatvāditi bhāvaḥ, tadīyānāṃunaraharisambandhinām, sveccheti / svecchayā bhagavata icchayā yannirmāṇaṃunakhānāṃnarmāṇaṃ tena hetunā; aucityādimūrtasyāpi vastunaśchedane sāmarthyāt, yadvā svecchayāsvātantryeṇa nirmāṇenamūrtacchedanādeḥ karaṇe nakānāmaucityādityarthaḥ, sambhāvyata evauniścīyata eva, lokaddaṣṭyanurodenāha-atha veti / asmin pakṣe ātiṃśabda ātiṅkāraṇaṃlakṣayati tasyāvyabhiṭacāreṇa nikhilārtikāritvañca dhvanatīti bodhyam, vināśayadbhiriti / naśairiti śeṣaḥ, ārtirevalocchinnā bhavatīti / tathāvidhasya hiraṇyakaśipoḥ hananamārterevocchedanaṃ na tu kasya citprāṇina iti bhagavadbuddhiriti bhāvaḥ, tasyāmapyavasthāyāṃuhananāvasthāyāmapi, uktamiti / vyañjitamityarthaḥ, ārtimeva chinatti na tu kañjitprāṇinamityarthapratītyeti bhāvaḥ, atra prapannetyādiviśeṣaṇaṃ trāṇāśīravādahetugarbhasvacchetyādipraśaṃsāparaṃpraśasyamānā hi devatā praseduṣī prepsitaṃ prayacchati, tatra svacchasvacchāyetyatra karmadhārayabhramaṃ vārayanvyācaṣṭe-svacchenetyādi / svacchatāguṇenetyāsyaiva vivaraṇaṃ nairmalyeneti, bhāvavṛttayaḥusvacchatā'didharmavācakāḥ, chāyayetyasya vyākhyānaṃ vakretyādi, atra vastudhvanimāhārtheti / locanam hi mukhyātayā bhāvavṛttaya eva; svacchāyayā ca vakrahṛdyarūpayā'kṛtyā'yāsitiḥ-khedita induryaiḥ, atrārthaśaktimūlena dhvaninā bālacandratvaṃ dhvanyate, āyāsanena tatsannidhau candrasya vicchāyatvapratītirahṛdyatvapratītiśca dhvanyate, āyāsakāritvaṃ ca nakhānāṃ suprasiddham; naraharinakhānāṃ tacca lokottareṇa rūpema pratipāditam kiṃ ca tadīyāṃ svacchatāṃ kuṭilimānaṃ cāvalokya bālacandraḥ svātmani khedamanubhavati; tulye 'pi svacchakuṭilākārayoge 'mī prapannārtinivāramakuśalāḥ; na tvahamiti vyatirekālaṅkāro 'pi dhvanitaḥ, kiñcāhaṃpūrvameka evasādhāraṇavaiśadyahṛdyākārayogātsamastajanābhilaṣaṇīyatābhājanamabhavam, adya bālapriyā vakrahṛdyarūpākṛtyāyāsitatvasya bālacandra eva sambhavāttadarthasāmarthyamūlenetyarthaḥ, bālacandratvaṃ dhvanyata iti / indupadārthasya candrasya bālatvaṃ dhvanyata ityarthaḥ, āyāsita ityasāya khedita ityartho lakṣaṇayā; tatphalamāhāyāsanenetyādi / tatsannidhau nakhasannidhau, vicchāyatveti niśśobhatvetyarthaḥ, dhvanyata iti / dhvanivyāpāreṇa jāyataityarthaḥ, suprasiddhamiti / praharaṇarūpatvāditi bhāvaḥ, taccauāyāsakāritvañca, lokottareṇeti svacchatvādipūrvoktarūpeṇetyarthaḥ, pratipāditamita / tadhā ca vidāraṇādinā'yākasakāribhyo lokikanakhebhyo naraharinakānāṃ vāyatireko vyajyata iti bhāvaḥ, prapannārticchida iti viśeṣaṇasahakāreṇa vyātirekāntarasyālaṅkārāntarasya ca dhvanindarśayati kitrcetyādi / tadīyāṃunakhasambandhinīm, kuṭilimānamityatra tadīyamiti vipariṇāmena sambandhaḥ, svātmanīti / pareṣāmaviditamityarthaḥ, anubhavaprakāramāha-tulye'pītyādi / na tvahamitīti / itiśabdasyānubhavatītyanena vyatirekālaṅkāra ityanena ca sambandho vodhyaḥ, dhvanita ity uktarthapratītyā sahṛdayānāṃ vyatirekavyaktirityarthaḥ, iti vyatirekālaṅkāro 'pi dhvanita iti pāṭhaḥ, apiśabdena pūrvoktavyatirekasya samuccayaḥ, evaṃvidhā iti / vaiśadyahṛdyākārayuktā ityarthaḥ, santāpārticchedakusalāśceti / ātmano hi santāpasyaiva cchedane kuśalatvaṃ na sarvāsāmārtīnāmiti bhāvaḥ, bālendubahumāneneti / ete nakhāḥ na kintu bālendava iti bahumatyetyarthaḥ, āyāsamita / ayaśohetukaṃ duḥkhamityarthaḥ, anubhavatīveti / ivaśabdarahitaśca pāṭhaḥ, utprekṣāpahnutidhvaniriti utparekṣārthāpahnutirutprekṣāpahnutiḥ tasyāḥ dhvaniḥ pahnutyutprekṣayoraṅgāṅgitayā sthitatvāttatsaṅkaradhvaniriti yāvat, ṭippanī atrorthaśaktīti / prakāratāvacchedakatāvacchedakatā'pannasya śakyasya svapadārthasya madhuripunakhasya śaktiḥ padaparivṛttisahatvarūpasāmarthyaṃ mūlaṃ prayojakaṃ yasya tāddaśena svataḥsambhavinā vyañjanāvyāpāreṇa / vālacandratvamiti / vakrimahṛdyatvanibandhanakamanīyatvakaraṇakamadhuripunakhakarttṛkāyāsakarmatvaṃ yogyatāvaśāttāddasacandra eva paryavasyatīti bhāvaḥ / āyāsaneneti / atrāpyāyāsapadārthīyatāddaśaśaktiprayuktavyañjanena vicchāyatvādikaṃ vastu bālacandragataṃ vyajyate / locanam punarevaṃvidhā nakhā daśa bālacandrākārāḥsantāpārticchedakuśalāśceti tāneva loko bālendubahumānena paśyati, na tu māmityākalayanbālenduraviratamāyāsamanubhavatīvetyutprekṣāpahnutidhvanirapi, evaṃ vastvalaṅkārarasabhedena tridhā dhvaniratra śloke 'smadgurubhirvyākyātaḥ / bālapriyā bālenduraviratamāyāsamanubhavatīvetyutprekṣāyāṃ hi pūrvoktaṃ tāneva lokobālenduṃ bahumānena paśyati na tu māmityākalanaṃ nimittaṃ tatra ca spaṣṭāpahnutiḥ; na nakhā ete kintu bālendava iti lokasya pratīteḥ; tathā cātrotprekṣā nakhaviṣayakanakhatvaniṣedhapūrvakabālendutvāroparūpalokapratītiviṣayakabālacandragatapratītinibandhanetyāto 'pahnutibalādtmānaṃ labhata ityaṅgāṅgibhāvo bodhyaḥ, nigamayatyevamityādi / atra vīrarasadhvaniraṅgī; utsāhasya prādhānyena pratīyamānatvāditi dhyeyam, nanvatra granthakāragatabhagavadviṣayakaratervyaṅgyatvasya vaktavyatayā bhāvadhvanirevāṅgitvena vācyaḥ, rasastu tadaṅgatayeti cedatrāhuḥ-pratipannabhagavattanmayībhāvasya grandhakarturāśīḥ-kartṛtayā vāsyamidaṃ na bhāvaparaṃ bhaktasya bhedena bhajanīyadevatāviṣayakaratervyaṅgyāyāḥ khalubhāvatvam, granthakarturbhagavattanmayībhāvaśaca svayaṃ sūtrakṛdavasthāyāṃ maṅgalākaramādapūrvaprasthāvakartṛtvācca siddhaḥ, ṭippanī utprekṣāpahnutidhvanirapīti / bālacandrakarttṛkāyāsānubhavasyotprekṣā hi nakhatvapratiṣedhapurassarabālacandratvavidhānapratyayalakṣaṇaviṣayāpahnavamātmanīnamavalambate 'to 'ṅgāṅgibhāvaḥ saṅkaro 'nayoriti bhāvaḥ / yattvāyāsitarūpaikapadavyañjakānupraviṣṭyorenayorekavyañjakānupraveśātmā so 'treti kaścit, tanmandam-mitho 'napekṣatvarūpapṛthagvyavasthitatva eva dhvanigate yogyatāstyekavyañjakānupraveśātmanaḥ saṅkarasya, prakṛte coktadiśotprekṣāpanhutyoḥ sāpekṣataivamitho 'sti, na ca nairapekṣye saṃsṛṣṭeḥ prasaṅga iti saṅkyam? padarūpaviṣayabhedaviśiṣṭānapekṣatvasya saṃsṛṣṭau vivakṣitatvād, ekavyañjakānupraveśe ca viśeṣyasattve 'pi viśeṣaṇābhāvānna saṃsṛṣṭilakṣaṇātivyāptirityākūtam / evaṃ vastvalaṅkāraraseti / yadyapi sarvameva vastu tathāpīha rasālaṅkārabhinnaṃ vastupadena vivakṣitam, alaṅkāratvaṃ ca rasādipratiyogikabhedavadvyaṅgyapratiyogikabhedaviśiṣṭaśabdārthānyataraniṣṭaviṣayitāsambandhāvacchinnacamatkṛtijanakatāvacchedakatāvacchedakatvam ramaśca bhagrāvaraṇacidviśiṣṭaḥ sthāyī / tridhā dhvaniratreti / yadyapi prakārāntarema dhvanīnāṃbāhuvidhye 'pi dhvanyamānaviṣayabhedanibandhanadhvanivibhāgajanakatvaprakārakācāryyatātparyaviṣayībhūtadharmāṇāṃ vaividhyena dhvanitridhātvamapyaviruddhamiti bhāvaḥ / kāvyasyātmā dhvanir iti budhair yaḥ samāmnāta-pūrvas tasyābhāvaṃ jagadur apare bhāktam āhus tam anye / kecid vācām sthitam aviṣaye tattvam ūcus tadīyaṃ tena brūmaḥ sahṛdaya-manaḥ-prītaye tat-svarūpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु ऽध्वनिस्वरूपं ब्रूमऽ इति प्रतिज्ञाय वाच्यप्रतीयमानाख्यौ द्वौ भेदावर्थस्येति वाच्याभिधाने का सङ्गतिः कारकाया इत्याशङ्क्य सङ्गतिं कर्तुमवतरणिकां करोति--तत्रेति । एवंविधे ऽभिधेये प्रयोजने च स्थित इत्यर्थः । भूमिरिव भूमिका । यथा अपूर्वनिर्माणे चिकीर्षिते पूर्वं भूमिर्विरच्यते, तथा ध्वनिस्वरूपे प्रतीयमानाख्ये निरूपयितव्ये निर्विवादसिद्धवाच्याभिधानं भूमिः । तत्पृष्टे ऽधिकप्रतीयमानांशोल्लिङ्गनात् । वाच्येन बालप्रिया किमर्थमेवं स्वनामप्रकटीकरणत्वेन व्याख्यानमित्यत आह--स्वेति । प्रवृत्त्यङ्गमेवेति । न ख्यात्यादिलाभायेत्येवकारार्थः । सम्भावनाप्रत्ययोत्पादनमुखेनेति । सम्भावना बहुमानः, प्रत्ययः तद्धेतुराप्तत्वबुद्धिः, तदुभयोत्पादनद्वारेणेत्यर्थः । किमेतत् ग्रन्थकाराभिप्रेतमित्यत्राह-इतीति । ग्रन्थान्ते वक्ष्यामः "आनन्दवर्धन इति प्रथिताभिधान" इत्यस्य व्याख्यावसरे प्रकाशयिष्यामः । उपसंहरति--एवमिति । ग्रन्थकृतः ध्वनिग्रन्थकृतः । मुख्यं प्रयोजनं प्रीतिरूपम् । मुख्यम्ऽ इत्यनेन धनादीन्यवान्तरप्रयोजनानि दर्शतानीत्यलम् ॥ १ ॥ ऽतत्र ध्वनेरेव लक्षयितुम्ऽ इत्यादिग्रन्थमवतारयति-निन्वित्यादि । वाच्याभिधाने का सङ्गतिरिति । अप्रकृतत्वात्तभिधानमसङ्गतमित्यर्थः । ऽतत्रेऽति भावलक्षणसप्तमीद्विवचनान्तात्त्रल् । तत्पदेनाभिधेयप्रयोजनयोः पूर्वोक्तयोः परामर्शः । स्थितयोरिति शेषश्चेत्याशयेन व्याचष्टे-एवंभूत इत्यादि । ऽएवंविधऽ इति च पाठः । ध्वनिस्वरूपे प्रीतिरूपे चेति तदर्थः । यद्वा-अभिधेयमात्रविशेषणमिदम् । विमतिपदपतित इति तदर्थः । भूमिरिव भूमिकेति । अवतरणमिवावतरणिका, पीठमिव पीठिका । इमानि पदानि "इवेप्रतिकृतावि"ति कन्प्रत्ययान्तानि । यथापूर्वेति । अपूर्वं यन्निर्मीयत इति अपूर्वनिर्माणं प्रासादादि तस्मिन् । निर्विवादसिद्धेति । ध्वनिवादिनां तत्प्रतिक्षेपकाणां च सम्प्रतिपन्नेत्यर्थः । भूमिः अधिष्टानं उपाय इति यावत् । वाच्यस्य भूमित्वे तदभिधानस्यापि भूमित्वम्, वाच्यप्रतीयमानार्थयोरधिष्टानाधिष्टेयभावेन प्रतीतेः । प्रतीयमानार्थेपयोगितया इह वाच्यार्थाभिधानं सङ्गतमेवेति भावः । कथं तस्य भूमिसाद्दश्यमित्यत आह--तदिति । तस्य वाच्यस्य पृष्टे पश्चात् । वाच्यप्रतीत्युत्तरकाल इति यावत् । अधिकस्यध वाच्य-प्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदाव् उभौ स्मृतौ

nanu 'dhvanisvarūpaṃ brūma' iti pratijñāya vācyapratīyamānākhyau dvau bhedāvarthasyeti vācyābhidhāne kā saṅgatiḥ kārakāyā ityāśaṅkya saṅgatiṃ kartumavataraṇikāṃ karoti--tatreti / evaṃvidhe 'bhidheye prayojane ca sthita ityarthaḥ / bhūmiriva bhūmikā / yathā apūrvanirmāṇe cikīrṣite pūrvaṃ bhūmirviracyate, tathā dhvanisvarūpe pratīyamānākhye nirūpayitavye nirvivādasiddhavācyābhidhānaṃ bhūmiḥ / tatpṛṣṭe 'dhikapratīyamānāṃśolliṅganāt / vācyena bālapriyā kimarthamevaṃ svanāmaprakaṭīkaraṇatvena vyākhyānamityata āha--sveti / pravṛttyaṅgameveti / na khyātyādilābhāyetyevakārārthaḥ / sambhāvanāpratyayotpādanamukheneti / sambhāvanā bahumānaḥ, pratyayaḥ taddheturāptatvabuddhiḥ, tadubhayotpādanadvāreṇetyarthaḥ / kimetat granthakārābhipretamityatrāha-itīti / granthānte vakṣyāmaḥ "ānandavardhana iti prathitābhidhāna" ityasya vyākhyāvasare prakāśayiṣyāmaḥ / upasaṃharati--evamiti / granthakṛtaḥ dhvanigranthakṛtaḥ / mukhyaṃ prayojanaṃ prītirūpam / mukhyam' ityanena dhanādīnyavāntaraprayojanāni darśatānītyalam // 1 // 'tatra dhvanereva lakṣayitum' ityādigranthamavatārayati-ninvityādi / vācyābhidhāne kā saṅgatiriti / aprakṛtatvāttabhidhānamasaṅgatamityarthaḥ / 'tatre'ti bhāvalakṣaṇasaptamīdvivacanāntāttral / tatpadenābhidheyaprayojanayoḥ pūrvoktayoḥ parāmarśaḥ / sthitayoriti śeṣaścetyāśayena vyācaṣṭe-evaṃbhūta ityādi / 'evaṃvidha' iti ca pāṭhaḥ / dhvanisvarūpe prītirūpe ceti tadarthaḥ / yadvā-abhidheyamātraviśeṣaṇamidam / vimatipadapatita iti tadarthaḥ / bhūmiriva bhūmiketi / avataraṇamivāvataraṇikā, pīṭhamiva pīṭhikā / imāni padāni "ivepratikṛtāvi"ti kanpratyayāntāni / yathāpūrveti / apūrvaṃ yannirmīyata iti apūrvanirmāṇaṃ prāsādādi tasmin / nirvivādasiddheti / dhvanivādināṃ tatpratikṣepakāṇāṃ ca sampratipannetyarthaḥ / bhūmiḥ adhiṣṭānaṃ upāya iti yāvat / vācyasya bhūmitve tadabhidhānasyāpi bhūmitvam, vācyapratīyamānārthayoradhiṣṭānādhiṣṭeyabhāvena pratīteḥ / pratīyamānārthepayogitayā iha vācyārthābhidhānaṃ saṅgatameveti bhāvaḥ / kathaṃ tasya bhūmisāddaśyamityata āha--taditi / tasya vācyasya pṛṣṭe paścāt / vācyapratītyuttarakāla iti yāvat / adhikasyadha vācya-pratīyamānākhyau tasya bhedāv ubhau smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धाप्यत इति । अबाववादिभिरपीति शेषः । वृत्तौ ऽसन्निवेशेऽ त्यस्य शब्दार्थयोः संस्थानेत्यर्थः । ऽयऽ इत्यादिनिर्देशस्य फलमाह--यो ऽर्थ इत्यादि । यदा यच्छब्देन । यच्छब्द वटितवाक्येनेति यावत् । परेणापि पूर्वपक्षिणापि । एतत् प्रतीयमानं वस्तु । तावत् आदौ संप्रतिपत्तौ वा । अभ्युपगतमिति । प्रतीयमानस्य काव्यार्थान्तर्भावादिति भावः । तदित्यादि । तदभ्युपगमः प्रतीयमानाभ्युपगमः । ह्यंशत्वे सति उपपद्यत एवेति सम्बन्धः । एकांशाङ्गीकारे अंशान्तरस्यावारणीयत्वादिति भावः । तदभ्युपगम एवोपपद्यते, नानभ्युपगम इति वा । यद्वा--एतत् काव्यार्थस्य सहृदयश्लाध्यत्वम् । तदभ्युपगमः सहृद्यश्लाध्यत्वाभ्युपगम इति । एवञ्च पूर्वपक्षोक्तानुमानमपि परास्तमित्याह--तेनेत्यादि । तेन उक्तभङ्ग्या ध्वनेरात्मत्वप्रतिपादनेन । इति दर्शितमित्यनेनान्वयः । तत्रेति । तदनुमान इत्यर्थः । असिद्ध इति । स्वरूपासिद्ध इत्यर्थः । ननु ध्वनेरात्मत्वे ऽपि चारुत्वहेतुत्वं किं न स्यादत्यतो दृष्टान्तगर्भंमाह-न हीति । ऽइति न भवति हीऽति सम्बन्धः । लोक इति शेषः । ननु प्रतीयमानस्य वाच्यार्थश्लाघालक्षणातिशयहेतुत्वेन चारुत्वहेतुत्वमस्त्येवेति कथमसिद्धः । लोके ऽप्यात्मा चारुत्वहेतुः, शवशरीरे सर्वाभरणभूषिते ऽपि चारुत्वादर्शनादित्यत्राह--अथाप्येवमिति । अथापि यद्यपि । एवमिति । आत्मनश्चारुत्वहेतुत्वमित्यर्थः । स्यादित्यभ्युपगमे । तथापीति । तथापीह दोषो ऽस्तीत्यर्थः । तमाह--वाच्य इति । अनैकान्तिकः व्यभिचारी । प्रतीयमानसंवलनोपाधिकस्य चारुत्वहेतुत्वस्य वाच्यार्ते ऽपि सत्त्वात्तस्य गुणालङ्कारव्यतिरिक्तत्वच्च तत्र व्यभिचार इत्यर्थः । तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः प्रकारैर् उपमादिभिः । बहुधा व्याकृतः सो ऽन्यैः काव्यलक्ष्म-विधायिभिः

uddhāpyata iti / abāvavādibhirapīti śeṣaḥ / vṛttau 'sanniveśe' tyasya śabdārthayoḥ saṃsthānetyarthaḥ / 'ya' ityādinirdeśasya phalamāha--yo 'rtha ityādi / yadā yacchabdena / yacchabda vaṭitavākyeneti yāvat / pareṇāpi pūrvapakṣiṇāpi / etat pratīyamānaṃ vastu / tāvat ādau saṃpratipattau vā / abhyupagatamiti / pratīyamānasya kāvyārthāntarbhāvāditi bhāvaḥ / tadityādi / tadabhyupagamaḥ pratīyamānābhyupagamaḥ / hyaṃśatve sati upapadyata eveti sambandhaḥ / ekāṃśāṅgīkāre aṃśāntarasyāvāraṇīyatvāditi bhāvaḥ / tadabhyupagama evopapadyate, nānabhyupagama iti vā / yadvā--etat kāvyārthasya sahṛdayaślādhyatvam / tadabhyupagamaḥ sahṛdyaślādhyatvābhyupagama iti / evañca pūrvapakṣoktānumānamapi parāstamityāha--tenetyādi / tena uktabhaṅgyā dhvanerātmatvapratipādanena / iti darśitamityanenānvayaḥ / tatreti / tadanumāna ityarthaḥ / asiddha iti / svarūpāsiddha ityarthaḥ / nanu dhvanerātmatve 'pi cārutvahetutvaṃ kiṃ na syādatyato dṛṣṭāntagarbhaṃmāha-na hīti / 'iti na bhavati hī'ti sambandhaḥ / loka iti śeṣaḥ / nanu pratīyamānasya vācyārthaślāghālakṣaṇātiśayahetutvena cārutvahetutvamastyeveti kathamasiddhaḥ / loke 'pyātmā cārutvahetuḥ, śavaśarīre sarvābharaṇabhūṣite 'pi cārutvādarśanādityatrāha--athāpyevamiti / athāpi yadyapi / evamiti / ātmanaścārutvahetutvamityarthaḥ / syādityabhyupagame / tathāpīti / tathāpīha doṣo 'stītyarthaḥ / tamāha--vācya iti / anaikāntikaḥ vyabhicārī / pratīyamānasaṃvalanopādhikasya cārutvahetutvasya vācyārte 'pi sattvāttasya guṇālaṅkāravyatiriktatvacca tatra vyabhicāra ityarthaḥ / tatra vācyaḥ prasiddho yaḥ prakārair upamādibhiḥ / bahudhā vyākṛtaḥ so 'nyaiḥ kāvyalakṣma-vidhāyibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽवाच्यांशादिऽति च पाठः । अन्यपदं व्याचष्टे---तदिति । वाच्यव्यतिरिक्तमित्यर्थः । वस्तुपदं व्याचष्टे--सारेति । इति बहुवचनमिति । ऽविणीष्विऽति बहुवचनस्याप्युपलक्षणमिदम् । अशेषविषयव्यापकत्वमिति । प्रतीयमानस्येति शेषः । एतदिति । एतस्मिन्नेतद्ग्रन्थे अभिधास्यमानेन प्रतीयमानेन । एतदिति प्रतीयमानविशेषणं वा । इति भाव इति । ऽमहाकवीनाम्ऽ इति प्रकृत्यंशेनायमर्थो गम्यतैत्यर्थः । कारिकायाः प्रतीयमानसत्त्वसाधकानुमानपरतां दर्शयितुमुपक्रमते--यदित्यादि । यत् यस्मात् । एवंविधं व्यतिरिक्तं सारभूतं च प्रतीयमानम् अस्ति । तत् तस्मात् । भातीति । हेतुहेतुमद्भावो ऽयमार्थिको बोध्यः । अनेन सत्त्वभासमानत्वयोर्हेतुहेतुमद्भावरूपानुकूलतर्कश्च प्रकाशितः । न्यायमतानुसारेणाह--न हीति । भानं प्रतीतिः । उपपन्नं युक्तिसिद्धम् । रजताद्यपीति । अत्यन्तमसन्न भाति, किन्तु आपणादौ सदेव रजतादि शुक्तिकादौ भातीति भावः । अनेनेति । अत्यन्तासतो ऽभानेनेत्यर्थः । यद्वा--ऽअस्तिऽ विभातीऽतिकारिकाभागेनेत्यर्थः । अस्मिन् पक्षे इत्युक्तं भवतीत्यनेनास्य सम्बन्धः । तावदिति सम्प्रतिपत्तौ । यदिति । यद्यदित्यर्थः । भातीति । यथेति शेषः । इत्युक्तमिति । इति व्याप्तिः कारिकायां वृत्तो च प्रदर्शितेत्यर्थः । तेनेति । भानसत्वयोः व्याप्तिदर्शनेनेत्यर्थः । अयं वक्ष्यमाणः प्रयुज्यत इति प्रयोगस्तद्रूपार्थः । परार्थानुमानरूपन्यायप्रयोग इति यावत् । यत् तत् प्रसिद्धावयवातिरिक्तं विभाति लावण्यम् इवाङ्गनासु

'vācyāṃśādi'ti ca pāṭhaḥ / anyapadaṃ vyācaṣṭe---taditi / vācyavyatiriktamityarthaḥ / vastupadaṃ vyācaṣṭe--sāreti / iti bahuvacanamiti / 'viṇīṣvi'ti bahuvacanasyāpyupalakṣaṇamidam / aśeṣaviṣayavyāpakatvamiti / pratīyamānasyeti śeṣaḥ / etaditi / etasminnetadgranthe abhidhāsyamānena pratīyamānena / etaditi pratīyamānaviśeṣaṇaṃ vā / iti bhāva iti / 'mahākavīnām' iti prakṛtyaṃśenāyamartho gamyataityarthaḥ / kārikāyāḥ pratīyamānasattvasādhakānumānaparatāṃ darśayitumupakramate--yadityādi / yat yasmāt / evaṃvidhaṃ vyatiriktaṃ sārabhūtaṃ ca pratīyamānam asti / tat tasmāt / bhātīti / hetuhetumadbhāvo 'yamārthiko bodhyaḥ / anena sattvabhāsamānatvayorhetuhetumadbhāvarūpānukūlatarkaśca prakāśitaḥ / nyāyamatānusāreṇāha--na hīti / bhānaṃ pratītiḥ / upapannaṃ yuktisiddham / rajatādyapīti / atyantamasanna bhāti, kintu āpaṇādau sadeva rajatādi śuktikādau bhātīti bhāvaḥ / aneneti / atyantāsato 'bhānenetyarthaḥ / yadvā--'asti' vibhātī'tikārikābhāgenetyarthaḥ / asmin pakṣe ityuktaṃ bhavatītyanenāsya sambandhaḥ / tāvaditi sampratipattau / yaditi / yadyadityarthaḥ / bhātīti / yatheti śeṣaḥ / ityuktamiti / iti vyāptiḥ kārikāyāṃ vṛtto ca pradarśitetyarthaḥ / teneti / bhānasatvayoḥ vyāptidarśanenetyarthaḥ / ayaṃ vakṣyamāṇaḥ prayujyata iti prayogastadrūpārthaḥ / parārthānumānarūpanyāyaprayoga iti yāvat / yat tat prasiddhāvayavātiriktaṃ vibhāti lāvaṇyam ivāṅganāsu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काव्यस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा । लोचनम् द्वयोरपि शब्दार्थयोर्ध्वननं व्यापारः । एवं द्वौ पक्षावुपक्रम्याद्यो दूषितः, द्वितीयस्तु कथञ्चिद्दूषितः कथञ्चिदङ्गीकृतः, जननानुमानव्यापाराभिप्रायेण दूषितः; ध्वननाभिप्रायेणाङ्गीकृतः । यस्त्वत्रापि तात्पर्यशक्तिमेव ध्वननं मन्यते, स न वस्तुतत्त्ववेदी । विभावानुभावप्रतिपादके हि वाक्ये तात्पर्यशक्तिर्भेदे संसर्गे वा पर्यवस्येत्; न तु रस्यमानतासारे रसे इत्यलं बहुना । इतिशब्दो हेत्वर्थे । ऽइत्यपि हेतोस्तृतीयो ऽपि प्रकारो वाच्याद्भिन्न एवेऽति सम्बन्धः । सहेवेति । इवशब्देन विद्यमानो ऽपि क्रमो न संलक्ष्यत इति तद्दर्शयति--अग्र इति । द्वितीयोद्द्योते ॥ ४ ॥ एवं ऽप्रतीयमानं पुनरन्यदेवऽ इतीयता ध्वनिस्वरूपं व्याख्यातम् । अधुना काव्यात्मत्वमितिहासव्याजेन च दर्शयति---काव्यास्यात्मेति । स एवेति प्रतीयमानमात्रे ऽपि प्रक्रान्ते तृतीय एव रसध्वनिरिति मन्तव्यं, इतिहासबलात् प्रक्रान्तवृत्तिग्रन्थार्थबलाच्च । बालप्रिया साकल्यं परिपूर्णत्वमित्यर्थः । इतीति हेतौ । आद्य इति । ऽस्वशब्दनिवेदितत्वेन वेऽति पक्ष इत्यर्थः । द्वितीय इति । ऽविभावादिप्रतिपादनमुखेन वेऽति पक्ष इत्यर्थः । रसादीनामभिधेयसामर्थ्याक्षिप्तत्वमेवेति वदतो वृत्तिकृतस्तात्पर्यशाक्तिरेव ध्वननव्यापारो ऽभिमतः, न तु तद्व्यतिरिक्तश्चतुर्थकक्ष्यानिवेशी अभिधेयान्यथानुपपत्तिसहायार्थबोधनशक्तेरेव तात्पर्यशक्तित्वादिति कश्चिदाह, तन्मतमनूद्य दूषयति--यस्त्वित्यादि । भेदे संसर्गे वेति । गामानयेत्यादौ कर्मान्तरेभ्यः क्रियान्तरेभ्यश्च भेदो वाक्यार्थः, संसर्गस्त्वार्थ इति केचित् । कर्मविशेषादेः क्रियाविशेषेण सम्बन्धरूपसंसर्गो वाक्यार्थः, भेदस्त्वार्थ इत्यपरे ॥ ।४ ॥ ॥ ।॥ ननु ध्वनिस्वरूपे वाच्याद्भेदेन समर्थिते, लक्षणनुक्त्वा तस्यात्मत्वप्रतिपादिकायाः कारिकायाः का सङ्गतिरित्यतो वृत्तानुवादपुरस्सरं तां दर्शयति--एवमित्यादिना । व्याख्यातमिति । ध्वनिस्वरूपं तस्य काव्यात्मत्वञ्चेति प्रकृतयोर्द्वयोराद्यं प्रतिपादितमित्यर्थः । इतिहासव्याजेनेति । व्याजशब्देन ध्वनेरात्मत्वप्रतिपादन एव तात्पर्यं, नेतिहासोपक्षेप इति दर्शितम् । प्रकृतानुगुण्येन व्याचष्टे---स एवेत्यादि । स एवेतीत्यस्यानन्तरं क्रौञ्च-द्वन्द्व-वियोगोत्थः शोकः श्लोकत्वम् आगतः

kāvyasyātmā sa evārthastathā cādikaveḥ purā / locanam dvayorapi śabdārthayordhvananaṃ vyāpāraḥ / evaṃ dvau pakṣāvupakramyādyo dūṣitaḥ, dvitīyastu kathañciddūṣitaḥ kathañcidaṅgīkṛtaḥ, jananānumānavyāpārābhiprāyeṇa dūṣitaḥ; dhvananābhiprāyeṇāṅgīkṛtaḥ / yastvatrāpi tātparyaśaktimeva dhvananaṃ manyate, sa na vastutattvavedī / vibhāvānubhāvapratipādake hi vākye tātparyaśaktirbhede saṃsarge vā paryavasyet; na tu rasyamānatāsāre rase ityalaṃ bahunā / itiśabdo hetvarthe / 'ityapi hetostṛtīyo 'pi prakāro vācyādbhinna eve'ti sambandhaḥ / saheveti / ivaśabdena vidyamāno 'pi kramo na saṃlakṣyata iti taddarśayati--agra iti / dvitīyoddyote // 4 // evaṃ 'pratīyamānaṃ punaranyadeva' itīyatā dhvanisvarūpaṃ vyākhyātam / adhunā kāvyātmatvamitihāsavyājena ca darśayati---kāvyāsyātmeti / sa eveti pratīyamānamātre 'pi prakrānte tṛtīya eva rasadhvaniriti mantavyaṃ, itihāsabalāt prakrāntavṛttigranthārthabalācca / bālapriyā sākalyaṃ paripūrṇatvamityarthaḥ / itīti hetau / ādya iti / 'svaśabdaniveditatvena ve'ti pakṣa ityarthaḥ / dvitīya iti / 'vibhāvādipratipādanamukhena ve'ti pakṣa ityarthaḥ / rasādīnāmabhidheyasāmarthyākṣiptatvameveti vadato vṛttikṛtastātparyaśāktireva dhvananavyāpāro 'bhimataḥ, na tu tadvyatiriktaścaturthakakṣyāniveśī abhidheyānyathānupapattisahāyārthabodhanaśaktereva tātparyaśaktitvāditi kaścidāha, tanmatamanūdya dūṣayati--yastvityādi / bhede saṃsarge veti / gāmānayetyādau karmāntarebhyaḥ kriyāntarebhyaśca bhedo vākyārthaḥ, saṃsargastvārtha iti kecit / karmaviśeṣādeḥ kriyāviśeṣeṇa sambandharūpasaṃsargo vākyārthaḥ, bhedastvārtha ityapare // .4 // // .// nanu dhvanisvarūpe vācyādbhedena samarthite, lakṣaṇanuktvā tasyātmatvapratipādikāyāḥ kārikāyāḥ kā saṅgatirityato vṛttānuvādapurassaraṃ tāṃ darśayati--evamityādinā / vyākhyātamiti / dhvanisvarūpaṃ tasya kāvyātmatvañceti prakṛtayordvayorādyaṃ pratipāditamityarthaḥ / itihāsavyājeneti / vyājaśabdena dhvanerātmatvapratipādana eva tātparyaṃ, netihāsopakṣepa iti darśitam / prakṛtānuguṇyena vyācaṣṭe---sa evetyādi / sa evetītyasyānantaraṃ krauñca-dvandva-viyogotthaḥ śokaḥ ślokatvam āgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावग्रहणेन व्यभिचारिणो ऽपि चर्व्यमाणस्य तावन्मात्राविश्रान्तावपि स्थायिचर्वणापर्यवसानोचितरसप्रतिष्टामनवाप्यापि प्राणत्वं भवतीत्युक्तम् । यथा--- नखं नखाग्रेम विघट्टयन्ती विवर्तयन्ती वलयं विलोलम् । आमन्द्रमाशिञ्जितनूपुरेण पादेन मन्दं भुवमालिखन्ती ॥ इत्यत्र लज्जायाः । रसभावशब्देन च तदाभासतत्प्रशमावपि संगृहीतावेव; अवान्तरवैचित्र्ये ऽपि तदेकरूपत्वात् । प्राधान्यादिति । रसपर्यवसानादित्यर्थः । तावन्मात्राविश्रान्तावपि चान्यशाब्दवैलक्षण्यकारित्वेन वस्त्वलङ्कारध्वनेरपि जीवितत्वमौचित्यादुक्तमिति भावः ॥५ ॥ बालप्रिया प्रतीयमानरूपमात्मेति । "काव्यस्यात्मा ध्वनि"रिति प्रतीयमानसामान्यस्यात्मत्वाभिधानादिति भावः । वृत्तौ ऽरसेऽत्यादि । रसमुखेनैव भावमुखेनैव चेत्यर्थः । ऽउपलक्षणम्ऽ इति । प्रतीयमानस्येत्यनुषज्यते । केनापि सम्बन्धेनान्योन्यसम्बन्धिषु प्रधानस्य यदन्यज्ञापनं तदुपलक्षणं; यथा राजासौ गच्छतीत्यत्र राजा परिवारस्योपलक्षकः । अत्र भावग्रहणस्य फलमाह--भावेत्यादि । ऽभावग्रहणेन इत्युक्तम्ऽ इति सम्बन्धः । तावदिति । तावन्मात्रे स्वरूपमात्रे । अविश्रान्तिः विश्रान्त्यभावस्तस्यामपीत्यर्थः । अपिशब्देनामुख्यत्वं सूचितम् । तर्हि रसप्रतिष्टया भाव्यमित्यत आह---स्थायीत्यादि । स्तायिचर्वणायां यत्पर्यवसानं तत्पूर्णताकरणलक्षणं तदेव उचितरसप्रतिष्टा तामप्राप्यापीत्यर्थः । प्राणत्वं काव्यजीवितत्वम् । भवतीति । तच्चर्वणयैव चमत्कारोदयादिति भावः । नखमिति । अत्र वलयविवर्तनोक्त्या प्रियतमादर्शनजनितं कार्श्यं व्यज्यते । अत्रोक्तर्नखविघट्टनादिभिरनुभावैर्गम्येन प्रियतमवार्ताश्रवणादिना विभावेन चाभिव्यज्यमानाया लज्जायाः शृङ्गारनिष्टामनवाप्य चर्वणागोचरीभवन्त्याः प्राणत्वमित्याह--अत्र लज्जाया इति । प्राणत्वमित्यनुषङ्गः । रसेत्यादि । रसशब्देन रसाभासस्य, भावशब्देन भावाभासतत्प्रशमयोश्च ग्रहणमित्यर्थः । वृत्तौ ऽप्राधान्यादिऽत्यास्य रसस्य प्राधान्यादित्यर्थः । तत्र हेतुमाह---रसपर्यवसानादिति । अन्येषामिति शेषः । प्रसङ्गादाह---तावदित्यादि । तावन्मात्राविश्रान्तौ वस्त्वलङ्कारस्वरूपमात्रे विश्रान्त्यभावे । अपि चेति निपातो ऽपीत्यर्थे । ऽअन्यशाब्दवैलक्षण्यकारित्वेनौचित्यादिऽति सम्बन्धः । सरस्वती स्वादु तद्-अर्थ-वस्तु निःष्यन्दमाना महतां कवीनाम् । अलोक-सामान्यम् अभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तम् प्रतिभा-विशेषम्

bhāvagrahaṇena vyabhicāriṇo 'pi carvyamāṇasya tāvanmātrāviśrāntāvapi sthāyicarvaṇāparyavasānocitarasapratiṣṭāmanavāpyāpi prāṇatvaṃ bhavatītyuktam / yathā--- nakhaṃ nakhāgrema vighaṭṭayantī vivartayantī valayaṃ vilolam / āmandramāśiñjitanūpureṇa pādena mandaṃ bhuvamālikhantī // ityatr.a lajjāyāḥ / rasabhāvaśabdena ca tadābhāsatatpraśamāvapi saṃgṛhītāveva; avāntaravaicitrye 'pi tadekarūpatvāt / prādhānyāditi / rasaparyavasānādityarthaḥ / tāvanmātrāviśrāntāvapi cānyaśābdavailakṣaṇyakāritvena vastvalaṅkāradhvanerapi jīvitatvamaucityāduktamiti bhāvaḥ //5 // bālapriy.ā pratīyamānarūpamātmeti / "kāvyasyātmā dhvani"riti pratīyamānasāmānyasyātmatvābhidhānāditi bhāvaḥ / vṛttau 'rase'tyādi / rasamukhenaiva bhāvamukhenaiva cetyarthaḥ / 'upalakṣaṇam' iti / pratīyamānasyetyanuṣajyate / kenāpi sambandhenānyonyasambandhiṣu pradhānasya yadanyajñāpanaṃ tadupalakṣaṇaṃ; yathā rājāsau gacchatītyatra rājā parivārasyopalakṣakaḥ / atra bhāvagrahaṇasya phalamāha--bhāvetyādi / 'bhāvagrahaṇena ityuktam' iti sambandhaḥ / tāvaditi / tāvanmātre svarūpamātre / aviśrāntiḥ viśrāntyabhāvastasyāmapītyarthaḥ / apiśabdenāmukhyatvaṃ sūcitam / tarhi rasapratiṣṭayā bhāvyamityata āha---sthāyītyādi / stāyicarvaṇāyāṃ yatparyavasānaṃ tatpūrṇatākaraṇalakṣaṇaṃ tadeva ucitarasapratiṣṭā tāmaprāpyāpītyarthaḥ / prāṇatvaṃ kāvyajīvitatvam / bhavatīti / taccarvaṇayaiva camatkārodayāditi bhāvaḥ / nakhamiti / atra valayavivartanoktyā priyatamādarśanajanitaṃ kārśyaṃ vyajyate / atroktarnakhavighaṭṭanādibhiranubhāvairgamyena priyatamavārtāśravaṇādinā vibhāvena cābhivyajyamānāyā lajjāyāḥ śṛṅgāraniṣṭāmanavāpya carvaṇāgocarībhavantyāḥ prāṇatvamityāha--atra lajjāyā iti / prāṇatvamityanuṣaṅgaḥ / rasetyādi / rasaśabdena rasābhāsasya, bhāvaśabdena bhāvābhāsatatpraśamayośca grahaṇamityarthaḥ / vṛttau 'prādhānyādi'tyāsya rasasya prādhānyādityarthaḥ / tatra hetumāha---rasaparyavasānāditi / anyeṣāmiti śeṣaḥ / prasaṅgādāha---tāvadityādi / tāvanmātrāviśrāntau vastvalaṅkārasvarūpamātre viśrāntyabhāve / api ceti nipāto 'pītyarthe / 'anyaśābdavailakṣaṇyakāritvenaucityādi'ti sambandhaḥ / sarasvatī svādu tad-artha-vastu niḥṣyandamānā mahatāṃ kavīnām / aloka-sāmānyam abhivyanakti parisphurantam pratibhā-viśeṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदावेशेन विनाप्याक्रान्त्या हि यो योगिभिर्दुह्यते । अत एव--- यं सर्वशौलाः परिकल्प्य वत्सं मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे । भास्वन्ति रत्नानि महौषधीश्च पृथूपदिष्टां दुदुहुर्धरित्रीम् ॥ ।॥ इत्यनेन साराग्रयवस्तुपात्रत्वं हिमवत उक्तम् । ऽअभिव्यनक्ति परिस्फुरन्तम्ऽ इति । प्रतिपत्तॄन् प्रति सा प्रतिभा नानुमीयमाना, अपि तु तदावेशेन भासमानेत्यर्थः । यदुक्तमस्मदुपाध्यायभट्टतौतेन---ऽनायकस्य कवेः श्रोतुः समानो ऽनुभवस्ततःऽ इति । ऽप्रतिभाऽ अपूर्ववस्तुनिर्माणक्षमा प्रज्ञा; तस्या ऽविशेषोऽ रसावेशचवैशद्यसौन्दर्यं काव्यनिर्माणक्षमत्वम् । बालप्रिया सहृदयवत्से स्नेहेन हेतुना । हि दुग्धे प्रस्नौति यत्, तेन तस्माद्धेतोः सः अस्य बालतृष्णया प्रस्नतस्य रसस्य, रमः न स्यात, यः आनन्दरसः । योगिभिर्हि दुह्यत इत्यर्थः । असमत्वं स्फुटयितुं तुरीयपादार्थमाह---तदावेशेनेत्यादि । तदावेशेन रसावेशेन । अपिरेवार्थे । आक्रान्त्या बलात्कारेण आनन्दरूपेश्वरतन्मयीभावभावनाप्रकर्षसम्पादनेनेति यावत् । वाग्धेनोस्तु बालतृष्णाया तदावेशवशात्तद्दोग्धृतेति भावः । आक्रान्तिदुग्धात्स्वयं प्रस्नुतस्य सातिशयत्वे प्रमाणमाह--अत एवेत्यादि । अत एव यतो रसपरिपूर्णायास्तदावेशपरवशाया धेनोः प्रस्नवनं प्रति स्वयं कर्तृत्वं, तत एव । हिभवतः वत्सरूपस्येति यावत्। ऽअत एव इत्यनेन हिमवतः साराग्षपात्रत्वमुक्तम्ऽ इति सम्बन्धः । सरस्वतीप्रतिभाविशेषमभिव्यनक्त्यनुमापयतीत्यर्थभ्रमं निवर्तयन् व्याचष्टे-प्रतिपत्तॄनित्यादि । अभिव्यनक्तीत्यत्र प्रतिपत्तॄन् प्रतीति पूरणीयम् । प्रतिपत्तृणामित्यर्थः । सा प्रतिभा महाकविसम्बन्धिनी प्रतिभा । नानुमीयमानेति । तथाविधसरस्वतीलिङ्गकानुमितिविषयो नेत्यर्थः । तदिति । प्रतिभाविषयभूतरसावेशेनेत्यर्थः । भासमानेति । प्रत्यक्षविषयभूतेत्यर्थः । तथाविधा सरस्वती महाकवीनां तथाविधं प्रतिभाविशेषं स्फुरणविशिष्टमभिव्यनक्ति--रसावेशानभिमुखत्वरूपावरणनिवर्तनात्मकाभिव्यञ्जनेन प्रतिपत्तॄणां प्रत्यक्षविषयं करोतीति कारिकार्थ इति भावः । कविगतस्य रसस्य कथं प्रतिपत्तृगतत्वमित्यत आह---यदुक्तमित्यादि । नायकस्येति । नायकस्य कविसमारोपाच्छ्रोतुस्तु रसचर्वणयेति भावः । प्रतिभाविशेषमित्येतह्याचष्टे-प्रतिभेत्यादि । प्रज्ञा बुद्धिः । रसेति । प्रतिभाविशेषं परिस्फुरन्तमभिव्यनक्ति । येनास्मिन्नतिविचित्रकविपरम्परावाहिनि संसारे कालिदासप्रभृतयो द्वित्राः पञ्चषा वा महाकवय इति गण्यन्ते । इदं चापरं प्रतीयमानस्यार्थस्य सद्भावसाधनं प्रमाणम्--- शब्दार्थ-शासन-ज्ञान-मात्रेणैव न वेद्यते । वेद्यते स तु काव्यार्थ-तत्त्वज्ञैर् एव केवलम्

tadāveśena vināpyākrāntyā hi yo yogibhirduhyate / ata eva--- yaṃ sarvaśaulāḥ parikalpya vatsaṃ merau sthite dogdhari dohadakṣe / bhāsvanti ratnāni mahauṣadhīśca pṛthūpadiṣṭāṃ duduhurdharitrīm // .// ityanena sārāgrayavastupātratvaṃ himavata uktam / 'abhivyanakti parisphurantam' iti / pratipattṝn prati sā pratibhā nānumīyamānā, api tu tadāveśena bhāsamānetyarthaḥ / yaduktamasmadupādhyāyabhaṭṭatautena---'nāyakasya kaveḥ śrotuḥ samāno 'nubhavastataḥ' iti / 'pratibhā' apūrvavastunirmāṇakṣamā prajñā; tasyā 'viśeṣo' rasāveśacavaiśadyasaundaryaṃ kāvyanirmāṇakṣamatvam / bālapriyā sahṛdayavatse snehena hetunā / hi dugdhe prasnauti yat, tena tasmāddhetoḥ saḥ asya bālatṛṣṇayā prasnatasya rasasya, ramaḥ na syāta, yaḥ ānandarasaḥ / yogibhirhi duhyata ityarthaḥ / asamatvaṃ sphuṭayituṃ turīyapādārthamāha---tadāveśenetyādi / tadāveśena rasāveśena / apirevārthe / ākrāntyā balātkāreṇa ānandarūpeśvaratanmayībhāvabhāvanāprakarṣasampādaneneti yāvat / vāgdhenostu bālatṛṣṇāyā tadāveśavaśāttaddogdhṛteti bhāvaḥ / ākrāntidugdhātsvayaṃ prasnutasya sātiśayatve pramāṇamāha--ata evetyādi / ata eva yato rasaparipūrṇāyāstadāveśaparavaśāyā dhenoḥ prasnavanaṃ prati svayaṃ kartṛtvaṃ, tata eva / hibhavataḥ vatsarūpasyeti yāvat. 'ata eva ityanena himavataḥ sārāgṣapātratvamuktam' iti sambandhaḥ / sarasvatīpratibhāviśeṣamabhivyanaktyanumāpayatītyarthabhramaṃ nivartayan vyācaṣṭe-pratipattṝnityādi / abhivyanaktītyatra pratipattṝn pratīti pūraṇīyam / pratipattṛṇāmityarthaḥ / sā pratibhā mahākavisambandhinī pratibhā / nānumīyamāneti / tathāvidhasarasvatīliṅgakānumitiviṣayo netyarthaḥ / taditi / pratibhāviṣayabhūtarasāveśenetyarthaḥ / bhāsamāneti / pratyakṣaviṣayabhūtetyarthaḥ / tathāvidhā sarasvatī mahākavīnāṃ tathāvidhaṃ pratibhāviśeṣaṃ sphuraṇaviśiṣṭamabhivyanakti--rasāveśānabhimukhatvarūpāvaraṇanivartanātmakābhivyañjanena pratipattṝṇāṃ pratyakṣaviṣayaṃ karotīti kārikārtha iti bhāvaḥ / kavigatasya rasasya kathaṃ pratipattṛgatatvamityata āha---yaduktamityādi / nāyakasyeti / nāyakasya kavisamāropācchrotustu rasacarvaṇayeti bhāvaḥ / pratibhāviśeṣamityetahyācaṣṭe-pratibhetyādi / prajñā buddhiḥ / raseti / pratibhāviśeṣaṃ parisphurantamabhivyanakti / yenāsminnativicitrakaviparamparāvāhini saṃsāre kālidāsaprabhṛtayo dvitrāḥ pañcaṣā vā mahākavaya iti gaṇyante / idaṃ cāparaṃ pratīyamānasyārthasya sadbhāvasādhanaṃ pramāṇam--- śabdārtha-śāsana-jñāna-mātreṇaiva na vedyate / vedyate sa tu kāvyārtha-tattvajñair eva kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वरेति । स्वरः तस्य स्वरस्यान्तरालमुभयमर्थात्पार्श्वद्वयं च तेषां यो भेदस्तत्कल्पितेत्यर्थः । श्रुतिर्नाम स्वरस्यैवांश इति यावत् । जातीत्यादि । झात्यादीनां स्वरूपमन्यतो ऽवधातव्यम् । अप्रगीतानामिति बालप्रिया नञ्समासघटकं प्रगीतपदं व्याचष्टे---प्रकृष्टमित्यादि । पक्षान्रमाह--कनाडीभेदवशात् द्वाविंशतिप्रकारो भवति । इम एव भेदाःश्रुतय इति व्यपदिश्यन्ते । श्रवणार्थस्य धातोः क्तिन् प्रत्यये श्रूयन्त इति व्युत्पत्त्या श्रूतिशब्दो निष्पन्नः । अत्र नादापरपर्यायश्रुतिविभागविषये बहवः प्रकारा वर्त्तन्ते---केचन द्वाविंशतिं श्रुतीर्मन्यन्ते, अपरे च षट्षष्टिभेदभिन्नाः श्रुतय इत्याचक्षते, अन्ये पुनरानन्तयं कथयन्ति श्रुतीनाम् । अत एवोक्तं कोहलेन--- द्वाविंशतिं केचिदुदाहरन्ति श्रुतीः श्रुतिज्ञानविचारदक्षाः । षट्षष्टिभिन्नाः खलु केचिदासामानन्त्यमेव प्रतिपादयन्ति ॥ इति ॥ तत्र द्वाविंशतिपक्ष एव प्रकृते ग्रन्थकाराभिमतः । एतासां श्रुतीनां मिथो भेदः--विणादण्डे पूर्वोत्तरबावेन द्वाविंशतिं तन्त्रीः परिकल्प्य प्रथमापेक्षया द्वितीयादितन्त्रीषु किञ्चित्किञ्चिद्द्दढीकरणपूर्वकं वाद्यमानासु तासु प्रत्यक्षतो ऽवगन्तुं शक्यः । आभ्यश्च श्रुतिभ्यः षङ्जर्षभगान्धारमद्यमपञ्चमधैवतनिषादाख्याः सप्त स्वरा भवन्ति । स्वतः सहकारिकारणनिरपेक्षं रञ्जयति श्रोतृचित्तमनुरक्तं करोतीति स्वरः, इति तद्व्युत्पत्तिः । सप्तानामप्यमीषां स्वराणां व्यस्तानां सतां दृष्टाद्दष्टफलौपयिकत्वं न भवतीति तत्सिद्धये ग्रामस्यावश्यकता जायते । ग्रामो नाम स्वरसमूहः । एतावत्त्युच्यमाने लौकिकवैदिकवाक्येष्वपि स्वरसमूहस्य सम्भवात्तत्रातिव्याप्तिस्स्यादिति तह्यावृत्तये मूर्च्छनाक्रमताववर्णालङ्कारजात्याद्याश्रयत्वे सति स्वरसमूहत्वं ग्रामत्वमिति लक्षणं वक्तव्यम् । मूर्चछनादीनां स्वरूपविभागादयः सङ्गीतरत्नाकरस्य स्वराध्यायतो ऽवसेयाः । स चायं ग्रामो द्विविधः--षङ्जग्रामः, मध्यमग्रामश्चेति । तत्रैकस्मन् वीणादण्डे द्वाविंशतिं तन्त्रीः परिकल्पय आदितस्तुरीयायां तन्त्र्यां षङ्जस्वरः, सप्तम्यां ऋषभः, नवम्यां गान्धारः, त्रयोदश्यां मध्यमः, सप्तदश्यां पञ्चमः, विंश्यां धैवतः, द्वाविंश्यां निषादश्चेति स्वरेषु विन्यस्तेषु षङ्जग्रामो भवति । अयमेव शुद्धाश्रयः षङ्जग्राम इति व्यवह्लियते । एवमपरस्मिन् वीणादण्डे आदितस्तुरीयायां तन्त्र्यां मध्यमः, सप्तम्यां पञ्चमः, एकादश्यां धैवतः, त्रयोदश्यां निषादः, सप्तदश्यां षङ्जः, विंश्यामृषभः, द्वाविश्यां गान्धारश्चेति विन्यस्तेषु स्वरेषु मध्यमग्रामो भवति । अयमेव विकृताश्रयो मध्यमग्राम इति व्यपदिश्यते । एवञ्च षङ्जग्रामे---षङ्जमध्यमपञ्चमाः चतसृभ्यः श्रुतिभ्य उत्पन्नाः, ऋषभधैवतौ तिसृभ्य उत्पन्नौ, गान्धारनिषादौ द्वाभ्यामुत्पन्नौ; मध्यमग्रामे च मध्यमधैवतषङ्जाः चतसृभ्य उत्पन्नाः, पञ्चमर्षभौ तिसृभ्य उत्पन्नौ, निषादगन्धारौ द्वाभ्यामुत्पन्नावित द्वैग्रामिक्यो द्वाविंश्यः श्रुतयः स्वरतदन्तरालोभयभेदकल्पिताः सिद्धाः । तत्र षङ्जग्राममध्यमग्रामयोर्मिलित्वा सन्त्यष्टादश जातयः--षाङ्जी, आर्षभी, गान्धरी, मध्यमा, पत्र्वमी, धैवती, नैषादी, पङ्जकैशिकी, षङ्जोदीच्यवा, षङ्जगातुं वेति । एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्ग्यस्य सद्भावं प्रतिपाद्य प्राधान्यं तस्यैवेति दर्शयति--- लोचनम् मार्गा गृह्यन्ते । प्रकृष्टं गीतं गानं येषां ते प्रगीताः, गातुं वा प्रारब्धा इत्यादिकर्मणिक्तः । प्रारम्भेण चात्र फलपर्यन्तता लक्ष्यते ॥ ७ ॥ एवमिति । स्वरूपभेदेन भिन्नसामग्रीज्ञेयत्वेन चेत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञेयावि बालप्रिया आदिकर्मणीति । प्रारम्भरूपार्थ इत्यर्थः । फलेति । फलमत्र स्वरादिसाक्षात्कारः ॥ ७ ॥ एवमित्यनेन सन्निहितमात्रपरामर्शभ्रमः स्यादतो व्याचष्टे-- स्वरूपभेदेनेत्यादि सो ऽर्थस् तद्-व्यक्ति-सामर्थ्य-योगी शब्दश् च कश्चन । यत्नतः प्रत्यभिज्ञेयौ तौ शब्दार्थौ महाकवेः

svareti / svaraḥ tasya svarasyāntarālamubhayamarthātpārśvadvayaṃ ca teṣāṃ yo bhedastatkalpitetyarthaḥ / śrutirnāma svarasyaivāṃśa iti yāvat / jātītyādi / jhātyādīnāṃ svarūpamanyato 'vadhātavyam / apragītānāmiti bālapriyā nañsamāsaghaṭakaṃ pragītapadaṃ vyācaṣṭe---prakṛṣṭamityādi / pakṣānramāha--kanāḍībhedavaśāt dvāviṃśatiprakāro bhavati / ima eva bhedāḥśrutaya iti vyapadiśyante / śravaṇārthasya dhātoḥ ktin pratyaye śrūyanta iti vyutpattyā śrūtiśabdo niṣpannaḥ / atra nādāparaparyāyaśrutivibhāgaviṣaye bahavaḥ prakārā varttante---kecana dvāviṃśatiṃ śrutīrmanyante, apare ca ṣaṭṣaṣṭibhedabhinnāḥ śrutaya ityācakṣate, anye punarānantayaṃ kathayanti śrutīnām / ata evoktaṃ kohalena--- dvāviṃśatiṃ kecidudāharanti śrutīḥ śrutijñānavicāradakṣāḥ / ṣaṭṣaṣṭibhinnāḥ khalu kecidāsāmānantyameva pratipādayanti // it.i // tatra dvāviṃśatipakṣa eva prakṛte granthakārābhimataḥ / etāsāṃ śrutīnāṃ mitho bhedaḥ--viṇādaṇḍe pūrvottarabāvena dvāviṃśatiṃ tantrīḥ parikalpya prathamāpekṣayā dvitīyāditantrīṣu kiñcitkiñcidddaḍhīkaraṇapūrvakaṃ vādyamānāsu tāsu pratyakṣato 'vagantuṃ śakyaḥ / ābhyaśca śrutibhyaḥ ṣaṅjarṣabhagāndhāramadyamapañcamadhaivataniṣādākhyāḥ sapta svarā bhavanti / svataḥ sahakārikāraṇanirapekṣaṃ rañjayati śrotṛcittamanuraktaṃ karotīti svaraḥ, iti tadvyutpattiḥ / saptānāmapyamīṣāṃ svarāṇāṃ vyastānāṃ satāṃ dṛṣṭāddaṣṭaphalaupayikatvaṃ na bhavatīti tatsiddhaye grāmasyāvaśyakatā jāyate / grāmo nāma svarasamūhaḥ / etāvattyucyamāne laukikavaidikavākyeṣvapi svarasamūhasya sambhavāttatrātivyāptissyāditi tahyāvṛttaye mūrcchanākramatāvavarṇālaṅkārajātyādyāśrayatve sati svarasamūhatvaṃ grāmatvamiti lakṣaṇaṃ vaktavyam / mūrcachanādīnāṃ svarūpavibhāgādayaḥ saṅgītaratnākarasya svarādhyāyato 'vaseyāḥ / sa cāyaṃ grāmo dvividhaḥ--ṣaṅjagrāmaḥ, madhyamagrāmaśceti / tatraikasman vīṇādaṇḍe dvāviṃśatiṃ tantrīḥ parikalpaya āditasturīyāyāṃ tantryāṃ ṣaṅjasvaraḥ, saptamyāṃ ṛṣabhaḥ, navamyāṃ gāndhāraḥ, trayodaśyāṃ madhyamaḥ, saptadaśyāṃ pañcamaḥ, viṃśyāṃ dhaivataḥ, dvāviṃśyāṃ niṣādaśceti svareṣu vinyasteṣu ṣaṅjagrāmo bhavati / ayameva śuddhāśrayaḥ ṣaṅjagrāma iti vyavahliyate / evamaparasmin vīṇādaṇḍe āditasturīyāyāṃ tantryāṃ madhyamaḥ, saptamyāṃ pañcamaḥ, ekādaśyāṃ dhaivataḥ, trayodaśyāṃ niṣādaḥ, saptadaśyāṃ ṣaṅjaḥ, viṃśyāmṛṣabhaḥ, dvāviśyāṃ gāndhāraśceti vinyasteṣu svareṣu madhyamagrāmo bhavati / ayameva vikṛtāśrayo madhyamagrāma iti vyapadiśyate / evañca ṣaṅjagrāme---ṣaṅjamadhyamapañcamāḥ catasṛbhyaḥ śrutibhya utpannāḥ, ṛṣabhadhaivatau tisṛbhya utpannau, gāndhāraniṣādau dvābhyāmutpannau; madhyamagrāme ca madhyamadhaivataṣaṅjāḥ catasṛbhya utpannāḥ, pañcamarṣabhau tisṛbhya utpannau, niṣādagandhārau dvābhyāmutpannāvita dvaigrāmikyo dvāviṃśyaḥ śrutayaḥ svaratadantarālobhayabhedakalpitāḥ siddhāḥ / tatra ṣaṅjagrāmamadhyamagrāmayormilitvā santyaṣṭādaśa jātayaḥ--ṣāṅjī, ārṣabhī, gāndharī, madhyamā, patrvamī, dhaivatī, naiṣādī, paṅjakaiśikī, ṣaṅjodīcyavā, ṣaṅjagātuṃ veti / evaṃ vācyavyatirekiṇo vyaṅgyasya sadbhāvaṃ pratipādya prādhānyaṃ tasyaiveti darśayati--- locanam mārgā gṛhyante / prakṛṣṭaṃ gītaṃ gānaṃ yeṣāṃ te pragītāḥ, gātuṃ vā prārabdhā ityādikarmaṇiktaḥ / prārambheṇa cātra phalaparyantatā lakṣyate // 7 // evamiti / svarūpabhedena bhinnasāmagrījñeyatvena cetyarthaḥ / pratyabhijñeyāvi bālapriyā ādikarmaṇīti / prārambharūpārtha ityarthaḥ / phaleti / phalamatra svarādisākṣātkāraḥ // 7 // evamityanena sannihitamātraparāmarśabhramaḥ syādato vyācaṣṭe-- svarūpabhedenetyādi so 'rthas tad-vyakti-sāmarthya-yogī śabdaś ca kaścana / yatnataḥ pratyabhijñeyau tau śabdārthau mahākaveḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदित्यनुषज्यते । सहस्रेति । सहस्रधा भवतीत्यर्थः । विच्छित्तिप्रकाराणामनन्तत्वादिति भावः । विशेषनिरूपणस्य कर्तव्यतां व्यतिरेकोदाहरणेन समर्थयते--यथोक्तमिति । प्रत्यभिज्ञाशास्त्रान्त इति शेषः । महाकवित्वलाभो महाकवीनां, न वाच्यवाचकरचनामात्रेण । लोचनम् यथोक्तमस्मत्परमगुरुभिः श्रीमदुत्पलपादैः-- तैस्तैरप्युपयाचितैरुपनतस्तन्व्याः स्थितो ऽप्यन्तिके कान्तो लोकसमान एवमपरिज्ञातो न रन्तुं यथा । लोकस्यैष तथानवेक्षितगुणः स्वात्मापि विश्वेश्वरो नैवालं निजवैभवाय तदियं तत्प्रत्यभिज्ञोदिता ः इति ॥ तेन ज्ञातस्यापि विशेषतो निरूपणमनुसन्धानात्मकमत्र प्रत्यभिज्ञानं, न तु तदेवदमित्येतावन्मात्रम् । महाकवेरिति । यो महाकविरहं भूयासमित्याशास्ते । एवं व्यङ्ग्यस्यार्थस्य व्यञ्जकस्य शब्दस्य च प्राधान्यं वदता व्यङ्क्यव्यञ्जकभावस्यापि बालप्रिया तैस्तैरिति । सामान्यतो ऽवगतस्यापीश्वरस्य विशेषतो ऽवगममन्तरेण न फलपर्यन्तीभावलाभ इत्यर्तप्रदर्शनपरो ऽयं श्लोकः । तैस्तैरुपयाचितैः दूतीसम्प्रेषणात्मवृत्तान्तनिवेदनादिभिरुपचारपूर्वकयाचनैः । ऽउपनतो ऽपीऽति योजना । न केवलमुपनतः, तन्व्या अन्तिके स्थितो ऽपि । एवमपरिज्ञातः यो मया लोकोत्तरसौन्दर्यादिगुणविशिष्टत्वेन श्रुतस्तत एव रागातिशयेन प्रर्थितस्च स कान्तो ऽयमिति विशेषेणाज्ञातः । अत एव लोकसमानः जनसाधारणत्वं प्राप्तः । कान्तः तन्वीकामनाविषयः पुरुषः । यथा रन्तुं रमयितुं तन्वीमानन्दयितुमिति यावत् । न प्रभवतीति शेषः । एवं दृष्टान्तं प्रदर्श्य प्रकृतमाह---लोकस्येत्यादि । ऽलोकस्यात्मेऽति सम्बन्धः । अनवेक्षितेति । लोकेन विशेषतो ऽज्ञातेत्यर्थः । यस्मात्सामान्यतो ज्ञाते ऽपि विशेषाज्ञानसम्भवः, तस्मात् स्वतः स्फुरितयोरपि शब्दार्थयोः महाकविना युक्तमेव प्रत्यभिज्ञानकरणमिति भावः । तर्हि को ऽत्र प्रत्यभिज्ञापदार्थ इत्यत उक्तफलतया तत्स्व्रूपमाह---तेनेत्यादि । महाकवित्वर्वृत्तौ शिक्षानर्हत्वान्नियोगायोगमाशङ्क्य व्याचष्टे--यो महेत्यादि । महाकविरित्यस्य महाकवित्वप्रकारकाशसाविषय इत्यर्थ इति भावः । वृत्तौ ऽमहाकवेस्तौ शब्दार्थौ सहृदयैः प्रत्यभिज्ञेयाविऽविति ऽतावेव शब्दार्थौ महाकवेः प्रत्यभिज्ञेयाविऽति च योजना बोध्या । महाकविना प्रत्यभिज्ञेयाविऽविति ऽतावेव शब्दार्थौ महाकवेः प्रत्यभिज्ञेत्याविऽति च योजना बोध्या । महाकविना प्रत्यभिज्ञेयावित्यसेयोपपादकम्--ऽव्यङ्ग्येऽत्यादि । ऽसुप्रयुक्ताभ्यांऽ विशेषतो निरूप्य प्रयुक्ताभ्याम् । ऽमहाकवीनाम्ऽ इत्यस्य उक्तो ऽर्थः । वृत्तिग्रन्थेन व्यञजकस्यापि प्रधान्यं दर्शितमत आह--एवमित्यादि । उपपन्नमिति । ध्वनिरिति इदानीं व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः प्राधान्ये ऽपि यद्वाच्यवाचकावेव प्रथममुपाददते कवयस्तदपि युक्तमेवेत्याह-- आलोकार्थी यथा दीप-शिखायां यत्नवाञ् जनः । तद्-उपायतया तद्वद् अर्थे वाच्ये तद्-आदृतः

tadityanuṣajyate / sahasreti / sahasradhā bhavatītyarthaḥ / vicchittiprakārāṇāmanantatvāditi bhāvaḥ / viśeṣanirūpaṇasya kartavyatāṃ vyatirekodāharaṇena samarthayate--yathoktamiti / pratyabhijñāśāstrānta iti śeṣaḥ / mahākavitvalābho mahākavīnāṃ, na vācyavācakaracanāmātreṇa / locanam yathoktamasmatparamagurubhiḥ śrīmadutpalapādaiḥ-- taistairapyupayācitairupanatastanvyāḥ sthito 'pyantike kānto lokasamāna evamaparijñāto na rantuṃ yathā / lokasyaiṣa tathānavekṣitaguṇaḥ svātmāpi viśveśvaro naivālaṃ nijavaibhavāya tadiyaṃ tatpratyabhijñoditā ḥ it.i // tena jñātasyāpi viśeṣato nirūpaṇamanusandhānātmakamatra pratyabhijñānaṃ, na tu tadevadamityetāvanmātram / mahākaveriti / yo mahākavirahaṃ bhūyāsamityāśāste / evaṃ vyaṅgyasyārthasya vyañjakasya śabdasya ca prādhānyaṃ vadatā vyaṅkyavyañjakabhāvasyāpi bālapriyā taistairiti / sāmānyato 'vagatasyāpīśvarasya viśeṣato 'vagamamantareṇa na phalaparyantībhāvalābha ityartapradarśanaparo 'yaṃ ślokaḥ / taistairupayācitaiḥ dūtīsampreṣaṇātmavṛttāntanivedanādibhirupacārapūrvakayācanaiḥ / 'upanato 'pī'ti yojanā / na kevalamupanataḥ, tanvyā antike sthito 'pi / evamaparijñātaḥ yo mayā lokottarasaundaryādiguṇaviśiṣṭatvena śrutastata eva rāgātiśayena prarthitasca sa kānto 'yamiti viśeṣeṇājñātaḥ / ata eva lokasamānaḥ janasādhāraṇatvaṃ prāptaḥ / kāntaḥ tanvīkāmanāviṣayaḥ puruṣaḥ / yathā rantuṃ ramayituṃ tanvīmānandayitumiti yāvat / na prabhavatīti śeṣaḥ / evaṃ dṛṣṭāntaṃ pradarśya prakṛtamāha---lokasyetyādi / 'lokasyātme'ti sambandhaḥ / anavekṣiteti / lokena viśeṣato 'jñātetyarthaḥ / yasmātsāmānyato jñāte 'pi viśeṣājñānasambhavaḥ, tasmāt svataḥ sphuritayorapi śabdārthayoḥ mahākavinā yuktameva pratyabhijñānakaraṇamiti bhāvaḥ / tarhi ko 'tra pratyabhijñāpadārtha ityata uktaphalatayā tatsvrūpamāha---tenetyādi / mahākavitvarvṛttau śikṣānarhatvānniyogāyogamāśaṅkya vyācaṣṭe--yo mahetyādi / mahākavirityasya mahākavitvaprakārakāśasāviṣaya ityartha iti bhāvaḥ / vṛttau 'mahākavestau śabdārthau sahṛdayaiḥ pratyabhijñeyāvi'viti 'tāveva śabdārthau mahākaveḥ pratyabhijñeyāvi'ti ca yojanā bodhyā / mahākavinā pratyabhijñeyāvi'viti 'tāveva śabdārthau mahākaveḥ pratyabhijñetyāvi'ti ca yojanā bodhyā / mahākavinā pratyabhijñeyāvityaseyopapādakam--'vyaṅgye'tyādi / 'suprayuktābhyāṃ' viśeṣato nirūpya prayuktābhyām / 'mahākavīnām' ityasya ukto 'rthaḥ / vṛttigranthena vyañajakasyāpi pradhānyaṃ darśitamata āha--evamityādi / upapannamiti / dhvaniriti idānīṃ vyaṅgyavyañjakayoḥ prādhānye 'pi yadvācyavācakāveva prathamamupādadate kavayastadapi yuktamevetyāha-- ālokārthī yathā dīpa-śikhāyāṃ yatnavāñ janaḥ / tad-upāyatayā tadvad arthe vācye tad-ādṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आलोकार्थी यथा दीपशिखायां यत्नवाञ्जनः । तदुपायतया तद्वदर्थे वाच्ये तदादृतः ॥ ९ ॥ यथा ह्यालोकार्थी सन्नपि दीपशिखायां यत्नवाञ्जनो भवति तदुपायतया । न हि दीपशिकामन्तरेणालोकः सम्भविति । तद्वद्य्वङ्ग्यमर्थं प्रत्याद्दतो जनो वाच्ये ऽर्थे यत्नवान् भवति । लोचनम् प्राधान्यमुक्तमिति ध्वनति ध्वन्यते ध्वननमिति त्रितयमप्युपपन्नमित्युक्तम् ॥ ।८ ॥ ॥ ।॥ ननु प्रथमोपादीयमानत्वाद्वाच्यवाचकतद्भावस्यैव प्राधान्यमित्याशङ्क्योपायानामेव प्रथममुपादानं भवतीत्यभिप्रायेम विरुद्धो ऽयं प्राधान्ये साध्ये हेतुरिति दर्शयति--इदानीमित्यादिना । आलोकनमालोकः; वनितावदनारविन्दादिविलोकनमित्यर्थः । तत्र चोपायो दीपशिखा ॥ ९ ॥ बालप्रिया वक्ष्यमाणमुपपन्नमित्यर्थः ॥ ८ ॥ व्यङ्ग्यव्यञ्जकप्राधान्यानुवादेन वाच्यवाचकयोः प्रथमोपादानयुक्तत्ववचनं वृत्तावयुक्तं, प्राधान्यानुवादस्यानुपयोगादित्यतः शङ्कोत्तरत्वेन घटयति---नन्वित्यादि । वाच्येत्यादि । द्वन्द्वैकवद्भावः । प्रथमोपादीयमानत्वहेतोः को दोष इत्यतः सो ऽपि दर्शित इत्याह---उपायानामेवेत्यादि । विरुद्ध इति । साध्याभावेनापारादान्येन व्याप्त इत्यर्थः । अप्रयोजक इत्यर्थो वा । आलोकशब्दस्य प्रकाशरूपार्थे प्रसिद्धेः प्रकृते तदर्समाह--आलोकनमिति । चाक्षुषज्ञानमित्यर्थः । आलोकनमित्यस्यैव विवरणम्वनितेत्यादि । वृत्तौ ऽप्रतिपादकस्येऽति । वक्तुरित्यर्थः ॥ ९ ॥ अनेन प्रतिपादकस्य कवेर्व्यङ्ग्यमर्थं प्रति व्यापारो दर्शितः । प्रतिपाद्यस्यापि तं दर्शयितुमाह---- यथा पदार्थ-द्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते । वाच्यार्थ-पूर्विका तद्वत् प्रतिपत्तस्य वस्तुनः

ālokārthī yathā dīpaśikhāyāṃ yatnavāñjanaḥ / tadupāyatayā tadvadarthe vācye tadādṛtaḥ // 9 // yathā hyālokārthī sannapi dīpaśikhāyāṃ yatnavāñjano bhavati tadupāyatayā / na hi dīpaśikāmantareṇālokaḥ sambhaviti / tadvadyvaṅgyamarthaṃ pratyāddato jano vācye 'rthe yatnavān bhavati / locanam prādhānyamuktamiti dhvanati dhvanyate dhvananamiti tritayamapyupapannamityuktam // .8 // // .// nanu prathamopādīyamānatvādvācyavācakatadbhāvasyaiva prādhānyamityāśaṅkyopāyānāmeva prathamamupādānaṃ bhavatītyabhiprāyema viruddho 'yaṃ prādhānye sādhye heturiti darśayati--idānīmityādinā / ālokanamālokaḥ; vanitāvadanāravindādivilokanamityarthaḥ / tatra copāyo dīpaśikhā // 9 // bālapriyā vakṣyamāṇamupapannamityarthaḥ // 8 // vyaṅgyavyañjakaprādhānyānuvādena vācyavācakayoḥ prathamopādānayuktatvavacanaṃ vṛttāvayuktaṃ, prādhānyānuvādasyānupayogādityataḥ śaṅkottaratvena ghaṭayati---nanvityādi / vācyetyādi / dvandvaikavadbhāvaḥ / prathamopādīyamānatvahetoḥ ko doṣa ityataḥ so 'pi darśita ityāha---upāyānāmevetyādi / viruddha iti / sādhyābhāvenāpārādānyena vyāpta ityarthaḥ / aprayojaka ityartho vā / ālokaśabdasya prakāśarūpārthe prasiddheḥ prakṛte tadarsamāha--ālokanamiti / cākṣuṣajñānamityarthaḥ / ālokanamityasyaiva vivaraṇamvanitetyādi / vṛttau 'pratipādakasye'ti / vakturityarthaḥ // 9 // anena pratipādakasya kavervyaṅgyamarthaṃ prati vyāpāro darśitaḥ / pratipādyasyāpi taṃ darśayitumāha---- yathā padārtha-dvāreṇa vākyārthaḥ sampratīyate / vācyārtha-pūrvikā tadvat pratipattasya vastunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पदार्थद्वारेण वाक्यार्थः सम्प्रतीयते । वाच्यार्थपूर्विका तद्वत्प्रतिपत्तस्य वस्तुनः ॥ १० ॥ यथा हि पदार्थद्वारेण वाक्यार्थावगमस्तथा वाच्यार्थप्रतीतिपूर्विका व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्रतिपत्तिः । लोचनम् प्रतिपदिति भावे क्विप् । ऽतस्य वस्तुनऽ इति व्यङ्ग्यरूपस्य सारस्येत्यर्थः । अनेन श्लोकेनात्यन्तसहृदयो यो न भवति तस्यैष स्फुटसंवेद्य एव क्रमः । यथात्यन्तशब्दवृत्तज्ञो यो न भवति तस्य पदार्थवाक्यार्थक्रमः । काष्टाप्राप्तसहृदयभावस्त तु वाक्यवृत्तकुशलस्येव सन्नपि क्रमो ऽभ्यस्तानुमानाविनाभावस्मृत्यादिवदसंवेद्य इति दर्शितम् ॥ ।१० ॥ ॥ ।॥ बालप्रिया वृत्तौ ऽप्रतिपाद्यस्येऽति । वाच्यार्थस्येत्यर्थः । ऽतम्ऽ इति । व्यङ्ग्यमर्थं प्रति व्यापारमित्यर्थः । स च स्वप्रतीत्युत्पादनरूपः । कारिकायां ऽप्रतिपत्तस्येऽत्यत्रान्यथाप्रतिपत्तिनिरासायाह--प्रतिपदित्यादि । प्रतिपत्तिरिति तदर्थ इति भावः । कारिकायां ऽपदार्थेऽत्यस्य ऽवाच्यार्थेऽत्यस्य च ज्ञायमानतत्तदर्थेत्यर्थः । तत्तदर्शज्ञानमिति वा । ऽसम्प्रतीयतऽ इति । प्रतिपत्तृभिर्ज्ञायत इत्यर्थः । अत्र वाच्यव्यङ्ग्यप्रतीत्योः पदार्थवाक्यार्थप्रतीतिसाम्यकथनस्य फलान्तरमप्यस्तीत्यह---अनेनेत्यादि । ऽअनेन श्लोकेन इति दर्शितम्ऽ इति सम्बन्धः । यः यः प्रतिपत्ता । तस्य तथाविधस्य प्रतिपत्तुः । एषः वाच्यव्यङ्ग्यनिष्टः । अत्र दृष्टान्तमाह---यथेत्यादि । शब्दवृत्तेति । वाक्यवृत्तेत्यर्थः । पदार्थेत्यादि । स्फुटसंवेद्य इत्यनुषङ्गः । काष्टाप्राप्तेति । उत्कर्षप्राप्तेत्यर्थः । वाक्यवृत्तकुशालस्येति । वाक्यस्फोटादिकं जानत इत्यर्थः । सतो ऽपि क्रमस्यासंवेद्यत्वे दृष्टान्तः--अभ्यस्तेत्यादि । अभ्यस्ते विषये अनुमानमनुमितिः अविनाभावस्मृतिः व्याप्तिस्मृतिः तयोः । आदिपदेन समयस्मृत्यर्थबोधयोः परिग्रहः । तद्वत्तन्निष्टक्रमवदित्यर्थः ॥ १० ॥ इदानीं वाच्यार्थप्रतीतिपूर्वकत्वे ऽपि तत्प्रतीतेर्व्यङ्ग्यस्यार्थस्य प्राधान्यं यथा न व्यालुप्यते तथा दर्शयति--- स्व-सामर्थ्य-वशेनैव वाक्यार्थं प्रतिपादयन् । यथा व्यापार-निष्पत्तौ पदार्थो न विभाव्यते

yathā padārthadvāreṇa vākyārthaḥ sampratīyate / vācyārthapūrvikā tadvatpratipattasya vastunaḥ // 10 // yathā hi padārthadvāreṇa vākyārthāvagamastathā vācyārthapratītipūrvikā vyaṅgyasyārthasya pratipattiḥ / locanam pratipaditi bhāve kvip / 'tasya vastuna' iti vyaṅgyarūpasya sārasyetyarthaḥ / anena ślokenātyantasahṛdayo yo na bhavati tasyaiṣa sphuṭasaṃvedya eva kramaḥ / yathātyantaśabdavṛttajño yo na bhavati tasya padārthavākyārthakramaḥ / kāṣṭāprāptasahṛdayabhāvasta tu vākyavṛttakuśalasyeva sannapi kramo 'bhyastānumānāvinābhāvasmṛtyādivadasaṃvedya iti darśitam // .10 // // .// bālapriyā vṛttau 'pratipādyasye'ti / vācyārthasyetyarthaḥ / 'tam' iti / vyaṅgyamarthaṃ prati vyāpāramityarthaḥ / sa ca svapratītyutpādanarūpaḥ / kārikāyāṃ 'pratipattasye'tyatrānyathāpratipattinirāsāyāha--pratipadityādi / pratipattiriti tadartha iti bhāvaḥ / kārikāyāṃ 'padārthe'tyasya 'vācyārthe'tyasya ca jñāyamānatattadarthetyarthaḥ / tattadarśajñānamiti vā / 'sampratīyata' iti / pratipattṛbhirjñāyata ityarthaḥ / atra vācyavyaṅgyapratītyoḥ padārthavākyārthapratītisāmyakathanasya phalāntaramapyastītyaha---anenetyādi / 'anena ślokena iti darśitam' iti sambandhaḥ / yaḥ yaḥ pratipattā / tasya tathāvidhasya pratipattuḥ / eṣaḥ vācyavyaṅgyaniṣṭaḥ / atra dṛṣṭāntamāha---yathetyādi / śabdavṛtteti / vākyavṛttetyarthaḥ / padārthetyādi / sphuṭasaṃvedya ityanuṣaṅgaḥ / kāṣṭāprāpteti / utkarṣaprāptetyarthaḥ / vākyavṛttakuśālasyeti / vākyasphoṭādikaṃ jānata ityarthaḥ / sato 'pi kramasyāsaṃvedyatve dṛṣṭāntaḥ--abhyastetyādi / abhyaste viṣaye anumānamanumitiḥ avinābhāvasmṛtiḥ vyāptismṛtiḥ tayoḥ / ādipadena samayasmṛtyarthabodhayoḥ parigrahaḥ / tadvattanniṣṭakramavadityarthaḥ // 10 // idānīṃ vācyārthapratītipūrvakatve 'pi tatpratītervyaṅgyasyārthasya prādhānyaṃ yathā na vyālupyate tathā darśayati--- sva-sāmarthya-vaśenaiva vākyārthaṃ pratipādayan / yathā vyāpāra-niṣpattau padārtho na vibhāvyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थे प्रतिपादयन् । यथा व्यापारनिष्पत्तौ पदार्थो न विभाव्यते ॥ ११ ॥ लोचनम् न व्यालुप्यत इति । प्राधान्यादेव तत्पर्यन्तानुसरणरणरणकत्वरिता मध्ये विश्रान्ति न कुर्वत इति क्रमस्य सातो ऽप्यलक्षणं प्राधान्ये हेतुः । स्वमामर्थ्यमाकाङ्क्षायोग्यतासन्निधयः । विभाव्यत इति । विशब्देन विभक्ततोक्ता; विभक्ततया बालप्रिया ऽस्वसामर्थ्यैऽत्यादिकारिकाद्वयमवतारयति वृत्तौ--ऽइदानीम्ऽ इत्यादि । ऽतत्प्रतीतेःऽ व्यङ्ग्यप्रतीतेः । ऽन व्यालुप्यतेऽ नापगच्छति प्रत्युत सिध्यति । ननु कारिकायां सतो ऽपि क्रमस्यालक्षणं दर्शितं, तस्य कथं प्राधान्योपपादकत्वमित्यत आह--प्राधान्यादेवेत्यादि । प्राधान्यादेव व्यङ्ग्यस्येत्यर्थात् । तदिति । तत्पर्यन्तं प्रयोजनभूतप्रतीयमानार्थपर्यन्तं यदनुसरणं बुध्यानुधावनं, ऽतत्तात्पर्येऽति पाठे प्रतीयमानरूपतात्पर्यार्थं प्रति यदनुसरणमित्यर्थः । तत्र रणरणकेन औत्सुक्येन त्वरिताः सन्त इत्यर्थः । सहृदया इति शेषः । मध्ये वाच्यांशचर्वणायाम् । विश्रान्तिं न कुर्वत इति । तथा च का कथा क्रमपर्यालोचनायामिति भावः । हेतुरिति । ज्ञापकमित्यर्थः । ऽस्वसामर्थ्येऽत्यस्य स्वस्य पदार्थस्य यत् सामर्थ्यं सहकारीत्यर्थाभिप्रायेण विवृणोति--आकाङ्क्षेत्यादि । कारिकायां ऽव्यापारनिष्पत्ताऽविति स्वव्यापारस्य वाक्यार्थप्रतिपादनरूपस्य निष्पत्तौ सत्यां वाक्यार्थबुद्धावित्यर्थः । वृत्तौ ऽविभक्ततयेऽति कारिकोपस्कार इति भ्रमं नुदति-विशब्देनेति । भाव्यते प्रतिपत्तृभिर्ज्ञायते । अनेनेति । विभावनमात्रनिषेधेन यथा स्वसामर्थ्यवशेनैव वाक्यार्थं प्रकाशयन्नपि पदार्थो व्यापारनिष्पत्तौ न भाव्यते विभक्ततया । तद्वत् स-चेतसां सो ऽर्थो वाच्यार्थ-विमुखात्मनाम् । बुद्धौ तत्त्वार्थ-दर्शिन्यां झटित्य् एवावभासते

svasāmarthyavaśenaiva vākyārthe pratipādayan / yathā vyāpāraniṣpattau padārtho na vibhāvyate // 11 // locanam na vyālupyata iti / prādhānyādeva tatparyantānusaraṇaraṇaraṇakatvaritā madhye viśrānti na kurvata iti kramasya sāto 'pyalakṣaṇaṃ prādhānye hetuḥ / svamāmarthyamākāṅkṣāyogyatāsannidhayaḥ / vibhāvyata iti / viśabdena vibhaktatoktā; vibhaktatayā bālapriyā 'svasāmarthyai'tyādikārikādvayamavatārayati vṛttau--'idānīm' ityādi / 'tatpratīteḥ' vyaṅgyapratīteḥ / 'na vyālupyate' nāpagacchati pratyuta sidhyati / nanu kārikāyāṃ sato 'pi kramasyālakṣaṇaṃ darśitaṃ, tasya kathaṃ prādhānyopapādakatvamityata āha--prādhānyādevetyādi / prādhānyādeva vyaṅgyasyetyarthāt / taditi / tatparyantaṃ prayojanabhūtapratīyamānārthaparyantaṃ yadanusaraṇaṃ budhyānudhāvanaṃ, 'tattātparye'ti pāṭhe pratīyamānarūpatātparyārthaṃ prati yadanusaraṇamityarthaḥ / tatra raṇaraṇakena autsukyena tvaritāḥ santa ityarthaḥ / sahṛdayā iti śeṣaḥ / madhye vācyāṃśacarvaṇāyām / viśrāntiṃ na kurvata iti / tathā ca kā kathā kramaparyālocanāyāmiti bhāvaḥ / heturiti / jñāpakamityarthaḥ / 'svasāmarthye'tyasya svasya padārthasya yat sāmarthyaṃ sahakārītyarthābhiprāyeṇa vivṛṇoti--ākāṅkṣetyādi / kārikāyāṃ 'vyāpāraniṣpattā'viti svavyāpārasya vākyārthapratipādanarūpasya niṣpattau satyāṃ vākyārthabuddhāvityarthaḥ / vṛttau 'vibhaktataye'ti kārikopaskāra iti bhramaṃ nudati-viśabdeneti / bhāvyate pratipattṛbhirjñāyate / aneneti / vibhāvanamātraniṣedhena yathā svasāmarthyavaśenaiva vākyārthaṃ prakāśayannapi padārtho vyāpāraniṣpattau na bhāvyate vibhaktatayā / tadvat sa-cetasāṃ so 'rtho vācyārtha-vimukhātmanām / buddhau tattvārtha-darśinyāṃ jhaṭity evāvabhāsate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्ये ऽर्थे विमुखो विश्रान्तिनिबन्धनं परितोषमलभमान आत्मा हृदयं येषामित्यनेन सचेतसामित्यस्यैवार्थो ऽभिव्यक्तः । सहृदयानामेव तर्ह्ययं महिमास्तु, न तु काव्यस्यासौ कश्चिदतिशय इत्याशङ्क्याह-अवभासत इति । तेनात्र विभक्ततया न भासते, न तु वाच्यस्य सर्वथैवानवभासः । अत एव तृतीयोद्द्योते घटप्रदीपद्दष्टान्तबलाद्व्यङ्ग्यप्रतीतिकाले ऽपि वाच्यप्रतीतिर्न विघटत इति यद्वक्ष्यति तेन सहास्य ग्रन्थस्य न विरोधः ॥ ११॥ ,१२ ॥ बालप्रिया वस्तुसत्ताया अभ्यनुज्ञानादित्यर्थः । तेनेति । विद्यमानक्रमालक्षणप्रतपादनेनेत्यर्थः । विरुद्धमेवेत्यनेनास्य सम्बन्धः । स्फोटाभिप्रायेणेति । वाक्यतदर्थावविभक्तस्फोटरूपावित्यभिप्रायेणेत्यर्थः । कारिकायां ऽसो ऽर्थऽ इति । वाक्यार्थरूपवाच्यार्थः । ऽतत्वार्थेऽति । व्यङ्ग्यार्थेत्यर्थः । ऽवाच्यार्थविमुखात्मनाऽमित्यत्र विमुखशब्दं प्रकरणलब्धमर्थमादाय व्याचष्टे--वाच्य इत्यादि । विश्रान्तिरेव निबन्धनं कारणं यस्य तम् । नात्यन्तं वाच्यबहिर्मुख इति भावः । विशेषणस्यास्य फलमाह--अनेनति । अभिव्यक्तः प्रदर्शितः । सहृदयानामेवेत्यादि । यद्युक्तलक्षणसहृदयबुध्युपाधिकमस्य झाटित्येन स्फुरणं, तर्ह्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तद्बुद्धेरेव तद्धेतुत्वात्सहृदयानामेव लोरोत्तरः कश्चिदतिशयो ऽयं न काव्यस्येत्यर्थः । अवभासत इतीति । काव्यश्रवणसमयसमनन्तरसमासाद्यमानजन्मनस्तदर्शवभासस्य कार्यस्य परिस्फुटोपलब्धस्य काव्यव्यापारैकनिबन्धनत्वनिश्चयात्काव्यस्यैवायमतिशय इति भावः । तेनेत्यादि । तेन उक्तेन कारिकाद्वयव्याख्यानप्रकारेण । अत्र वाच्यार्थे । विभक्तता व्यङ्ग्यार्थापेक्षया पृथकत्वम् । न भासते विभक्तत्वस्य केवलमनवभासनमित्यर्थः । सर्वथैवेति । स्वरूपेणापीति यावत् । केचित्तु ऽविभक्ततयेऽति पठित्वा अत्रेति बुद्धावित्यर्थः । विभक्ततयेति । वाच्यादित्यर्थात् । न भासत इति व्यङ्ग्यो ऽर्थ इति शेषः ; येन क्रमो लक्ष्येत इति व्याचक्षते । अत एवेति । उक्तव्याक्यानादेवेत्यर्थः । वाच्यस्य स्वरूपतो ऽवभासाङ्गीकरणाद्विभागमात्रस्यानवभासाङ्गीकाराच्चेति यावत् । एवं वाच्यव्यतिरेकिणो व्यङ्ग्यस्यार्थस्य सद्भावं प्रतिपाद्य प्रकृत उपयोजयन्नाह--- यत्रार्थः शब्दो वा तम् अर्थम् उपसर्जनीकृत-स्वार्थौ । व्यङ्क्तः काव्य-विशेषः स ध्वनिर् इति सूरिभिः कथितः

vācye 'rthe vimukho viśrāntinibandhanaṃ paritoṣamalabhamāna ātmā hṛdayaṃ yeṣāmityanena sacetasāmityasyaivārtho 'bhivyaktaḥ / sahṛdayānāmeva tarhyayaṃ mahimāstu, na tu kāvyasyāsau kaścidatiśaya ityāśaṅkyāha-avabhāsata iti / tenātra vibhaktatayā na bhāsate, na tu vācyasya sarvathaivānavabhāsaḥ / ata eva tṛtīyoddyote ghaṭapradīpaddaṣṭāntabalādvyaṅgyapratītikāle 'pi vācyapratītirna vighaṭata iti yadvakṣyati tena sahāsya granthasya na virodhaḥ // 11// ,12 // bālapriyā vastusattāyā abhyanujñānādityarthaḥ / teneti / vidyamānakramālakṣaṇapratapādanenetyarthaḥ / viruddhamevetyanenāsya sambandhaḥ / sphoṭābhiprāyeṇeti / vākyatadarthāvavibhaktasphoṭarūpāvityabhiprāyeṇetyarthaḥ / kārikāyāṃ 'so 'rtha' iti / vākyārtharūpavācyārthaḥ / 'tatvārthe'ti / vyaṅgyārthetyarthaḥ / 'vācyārthavimukhātmanā'mityatra vimukhaśabdaṃ prakaraṇalabdhamarthamādāya vyācaṣṭe--vācya ityādi / viśrāntireva nibandhanaṃ kāraṇaṃ yasya tam / nātyantaṃ vācyabahirmukha iti bhāvaḥ / viśeṣaṇasyāsya phalamāha--anenati / abhivyaktaḥ pradarśitaḥ / sahṛdayānāmevetyādi / yadyuktalakṣaṇasahṛdayabudhyupādhikamasya jhāṭityena sphuraṇaṃ, tarhyanvayavyatirekābhyāṃ tadbuddhereva taddhetutvātsahṛdayānāmeva lorottaraḥ kaścidatiśayo 'yaṃ na kāvyasyetyarthaḥ / avabhāsata itīti / kāvyaśravaṇasamayasamanantarasamāsādyamānajanmanastadarśavabhāsasya kāryasya parisphuṭopalabdhasya kāvyavyāpāraikanibandhanatvaniścayātkāvyasyaivāyamatiśaya iti bhāvaḥ / tenetyādi / tena uktena kārikādvayavyākhyānaprakāreṇa / atra vācyārthe / vibhaktatā vyaṅgyārthāpekṣayā pṛthakatvam / na bhāsate vibhaktatvasya kevalamanavabhāsanamityarthaḥ / sarvathaiveti / svarūpeṇāpīti yāvat / kecittu 'vibhaktataye'ti paṭhitvā atreti buddhāvityarthaḥ / vibhaktatayeti / vācyādityarthāt / na bhāsata iti vyaṅgyo 'rtha iti śeṣaḥ ; yena kramo lakṣyeta iti vyācakṣate / ata eveti / uktavyākyānādevetyarthaḥ / vācyasya svarūpato 'vabhāsāṅgīkaraṇādvibhāgamātrasyānavabhāsāṅgīkārācceti yāvat / evaṃ vācyavyatirekiṇo vyaṅgyasyārthasya sadbhāvaṃ pratipādya prakṛta upayojayannāha--- yatrārthaḥ śabdo vā tam artham upasarjanīkṛta-svārthau / vyaṅktaḥ kāvya-viśeṣaḥ sa dhvanir iti sūribhiḥ kathitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भक्त्या बिभर्ति नैकत्वं रूपभेदादयं ध्वनिः अयमुक्तप्रारो ध्वनिर्भक्त्या नैकत्वं बिभर्ति भिन्नरूपत्वात् । वाच्यव्यतिरिक्तस्यार्थस्य वाच्यवाचकाभ्यां तात्पर्येण प्रकाशं यत्र व्यङ्ग्यप्राधान्ये स ध्वनिः । उपचारमात्रं तु भक्तिः । लोचनम् प्रथमं पक्षं निराकरोति--- भक्त्या बिभर्तिति । उक्तप्रकार इति पञ्चस्वर्थेषु योज्यम्---शब्दे ऽर्थे व्यापारे व्यङ्ग्ये समुदाये च । रूपभेदं दर्शयितुं ध्वनेस्तावद्रूपमाह---वाच्येति । तात्पर्येण विश्रान्तिधामतया प्रयोजनत्वेनेति यावत् । प्रकाशनं द्योतनमित्यर्थः । उपचारमात्रमिति । उपचारो गुणवृत्तिर्लक्षणा । उपचरणमतिशयितो व्यवहार इत्यर्थः । मात्रशब्देनेदमाह---यत्र लक्षणाव्यापारात्तृतीयादन्यश्चतुर्थः प्रयोजनद्योतनात्मा व्यापारो वस्तुस्थित्या सम्भवन्नप्यनुपयुज्यमानत्वेनानाद्रियमाणत्वादसत्कल्पः । ऽयमर्थंमधिकृत्यऽ इति बालप्रिया पर्यायवदिति । इन्द्रः शक्र इत्यादिपर्यायशब्दवाच्ययोरिवेत्यर्थः । ताद्रूप्यमैक्यम् । पृथिवीत्वमिवेत्यादि । यथा पृथवीत्वं पृथिव्या जलादिव्यावर्तकधर्मरूपत्वेन लक्षयं, तथा भक्तिः किं ध्वनेर्लक्षणमित्यर्थः । उतेत्यादि । काकवद्देवदत्तगृहमित्यत्र यथा काकस्सम्भवमात्रात् कदाचित्सत्वमात्रेम देवदत्तगृहस्योपलक्षणं, तथा भक्तिः किं ध्वनेरुपलक्षणमित्यर्थः । ऽअयं ध्वनिः भक्त्येकत्वमैक्यन्न बिभर्तीऽति कारिकायामन्वयः । शब्द इत्यादिसप्तम्यन्तपञ्चकस्य ऽअर्थेष्विऽत्यनेन सम्बन्धः । ऽतात्पर्येणेऽत्येतद्व्याचष्टे--विश्रान्तीति । गुणवृत्तौ लक्षणायाञ्च कथमुपचारशब्दप्रवृत्तिरित्यत आह---उपचरणमिति । यस्मिन्नर्थे यस्य शब्दस्य व्यवहारः प्रसिद्धः, तमतिलङ्ध्य तत्सम्बद्धे ऽन्यस्मिन्नर्थे तस्य शब्दस्य व्यवहारो ऽतिशयितो व्यवहारः । ऽउपचारमात्रम्ऽ इति मात्रशब्दप्रयोजनमाह-मात्रशब्देनेत्यादि । यत्रेति । परिम्लानमितयाद्युदाहरणेष्वित्यर्थः । प्रयोजनेत्यादि । तत्र हि वदतीत्यस्य साद्दश्यान्निमित्ताद्गमयतीत्यर्थे लक्षणा, तस्याः प्रयोजनं सन्तापस्य स्फुटतया प्रतिपत्तिरिति ध्वननव्यापारो मुख्यवृत्तिपरित्यागान्यथानुपपत्तिरूपया वस्तुस्थित्या सम्भवन्नपीत्यर्थः । अनुपयुज्यमानत्वेनेत्यादि । तत्प्रयोजनस्य चारुत्वविशेषाभावादिति भावः । ननु प्रयोजनविषयत्वादेव तस्याद्रियमाणत्वमवश्यम्भावीति कथमसत्कल्पत्वमिति शङ्कायां तद्व्यापारविषयस्य न मुख्यं प्रयोजनत्वं तल्लक्षणासमन्वयात्, किन्त्व मुख्यमेवेति प्रदर्शयितुं न्यायसूत्रकारोक्तं मुख्यप्रयोजनलक्षणमाह-यमिति । ऽयमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्परयोजनंऽ इति सूत्रम् । मा चैतत्स्याद्भक्तिर्लक्षणं ध्वनेरित्याह---- अतिव्याप्तेर् अथाव्याप्तेर् न चासौ लक्ष्यते तया

bhaktyā bibharti naikatvaṃ rūpabhedādayaṃ dhvaniḥ ayamuktaprāro dhvanirbhaktyā naikatvaṃ bibharti bhinnarūpatvāt / vācyavyatiriktasyārthasya vācyavācakābhyāṃ tātparyeṇa prakāśaṃ yatra vyaṅgyaprādhānye sa dhvaniḥ / upacāramātraṃ tu bhaktiḥ / locanam prathamaṃ pakṣaṃ nirākaroti--- bhaktyā bibhartiti / uktaprakāra iti pañcasvartheṣu yojyam---śabde 'rthe vyāpāre vyaṅgye samudāye ca / rūpabhedaṃ darśayituṃ dhvanestāvadrūpamāha---vācyeti / tātparyeṇa viśrāntidhāmatayā prayojanatveneti yāvat / prakāśanaṃ dyotanamityarthaḥ / upacāramātramiti / upacāro guṇavṛttirlakṣaṇā / upacaraṇamatiśayito vyavahāra ityarthaḥ / mātraśabdenedamāha---yatra lakṣaṇāvyāpārāttṛtīyādanyaścaturthaḥ prayojanadyotanātmā vyāpāro vastusthityā sambhavannapyanupayujyamānatvenānādriyamāṇatvādasatkalpaḥ / 'yamarthaṃmadhikṛtya' iti bālapriyā paryāyavaditi / indraḥ śakra ityādiparyāyaśabdavācyayorivetyarthaḥ / tādrūpyamaikyam / pṛthivītvamivetyādi / yathā pṛthavītvaṃ pṛthivyā jalādivyāvartakadharmarūpatvena lakṣayaṃ, tathā bhaktiḥ kiṃ dhvanerlakṣaṇamityarthaḥ / utetyādi / kākavaddevadattagṛhamityatra yathā kākassambhavamātrāt kadācitsatvamātrema devadattagṛhasyopalakṣaṇaṃ, tathā bhaktiḥ kiṃ dhvanerupalakṣaṇamityarthaḥ / 'ayaṃ dhvaniḥ bhaktyekatvamaikyanna bibhartī'ti kārikāyāmanvayaḥ / śabda ityādisaptamyantapañcakasya 'artheṣvi'tyanena sambandhaḥ / 'tātparyeṇe'tyetadvyācaṣṭe--viśrāntīti / guṇavṛttau lakṣaṇāyāñca kathamupacāraśabdapravṛttirityata āha---upacaraṇamiti / yasminnarthe yasya śabdasya vyavahāraḥ prasiddhaḥ, tamatilaṅdhya tatsambaddhe 'nyasminnarthe tasya śabdasya vyavahāro 'tiśayito vyavahāraḥ / 'upacāramātram' iti mātraśabdaprayojanamāha-mātraśabdenetyādi / yatreti / parimlānamitayādyudāharaṇeṣvityarthaḥ / prayojanetyādi / tatra hi vadatītyasya sāddaśyānnimittādgamayatītyarthe lakṣaṇā, tasyāḥ prayojanaṃ santāpasya sphuṭatayā pratipattiriti dhvananavyāpāro mukhyavṛttiparityāgānyathānupapattirūpayā vastusthityā sambhavannapītyarthaḥ / anupayujyamānatvenetyādi / tatprayojanasya cārutvaviśeṣābhāvāditi bhāvaḥ / nanu prayojanaviṣayatvādeva tasyādriyamāṇatvamavaśyambhāvīti kathamasatkalpatvamiti śaṅkāyāṃ tadvyāpāraviṣayasya na mukhyaṃ prayojanatvaṃ tallakṣaṇāsamanvayāt, kintva mukhyameveti pradarśayituṃ nyāyasūtrakāroktaṃ mukhyaprayojanalakṣaṇamāha-yamiti / 'yamarthamadhikṛtya pravartate tatparayojanaṃ' iti sūtram / mā caitatsyādbhaktirlakṣaṇaṃ dhvanerityāha---- ativyāpter athāvyāpter na cāsau lakṣyate tayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोचनम् दुःसहो जातः, मृदुकत्वादेव । अन्यस्य दत्तो मृटुः प्रद्दारो ऽन्यस्य च सम्पद्यते । दुस्सहश्च मृदुरपीति चित्रम् । दानेनात्र फलवत्त्वं लक्ष्यते । तथा---परोर्थेति । यद्यपि प्रस्तुतमहापुरुषापेक्षयानुभवतिशब्दो मुख्य एव, तथाप्यप्रस्तुते इक्षौ प्रशस्यमाने पीडाया अनुभवनेनासम्भवता पीडावत्त्वं लक्ष्यते; तच्च पीड्यमानत्वे पर्यवस्यति । नन्वस्त्यत्र प्रयोजनं तत्किमिति न ध्वन्यत इत्याशङ्क्याह---न चैवंविध इति ॥ १४ ॥ बालप्रिया उचितो यः क्रीडायोगः क्रीडाप्रसङ्गः, यद्वा--उचितायां क्रीडायां यो योगः सम्भवेत्तेन हेतुना । दत्त इति सम्बन्धः । ऽसपत्नीनां दुस्सहो जातऽ इत्यत्र गम्यं हेतुं विशेषणद्वारा दर्शयति---सौभाग्येत्याद्यप्राप्तानामित्यन्तेन । सौभाग्यसूचकत्वे हेतुन्दर्शयति---मृदुकत्वादेनेति मृदुको ऽपीत्यपिशब्दसूचितं विरोधं विशदयति---अन्यस्येत्यादि । एकस्य दत्तो ऽन्यस्य सम्पद्यत इत्येकः, मृदोस्सुसहतया मृदुरपि दुस्सह इत्यन्यश्च विरोध इत्यर्थः । अत्र मुख्यार्थस्य दानस्य बाधात्प्रहारो दत्त इत्यत्र दानेन दानसाध्यं फलवत्वं लक्ष्यत इत्याह---दानेनेत्यादि । फलवत्वमिति । कनिष्ठभार्यायाश्चरितार्थत्वमित्यर्थः । प्रयोजनञ्च प्रहारस्य सुखोपभोग्यत्वम् । तच्च नादरास्पदम् । परार्थ इति । इक्षुः परार्थं पीड्यते । महापुरुषश्च परार्थं पीडामनुभवति । इक्षुर्भज्यमानो ऽपि माधुर्यवान् । पुरुषो ऽपि परुषीकरणे सत्यपि अनुकूलस्वभाव एव । विकारो गुडादिः कोपादिश्च । वृद्धिः परिपोषो ऽभ्युदयश्च । अक्षेत्रमूषरभूमिरनुचितस्थानञ्च । अत्रेक्षुपक्षे ऽअनुभवतिशब्दऽ इति वृत्युक्तं लाक्षाणिकत्वमुपपादयति---यद्यपीत्यादिना । अनुभवनेनासम्भवतेति । अनुभवनं हि ज्ञानं मुख्यार्थभूतं तच्चेक्षोरचेतनत्वादसम्भवदित्यर्थः । तच्च पीडावत्वञ्च । पीड्यमानत्व इति । मर्द्यमानत्व इत्यर्थः । प्रयोजनञ्च कष्टावस्थत्वन्तदपि नादरास्पदम् । नन्वित्यादि । ध्वन्यत इति । ध्वनिव्यवहारविषय इत्यर्थः । वृत्तौ ऽएवंविधऽ इतिर् । इद्दशमनादरपदं प्रयोजनमित्यर्थः । ऽध्वनेर्विषयःऽ ध्वनिव्यवहारस्य विषयः ॥ १४ ॥ यतः--- उक्त्य्-अन्तरेणाशक्यं यत् तच् चारुत्वं प्रकाशयन् । शब्दो व्यञ्जकतां बिभ्रद् ध्वन्य्-उक्तेर् विषयीभवेत्

locanam duḥsaho jātaḥ, mṛdukatvādeva / anyasya datto mṛṭuḥ praddāro 'nyasya ca sampadyate / dussahaśca mṛdurapīti citram / dānenātra phalavattvaṃ lakṣyate / tathā---parortheti / yadyapi prastutamahāpuruṣāpekṣayānubhavatiśabdo mukhya eva, tathāpyaprastute ikṣau praśasyamāne pīḍāyā anubhavanenāsambhavatā pīḍāvattvaṃ lakṣyate; tacca pīḍyamānatve paryavasyati / nanvastyatra prayojanaṃ tatkimiti na dhvanyata ityāśaṅkyāha---na caivaṃvidha iti // 14 // bālapriyā ucito yaḥ krīḍāyogaḥ krīḍāprasaṅgaḥ, yadvā--ucitāyāṃ krīḍāyāṃ yo yogaḥ sambhavettena hetunā / datta iti sambandhaḥ / 'sapatnīnāṃ dussaho jāta' ityatra gamyaṃ hetuṃ viśeṣaṇadvārā darśayati---saubhāgyetyādyaprāptānāmityantena / saubhāgyasūcakatve hetundarśayati---mṛdukatvādeneti mṛduko 'pītyapiśabdasūcitaṃ virodhaṃ viśadayati---anyasyetyādi / ekasya datto 'nyasya sampadyata ityekaḥ, mṛdossusahatayā mṛdurapi dussaha ityanyaśca virodha ityarthaḥ / atra mukhyārthasya dānasya bādhātprahāro datta ityatra dānena dānasādhyaṃ phalavatvaṃ lakṣyata ityāha---dānenetyādi / phalavatvamiti / kaniṣṭhabhāryāyāścaritārthatvamityarthaḥ / prayojanañca prahārasya sukhopabhogyatvam / tacca nādarāspadam / parārtha iti / ikṣuḥ parārthaṃ pīḍyate / mahāpuruṣaśca parārthaṃ pīḍāmanubhavati / ikṣurbhajyamāno 'pi mādhuryavān / puruṣo 'pi paruṣīkaraṇe satyapi anukūlasvabhāva eva / vikāro guḍādiḥ kopādiśca / vṛddhiḥ paripoṣo 'bhyudayaśca / akṣetramūṣarabhūmiranucitasthānañca / atrekṣupakṣe 'anubhavatiśabda' iti vṛtyuktaṃ lākṣāṇikatvamupapādayati---yadyapītyādinā / anubhavanenāsambhavateti / anubhavanaṃ hi jñānaṃ mukhyārthabhūtaṃ taccekṣoracetanatvādasambhavadityarthaḥ / tacca pīḍāvatvañca / pīḍyamānatva iti / mardyamānatva ityarthaḥ / prayojanañca kaṣṭāvasthatvantadapi nādarāspadam / nanvityādi / dhvanyata iti / dhvanivyavahāraviṣaya ityarthaḥ / vṛttau 'evaṃvidha' itir / iddaśamanādarapadaṃ prayojanamityarthaḥ / 'dhvanerviṣayaḥ' dhvanivyavahārasya viṣayaḥ // 14 // yataḥ--- ukty-antareṇāśakyaṃ yat tac cārutvaṃ prakāśayan / śabdo vyañjakatāṃ bibhrad dhvany-ukter viṣayībhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्त्यन्तरेमाशक्यं यत्तच्चारुत्वं प्रकाशयन् । शब्दो व्यञ्जकतां बिभ्रद्ध्वन्युक्तेर्विषयीभवेत् ॥ १५ ॥ अत्र चोदाहृते विषये नोवत्यन्तराशक्यचारुत्वव्यक्तिहेतुः शब्दः । कुञ्च- रूढा ये विषये ऽन्यत्र शब्दाः स्व-विषयाद् अपि । लावण्याद्याः प्रयुक्तास् ते न भवन्ति पदं ध्वनेः

uktyantaremāśakyaṃ yattaccārutvaṃ prakāśayan / śabdo vyañjakatāṃ bibhraddhvanyukterviṣayībhavet // 15 // atra codāhṛte viṣaye novatyantarāśakyacārutvavyaktihetuḥ śabdaḥ / kuñca- rūḍhā ye viṣaye 'nyatra śabdāḥ sva-viṣayād api / lāvaṇyādyāḥ prayuktās te na bhavanti padaṃ dhvaneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उक्तचतुष्टयचयत्वात्समुदायश्चात्र शब्दपदार्थ इत्यर्थः । उदाहृते विषय इत्यस्य विवरणम्--वदतीत्यादाविति ॥ १५ ॥ मूलत एवेत्यादि । ध्वनौ तावत् प्रयोजनं तस्यादरास्पदत्वञ्चेति द्वयमपेक्षितं, तयोर्मूलभूतं प्रयोजनमेव नास्तीत्यर्थः । स्वविषयशब्देन स्वमुख्यार्थो विवक्षित इत्याह---लवणेत्यादि । रूढत्वोक्तिः प्रयोजनाभावप्रकटनार्थेत्याह--रूढत्वदेवेति । व्यवधानमन्तरेंण स्वार्थसमर्पकत्वं हि रूढत्वं, तदिह मुख्यार्थबाधतद्योगप्रयोजनत्रयसान्निध्यापेक्षणरूपव्यवधानशून्यत्वं रूढशब्देन दर्शितमिति प्रयोजनराहित्यमत्र व्यवतिष्ठत एवेत्यर्थः । ध्वनिव्यवहारः प्रकारन्तरेण प्रवर्तते । न तथाविधशब्दमुखेन । लोचनम् रूढत्वादेव त्रितयसन्निध्यपेक्षणव्यवधानशून्याः । यदाह---- निरूढा लक्षणाः कश्चित्सामर्थ्यदभिधानवत् । इति । ते तस्मिन् स्वविषयादन्यत्र प्रयुक्ता अपि न ध्वनेः पदं भवन्ति; न तत्र ध्वनिव्यवहारः । उपचरिता शब्दस्य वृत्तिर्गोणी; लाक्षणिका गृह्यन्ते । लोम्नामनुगतमनुलोमं मर्दनम् । कूलस्य प्रतिपक्षतया स्थितं स्त्रोतः प्रतिकूलम् । तुल्यगुरुः सब्रह्मचारी इति मुख्यो विषयः । अन्यः पुनरुपचरित एव । न चात्र प्रयोजनं किञ्चिदुद्दिश्य लक्षणा प्रवृत्तेति न तद्विषयो ध्वननव्यवहारः । बालप्रिया निरूढा इति । काञ्चिल्लक्षणाः । सामर्थ्यत् नियमेन प्रयोगसामर्थ्यात् अभिधानवद्भवन्ति । ऽप्रयुक्ताऽ इत्यादिकारिकांशमनुषङ्गेण व्याचष्टे---ते तस्मिन्नित्यादि । ऽतेषु चोपचरितशब्दवृत्तिऽरिति ग्रन्थं व्याचष्टे---उपचरितेत्याद । ऽलावण्याद्याऽ इत्यत्रादिपदार्थमाह---आदीत्यादि । अन्य इति । अनुरोधी विरोधी तुल्य इति लोकप्रसिद्धो ऽर्थ इत्यर्थः । ऽतथाविधऽ इत्यादि ऽमुखेनेऽत्यन्तं वृत्तिग्रन्थं शङ्कासमाधानाभ्यां विवृणोति-नन्वित्यादि । पुस्तके दृश्यमानाया ऽदेवडिऽत्यादिगाथाया ग्रन्तेषु तत्र तत्राक्षरभेदा दृश्यन्ते । अतश्चास्याः स्वरूपं छायां च निश्चेतुं न शक्नोमि । सहृदया निश्चिन्वन्तु ॥ ऽप्रियतमामुखस्यैवेऽति ऽप्रियतमस्यैवेऽति च पाठः । व्यञ्जकत्वेनैवेति । अर्थगतव्यञ्जनव्यापारेणैवेत्यर्थः । ऽन तथाविधेऽत्यादिकं व्याचष्टे--न तूपचरितेति ॥१६॥ ऽअपिचेऽत्यादिग्रन्थमवतारयिष्यन्नुक्तमनुवदति--एवमित्यादि । तेनेति । उक्तव्याप्त्यभावेनेत्यर्थः । अपि च--- मुख्यां वृत्तिं परित्यज्य गुण-वृत्त्यार्थ-दर्शनम् । यद् उद्दिश्य फलं तत्र शब्दो नैव स्खलद्-गतिः

uktacatuṣṭayacayatvātsamudāyaścātra śabdapadārtha ityarthaḥ / udāhṛte viṣaya ityasya vivaraṇam--vadatītyādāviti // 15 // mūlata evetyādi / dhvanau tāvat prayojanaṃ tasyādarāspadatvañceti dvayamapekṣitaṃ, tayormūlabhūtaṃ prayojanameva nāstītyarthaḥ / svaviṣayaśabdena svamukhyārtho vivakṣita ityāha---lavaṇetyādi / rūḍhatvoktiḥ prayojanābhāvaprakaṭanārthetyāha--rūḍhatvadeveti / vyavadhānamantareṃṇa svārthasamarpakatvaṃ hi rūḍhatvaṃ, tadiha mukhyārthabādhatadyogaprayojanatrayasānnidhyāpekṣaṇarūpavyavadhānaśūnyatvaṃ rūḍhaśabdena darśitamiti prayojanarāhityamatra vyavatiṣṭhata evetyarthaḥ / dhvanivyavahāraḥ prakārantareṇa pravartate / na tathāvidhaśabdamukhena / locanam rūḍhatvādeva tritayasannidhyapekṣaṇavyavadhānaśūnyāḥ / yadāha---- nirūḍhā lakṣaṇāḥ kaścitsāmarthyadabhidhānavat / iti / te tasmin svaviṣayādanyatra prayuktā api na dhvaneḥ padaṃ bhavanti; na tatra dhvanivyavahāraḥ / upacaritā śabdasya vṛttirgoṇī; lākṣaṇikā gṛhyante / lomnāmanugatamanulomaṃ mardanam / kūlasya pratipakṣatayā sthitaṃ strotaḥ pratikūlam / tulyaguruḥ sabrahmacārī iti mukhyo viṣayaḥ / anyaḥ punarupacarita eva / na cātra prayojanaṃ kiñciduddiśya lakṣaṇā pravṛtteti na tadviṣayo dhvananavyavahāraḥ / bālapriyā nirūḍhā iti / kāñcillakṣaṇāḥ / sāmarthyat niyamena prayogasāmarthyāt abhidhānavadbhavanti / 'prayuktā' ityādikārikāṃśamanuṣaṅgeṇa vyācaṣṭe---te tasminnityādi / 'teṣu copacaritaśabdavṛtti'riti granthaṃ vyācaṣṭe---upacaritetyāda / 'lāvaṇyādyā' ityatrādipadārthamāha---ādītyādi / anya iti / anurodhī virodhī tulya iti lokaprasiddho 'rtha ityarthaḥ / 'tathāvidha' ityādi 'mukhene'tyantaṃ vṛttigranthaṃ śaṅkāsamādhānābhyāṃ vivṛṇoti-nanvityādi / pustake dṛśyamānāyā 'devaḍi'tyādigāthāyā granteṣu tatra tatrākṣarabhedā dṛśyante / ataścāsyāḥ svarūpaṃ chāyāṃ ca niścetuṃ na śaknomi / sahṛdayā niścinvantu // 'priyatamāmukhasyaive'ti 'priyatamasyaive'ti ca pāṭhaḥ / vyañjakatvenaiveti / arthagatavyañjanavyāpāreṇaivetyarthaḥ / 'na tathāvidhe'tyādikaṃ vyācaṣṭe--na tūpacariteti //16// 'apice'tyādigranthamavatārayiṣyannuktamanuvadati--evamityādi / teneti / uktavyāptyabhāvenetyarthaḥ / api ca--- mukhyāṃ vṛttiṃ parityajya guṇa-vṛttyārtha-darśanam / yad uddiśya phalaṃ tatra śabdo naiva skhalad-gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयोजनावगमस्य सुखसम्पत्त्ये हि स शब्दः प्रयुज्यते तस्मिन्नमुख्यार्थे । यदि च ऽसिंहो वटुःऽ इति शौर्यातिशये ऽप्यवगमयितव्ये स्खलद्गतित्वं शब्दस्य तर्हि तत्परतीतिं नैव कुर्यादिति किमर्थं तस्य प्रयोगः । उपचारेम करिष्यतीति चेत्तत्रापि प्रयोजनान्तरमन्वेष्यं तत्राप्युपचार इत्यनवस्था । अथ न तत्र स्खलद्गतित्वं, तर्हि प्रयोजने ऽवगमयितव्ये न लक्षणाख्यो व्यापारः तत्सामग्र्यभावात् । न च नास्ति व्यापारः । न चासावभिधा, समयस्य तत्राभावात् । यद्व्यापारान्तरमभिधालक्षणातिरिक्तं स ध्वननव्यापारः । न बालप्रिया इति पाठमभिप्रेत्यैवं व्याख्यातम् । ऽचारुत्वातिशयविशिष्टार्थप्रकाशनलक्षणऽ इति पाठे तु कर्तव्य इत्यस्योत्पादयितव्ये इत्येवार्थः । प्रयोजने बोध्ये स्खलद्गतित्वस्य निषेधान्नामुख्यतापदेन तदेव विवक्षितमित्याह---बाधकेनेत्यादि । ननूक्तरूपामुख्यत्वाभ्युपगमः कथं दुष्टत्वापादकः । दुष्टत्वं हि व्याकरणसंस्कारराहित्यादिरूपमिति शङ्कायां प्रतिपिपादयिषितार्थप्रतीत्यजनकत्वेन वैयर्थ्यम्; तदत्र वविक्षितमित्याह---प्रयोजनेत्यादि । प्रयोजनावगमस्य शौर्यातिशयादेर्बोधस्य । सुखसम्पत्तये सुखेन जननाय । स शब्दः सिंहादिर्ल्लक्षकशब्दः । तस्मिन्नमुख्यार्थ इति । वट्वाद्यर्थ इत्यर्थः । किमतस्तत्राह--यदि चेति । शौर्येति । यथा वटौ तता शौर्यातिशये ऽपीत्यर्थः । तत्प्रतीतिं शौर्यातिशयप्रतीतिम् किमर्थमिति । तत्प्रयोगस्य वैयर्थ्यापात इत्यर्थः । अथ प्रयोजने ध्वननव्यापारं व्यवस्थापयिष्यन् उक्तमेवार्थं शङ्कापरिहाराभ्या प्रदर्शयन्नाह---उपचारेणेत्यादि । ऽकरिष्यतीऽत्यत्र ऽतत्प्रतीतिं तस्य प्रयोगऽ इति चानुषज्यते । तत्रापीति । शौर्यातिशये ऽपि लक्ष्ये सतीत्यर्थः । प्रयोजनान्तरमन्विष्यमिति । लक्षणायाः प्रयोजननियतत्वेनान्यत्प्रयोजनं किञ्चिदेषितव्यमित्यर्थः । तत्रापीति । तस्मिन् प्रयोजने ऽपि उपचारे पूर्ववदङ्गीकार्ये तत्राप्यन्यदेवं तत्राप्यन्यदित्यनवस्था मूलक्षयकारिणी स्यादित्यर्थः । अतः स्खलद्गतित्वाभ्युपगमो न युक्त इति भावः । ननु मा भूत्स्खलिदगतित्वं, तथापि लक्षणाया अभावः कुत इत्यत आह---अथेत्यादि । व्यञ्जनां परिशेषयितुमाह---न चेत्यादि । समयस्येति । सङ्केतस्येत्यर्थः । वक्ष्यमाणं वाचकत्वाश्रयेण गुणवृत्तेरवस्थानमुपपादयिष्यन्नभिधाशेषत्वं लक्षणायास्तावदुपपादयति---तेनेत्यादि । तेन यतः स्खलद्गतेश्शब्दस्य व्यापारो लक्षणा, ततो हेतोः । अभिधापुच्छभूतैव ऽलक्षणेऽत्यनेना य सम्बन्धः । तस्मात्--- वाचकत्वाश्रयेणैव गुण-वृत्तिर् व्यवस्थिता । व्यञ्जकत्वैक-मूलस्य ध्वनेः स्याल् लक्षणं कथम्

prayojanāvagamasya sukhasampattye hi sa śabdaḥ prayujyate tasminnamukhyārthe / yadi ca 'siṃho vaṭuḥ' iti śauryātiśaye 'pyavagamayitavye skhaladgatitvaṃ śabdasya tarhi tatparatītiṃ naiva kuryāditi kimarthaṃ tasya prayogaḥ / upacārema kariṣyatīti cettatrāpi prayojanāntaramanveṣyaṃ tatrāpyupacāra ityanavasthā / atha na tatra skhaladgatitvaṃ, tarhi prayojane 'vagamayitavye na lakṣaṇākhyo vyāpāraḥ tatsāmagryabhāvāt / na ca nāsti vyāpāraḥ / na cāsāvabhidhā, samayasya tatrābhāvāt / yadvyāpārāntaramabhidhālakṣaṇātiriktaṃ sa dhvananavyāpāraḥ / na bālapriyā iti pāṭhamabhipretyaivaṃ vyākhyātam / 'cārutvātiśayaviśiṣṭārthaprakāśanalakṣaṇa' iti pāṭhe tu kartavya ityasyotpādayitavye ityevārthaḥ / prayojane bodhye skhaladgatitvasya niṣedhānnāmukhyatāpadena tadeva vivakṣitamityāha---bādhakenetyādi / nanūktarūpāmukhyatvābhyupagamaḥ kathaṃ duṣṭatvāpādakaḥ / duṣṭatvaṃ hi vyākaraṇasaṃskārarāhityādirūpamiti śaṅkāyāṃ pratipipādayiṣitārthapratītyajanakatvena vaiyarthyam; tadatra vavikṣitamityāha---prayojanetyādi / prayojanāvagamasya śauryātiśayāderbodhasya / sukhasampattaye sukhena jananāya / sa śabdaḥ siṃhādirllakṣakaśabdaḥ / tasminnamukhyārtha iti / vaṭvādyartha ityarthaḥ / kimatastatrāha--yadi ceti / śauryeti / yathā vaṭau tatā śauryātiśaye 'pītyarthaḥ / tatpratītiṃ śauryātiśayapratītim kimarthamiti / tatprayogasya vaiyarthyāpāta ityarthaḥ / atha prayojane dhvananavyāpāraṃ vyavasthāpayiṣyan uktamevārthaṃ śaṅkāparihārābhyā pradarśayannāha---upacāreṇetyādi / 'kariṣyatī'tyatra 'tatpratītiṃ tasya prayoga' iti cānuṣajyate / tatrāpīti / śauryātiśaye 'pi lakṣye satītyarthaḥ / prayojanāntaramanviṣyamiti / lakṣaṇāyāḥ prayojananiyatatvenānyatprayojanaṃ kiñcideṣitavyamityarthaḥ / tatrāpīti / tasmin prayojane 'pi upacāre pūrvavadaṅgīkārye tatrāpyanyadevaṃ tatrāpyanyadityanavasthā mūlakṣayakāriṇī syādityarthaḥ / ataḥ skhaladgatitvābhyupagamo na yukta iti bhāvaḥ / nanu mā bhūtskhalidagatitvaṃ, tathāpi lakṣaṇāyā abhāvaḥ kuta ityata āha---athetyādi / vyañjanāṃ pariśeṣayitumāha---na cetyādi / samayasyeti / saṅketasyetyarthaḥ / vakṣyamāṇaṃ vācakatvāśrayeṇa guṇavṛtteravasthānamupapādayiṣyannabhidhāśeṣatvaṃ lakṣaṇāyāstāvadupapādayati---tenetyādi / tena yataḥ skhaladgateśśabdasya vyāpāro lakṣaṇā, tato hetoḥ / abhidhāpucchabhūtaiva 'lakṣaṇe'tyanenā ya sambandhaḥ / tasmāt--- vācakatvāśrayeṇaiva guṇa-vṛttir vyavasthitā / vyañjakatvaika-mūlasya dhvaneḥ syāl lakṣaṇaṃ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव ग्रन्धकारः सामान्येन विवक्षितान्यपरवाच्ये ध्वनौ भक्तेरभावमभ्यधात् । अस्माभिस्तु दुर्दुरूटं प्रत्याययितुमुक्तम्--भवत्वत्र लक्षणा, अलक्ष्यक्रमे तु कुपितो ऽपि किं करिष्यसीति । यदि तु न कुप्यते ऽसुवर्णपुष्पांऽ इत्यादावविवक्षितवाच्ये ऽपि मुख्यार्थबाधादिलक्षणासामग्रीमनपेक्ष्यैव व्यङ्ग्यार्थविश्रान्तिरित्यलं बहुना । उपसंहरति---तस्माद्भक्तिरिति ॥ १८ ॥ ननु मा भूद्ध्वनिरिति भक्तिरिति चैकं रूपम् । मा च भूद्भक्तिर्ध्वनेर्लक्षणम् । उपलक्षणं तु भविष्यति; यत्र ध्वनिर्भवति, तत्र भक्तिरप्यस्तीति भक्त्युपलक्षितो ध्वनिः । न तावदेतत्सर्वत्रास्ति, इयता च किं परस्य सिद्धं? किं वा नः त्रुटितं? इति तदाह---कस्यचिदित्यादि । ननु भक्तिस्तावच्चिस्न्तनैरुक्ता, तदुपलक्षणमुखेन च ध्वनिमपि बालप्रिया उक्तविधमनितरसाधारणं सौभाग्यं तत एवेत्यर्थः । संवेदयन्त इति । जानन्तीत्यर्थः । अत एवादौ तथा व्याख्यातमिति भावः । अत्र ग्रन्थकृद्वचनं संवादयति---अत एवेत्यादि । तर्हि कुतो भवतैव लक्षणामभ्युपेत्य व्याख्यातमित्यत आह--अस्माभिस्त्विति । दुर्दुरूटमिति । नास्तिकमयवाग्ग्रस्तमित्यर्थः । इत्युक्तमिति सम्बन्धः । ननु कस्य नाम कोपस्तत्त्वं कथ्यतामित्यत्राह---यदि त्विति । व्यङ्ग्यार्थविश्रान्तिरिति । अभिमतविषये ऽपि लक्षणाया न प्रभविष्णुतेति भावः ॥ १८ ॥ अथोपलक्षणपक्षस्यापि प्रतिक्षेपाय तच्छङ्कां वृत्तानुवादपूर्वकमुद्भावयति---नन्वित्यादिना भक्त्युपलक्षितो ध्वनिरित्यन्तेन । कथमुपलक्षणं भविष्यतीत्यत्राह---यत्रेत्यादि । यथा काकादिर्गृहादेर्न स्वरूपं, नापि लक्षणं, किन्तु कदाचित्सम्भवमात्राद्व्यावृत्तिप्रतिपत्तिहेतुस्तथा भक्तिरपीत्यर्थः । अस्योत्तरत्वेन कारिकामवतारयति---न तावदित्यादि । तावदिति सम्प्रतिपत्तौ । एतदिति । उपलक्षणमित्यर्थः । उपलक्षणं वस्तु सर्वत्र न भवतीति सम्प्रतिपन्नमित्यर्थः । इयता चेति । भक्तेरुपलक्षणत्वमात्रेम चेत्यर्थः । त्रुटितं छिन्नम् । ऽयदिचेऽत्यादिग्रन्थमवतारयति----नन्वित्यादि । किं तल्लक्षणणेनेति । ध्वनिलक्षणकरणं निष्फलं लक्षणफलस्येतरव्यावृत्ततया ध्वनिज्ञानस्योपलक्षणभूतया भकत्यैव समभवादित्यर्थः । तदभिधेत्यादिसमाधानग्रन्थस्य भावार्थं विवृणोति---अभिधानेत्यादि । अभिधानाभिधेयभाव इति । काव्येन सहेति शेषः । तावता किमत आह---ततश्चेति । अभिधावृत्ते सम्भाव्येत; यदि च गुणवृत्त्यैव ध्वनिर्लक्ष्यत इत्युच्यते तदभिधाव्यापारेण तदितरो ऽलङ्कारवर्गः समग्र एव लक्ष्यत इति प्रत्येकमलङ्काराणां लक्षणकरणवैयर्थ्यप्रसङ्गः । किं च लक्षणे ऽन्यैः कृते चास्य पक्ष-संसिद्धिर् एव नः

ata eva grandhakāraḥ sāmānyena vivakṣitānyaparavācye dhvanau bhakterabhāvamabhyadhāt / asmābhistu durdurūṭaṃ pratyāyayitumuktam--bhavatvatra lakṣaṇā, alakṣyakrame tu kupito 'pi kiṃ kariṣyasīti / yadi tu na kupyate 'suvarṇapuṣpāṃ' ityādāvavivakṣitavācye 'pi mukhyārthabādhādilakṣaṇāsāmagrīmanapekṣyaiva vyaṅgyārthaviśrāntirityalaṃ bahunā / upasaṃharati---tasmādbhaktiriti // 18 // nanu mā bhūddhvaniriti bhaktiriti caikaṃ rūpam / mā ca bhūdbhaktirdhvanerlakṣaṇam / upalakṣaṇaṃ tu bhaviṣyati; yatra dhvanirbhavati, tatra bhaktirapyastīti bhaktyupalakṣito dhvaniḥ / na tāvadetatsarvatrāsti, iyatā ca kiṃ parasya siddhaṃ? kiṃ vā naḥ truṭitaṃ? iti tadāha---kasyacidityādi / nanu bhaktistāvaccisntanairuktā, tadupalakṣaṇamukhena ca dhvanimapi bālapriyā uktavidhamanitarasādhāraṇaṃ saubhāgyaṃ tata evetyarthaḥ / saṃvedayanta iti / jānantītyarthaḥ / ata evādau tathā vyākhyātamiti bhāvaḥ / atra granthakṛdvacanaṃ saṃvādayati---ata evetyādi / tarhi kuto bhavataiva lakṣaṇāmabhyupetya vyākhyātamityata āha--asmābhistviti / durdurūṭamiti / nāstikamayavāggrastamityarthaḥ / ityuktamiti sambandhaḥ / nanu kasya nāma kopastattvaṃ kathyatāmityatrāha---yadi tviti / vyaṅgyārthaviśrāntiriti / abhimataviṣaye 'pi lakṣaṇāyā na prabhaviṣṇuteti bhāvaḥ // 18 // athopalakṣaṇapakṣasyāpi pratikṣepāya tacchaṅkāṃ vṛttānuvādapūrvakamudbhāvayati---nanvityādinā bhaktyupalakṣito dhvanirityantena / kathamupalakṣaṇaṃ bhaviṣyatītyatrāha---yatretyādi / yathā kākādirgṛhāderna svarūpaṃ, nāpi lakṣaṇaṃ, kintu kadācitsambhavamātrādvyāvṛttipratipattihetustathā bhaktirapītyarthaḥ / asyottaratvena kārikāmavatārayati---na tāvadityādi / tāvaditi sampratipattau / etaditi / upalakṣaṇamityarthaḥ / upalakṣaṇaṃ vastu sarvatra na bhavatīti sampratipannamityarthaḥ / iyatā ceti / bhakterupalakṣaṇatvamātrema cetyarthaḥ / truṭitaṃ chinnam / 'yadice'tyādigranthamavatārayati----nanvityādi / kiṃ tallakṣaṇaṇeneti / dhvanilakṣaṇakaraṇaṃ niṣphalaṃ lakṣaṇaphalasyetaravyāvṛttatayā dhvanijñānasyopalakṣaṇabhūtayā bhakatyaiva samabhavādityarthaḥ / tadabhidhetyādisamādhānagranthasya bhāvārthaṃ vivṛṇoti---abhidhānetyādi / abhidhānābhidheyabhāva iti / kāvyena saheti śeṣaḥ / tāvatā kimata āha---tataśceti / abhidhāvṛtte sambhāvyeta; yadi ca guṇavṛttyaiva dhvanirlakṣyata ityucyate tadabhidhāvyāpāreṇa taditaro 'laṅkāravargaḥ samagra eva lakṣyata iti pratyekamalaṅkārāṇāṃ lakṣaṇakaraṇavaiyarthyaprasaṅgaḥ / kiṃ ca lakṣaṇe 'nyaiḥ kṛte cāsya pakṣa-saṃsiddhir eva naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.