ननु ऽध्वनिस्वरूपं ब्रूमऽ इति प्रतिज्ञाय वाच्यप्रतीयमानाख्यौ द्वौ भेदावर्थस्येति वाच्याभिधाने का सङ्गतिः कारकाया इत्याशङ्क्य सङ्गतिं कर्तुमवतरणिकां करोति--तत्रेति । एवंविधे ऽभिधेये प्रयोजने च स्थित इत्यर्थः । भूमिरिव भूमिका । यथा अपूर्वनिर्माणे चिकीर्षिते पूर्वं भूमिर्विरच्यते, तथा ध्वनिस्वरूपे प्रतीयमानाख्ये निरूपयितव्ये निर्विवादसिद्धवाच्याभिधानं भूमिः । तत्पृष्टे ऽधिकप्रतीयमानांशोल्लिङ्गनात् । वाच्येन बालप्रिया किमर्थमेवं स्वनामप्रकटीकरणत्वेन व्याख्यानमित्यत आह--स्वेति । प्रवृत्त्यङ्गमेवेति । न ख्यात्यादिलाभायेत्येवकारार्थः । सम्भावनाप्रत्ययोत्पादनमुखेनेति । सम्भावना बहुमानः, प्रत्ययः तद्धेतुराप्तत्वबुद्धिः, तदुभयोत्पादनद्वारेणेत्यर्थः । किमेतत् ग्रन्थकाराभिप्रेतमित्यत्राह-इतीति । ग्रन्थान्ते वक्ष्यामः "आनन्दवर्धन इति प्रथिताभिधान" इत्यस्य व्याख्यावसरे प्रकाशयिष्यामः । उपसंहरति--एवमिति । ग्रन्थकृतः ध्वनिग्रन्थकृतः । मुख्यं प्रयोजनं प्रीतिरूपम् । मुख्यम्ऽ इत्यनेन धनादीन्यवान्तरप्रयोजनानि दर्शतानीत्यलम् ॥ १ ॥ ऽतत्र ध्वनेरेव लक्षयितुम्ऽ इत्यादिग्रन्थमवतारयति-निन्वित्यादि । वाच्याभिधाने का सङ्गतिरिति । अप्रकृतत्वात्तभिधानमसङ्गतमित्यर्थः । ऽतत्रेऽति भावलक्षणसप्तमीद्विवचनान्तात्त्रल् । तत्पदेनाभिधेयप्रयोजनयोः पूर्वोक्तयोः परामर्शः । स्थितयोरिति शेषश्चेत्याशयेन व्याचष्टे-एवंभूत इत्यादि । ऽएवंविधऽ इति च पाठः । ध्वनिस्वरूपे प्रीतिरूपे चेति तदर्थः । यद्वा-अभिधेयमात्रविशेषणमिदम् । विमतिपदपतित इति तदर्थः । भूमिरिव भूमिकेति । अवतरणमिवावतरणिका, पीठमिव पीठिका । इमानि पदानि "इवेप्रतिकृतावि"ति कन्प्रत्ययान्तानि । यथापूर्वेति । अपूर्वं यन्निर्मीयत इति अपूर्वनिर्माणं प्रासादादि तस्मिन् । निर्विवादसिद्धेति । ध्वनिवादिनां तत्प्रतिक्षेपकाणां च सम्प्रतिपन्नेत्यर्थः । भूमिः अधिष्टानं उपाय इति यावत् । वाच्यस्य भूमित्वे तदभिधानस्यापि भूमित्वम्, वाच्यप्रतीयमानार्थयोरधिष्टानाधिष्टेयभावेन प्रतीतेः । प्रतीयमानार्थेपयोगितया इह वाच्यार्थाभिधानं सङ्गतमेवेति भावः । कथं तस्य भूमिसाद्दश्यमित्यत आह--तदिति । तस्य वाच्यस्य पृष्टे पश्चात् । वाच्यप्रतीत्युत्तरकाल इति यावत् । अधिकस्यध वाच्य-प्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदाव् उभौ स्मृतौ
nanu 'dhvanisvarūpaṃ brūma' iti pratijñāya vācyapratīyamānākhyau dvau bhedāvarthasyeti vācyābhidhāne kā saṅgatiḥ kārakāyā ityāśaṅkya saṅgatiṃ kartumavataraṇikāṃ karoti--tatreti / evaṃvidhe 'bhidheye prayojane ca sthita ityarthaḥ / bhūmiriva bhūmikā / yathā apūrvanirmāṇe cikīrṣite pūrvaṃ bhūmirviracyate, tathā dhvanisvarūpe pratīyamānākhye nirūpayitavye nirvivādasiddhavācyābhidhānaṃ bhūmiḥ / tatpṛṣṭe 'dhikapratīyamānāṃśolliṅganāt / vācyena bālapriyā kimarthamevaṃ svanāmaprakaṭīkaraṇatvena vyākhyānamityata āha--sveti / pravṛttyaṅgameveti / na khyātyādilābhāyetyevakārārthaḥ / sambhāvanāpratyayotpādanamukheneti / sambhāvanā bahumānaḥ, pratyayaḥ taddheturāptatvabuddhiḥ, tadubhayotpādanadvāreṇetyarthaḥ / kimetat granthakārābhipretamityatrāha-itīti / granthānte vakṣyāmaḥ "ānandavardhana iti prathitābhidhāna" ityasya vyākhyāvasare prakāśayiṣyāmaḥ / upasaṃharati--evamiti / granthakṛtaḥ dhvanigranthakṛtaḥ / mukhyaṃ prayojanaṃ prītirūpam / mukhyam' ityanena dhanādīnyavāntaraprayojanāni darśatānītyalam // 1 // 'tatra dhvanereva lakṣayitum' ityādigranthamavatārayati-ninvityādi / vācyābhidhāne kā saṅgatiriti / aprakṛtatvāttabhidhānamasaṅgatamityarthaḥ / 'tatre'ti bhāvalakṣaṇasaptamīdvivacanāntāttral / tatpadenābhidheyaprayojanayoḥ pūrvoktayoḥ parāmarśaḥ / sthitayoriti śeṣaścetyāśayena vyācaṣṭe-evaṃbhūta ityādi / 'evaṃvidha' iti ca pāṭhaḥ / dhvanisvarūpe prītirūpe ceti tadarthaḥ / yadvā-abhidheyamātraviśeṣaṇamidam / vimatipadapatita iti tadarthaḥ / bhūmiriva bhūmiketi / avataraṇamivāvataraṇikā, pīṭhamiva pīṭhikā / imāni padāni "ivepratikṛtāvi"ti kanpratyayāntāni / yathāpūrveti / apūrvaṃ yannirmīyata iti apūrvanirmāṇaṃ prāsādādi tasmin / nirvivādasiddheti / dhvanivādināṃ tatpratikṣepakāṇāṃ ca sampratipannetyarthaḥ / bhūmiḥ adhiṣṭānaṃ upāya iti yāvat / vācyasya bhūmitve tadabhidhānasyāpi bhūmitvam, vācyapratīyamānārthayoradhiṣṭānādhiṣṭeyabhāvena pratīteḥ / pratīyamānārthepayogitayā iha vācyārthābhidhānaṃ saṅgatameveti bhāvaḥ / kathaṃ tasya bhūmisāddaśyamityata āha--taditi / tasya vācyasya pṛṣṭe paścāt / vācyapratītyuttarakāla iti yāvat / adhikasyadha vācya-pratīyamānākhyau tasya bhedāv ubhau smṛtau
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.