उद्धाप्यत इति । अबाववादिभिरपीति शेषः । वृत्तौ ऽसन्निवेशेऽ त्यस्य शब्दार्थयोः संस्थानेत्यर्थः । ऽयऽ इत्यादिनिर्देशस्य फलमाह--यो ऽर्थ इत्यादि । यदा यच्छब्देन । यच्छब्द वटितवाक्येनेति यावत् । परेणापि पूर्वपक्षिणापि । एतत् प्रतीयमानं वस्तु । तावत् आदौ संप्रतिपत्तौ वा । अभ्युपगतमिति । प्रतीयमानस्य काव्यार्थान्तर्भावादिति भावः । तदित्यादि । तदभ्युपगमः प्रतीयमानाभ्युपगमः । ह्यंशत्वे सति उपपद्यत एवेति सम्बन्धः । एकांशाङ्गीकारे अंशान्तरस्यावारणीयत्वादिति भावः । तदभ्युपगम एवोपपद्यते, नानभ्युपगम इति वा । यद्वा--एतत् काव्यार्थस्य सहृदयश्लाध्यत्वम् । तदभ्युपगमः सहृद्यश्लाध्यत्वाभ्युपगम इति । एवञ्च पूर्वपक्षोक्तानुमानमपि परास्तमित्याह--तेनेत्यादि । तेन उक्तभङ्ग्या ध्वनेरात्मत्वप्रतिपादनेन । इति दर्शितमित्यनेनान्वयः । तत्रेति । तदनुमान इत्यर्थः । असिद्ध इति । स्वरूपासिद्ध इत्यर्थः । ननु ध्वनेरात्मत्वे ऽपि चारुत्वहेतुत्वं किं न स्यादत्यतो दृष्टान्तगर्भंमाह-न हीति । ऽइति न भवति हीऽति सम्बन्धः । लोक इति शेषः । ननु प्रतीयमानस्य वाच्यार्थश्लाघालक्षणातिशयहेतुत्वेन चारुत्वहेतुत्वमस्त्येवेति कथमसिद्धः । लोके ऽप्यात्मा चारुत्वहेतुः, शवशरीरे सर्वाभरणभूषिते ऽपि चारुत्वादर्शनादित्यत्राह--अथाप्येवमिति । अथापि यद्यपि । एवमिति । आत्मनश्चारुत्वहेतुत्वमित्यर्थः । स्यादित्यभ्युपगमे । तथापीति । तथापीह दोषो ऽस्तीत्यर्थः । तमाह--वाच्य इति । अनैकान्तिकः व्यभिचारी । प्रतीयमानसंवलनोपाधिकस्य चारुत्वहेतुत्वस्य वाच्यार्ते ऽपि सत्त्वात्तस्य गुणालङ्कारव्यतिरिक्तत्वच्च तत्र व्यभिचार इत्यर्थः । तत्र वाच्यः प्रसिद्धो यः प्रकारैर् उपमादिभिः । बहुधा व्याकृतः सो ऽन्यैः काव्यलक्ष्म-विधायिभिः
uddhāpyata iti / abāvavādibhirapīti śeṣaḥ / vṛttau 'sanniveśe' tyasya śabdārthayoḥ saṃsthānetyarthaḥ / 'ya' ityādinirdeśasya phalamāha--yo 'rtha ityādi / yadā yacchabdena / yacchabda vaṭitavākyeneti yāvat / pareṇāpi pūrvapakṣiṇāpi / etat pratīyamānaṃ vastu / tāvat ādau saṃpratipattau vā / abhyupagatamiti / pratīyamānasya kāvyārthāntarbhāvāditi bhāvaḥ / tadityādi / tadabhyupagamaḥ pratīyamānābhyupagamaḥ / hyaṃśatve sati upapadyata eveti sambandhaḥ / ekāṃśāṅgīkāre aṃśāntarasyāvāraṇīyatvāditi bhāvaḥ / tadabhyupagama evopapadyate, nānabhyupagama iti vā / yadvā--etat kāvyārthasya sahṛdayaślādhyatvam / tadabhyupagamaḥ sahṛdyaślādhyatvābhyupagama iti / evañca pūrvapakṣoktānumānamapi parāstamityāha--tenetyādi / tena uktabhaṅgyā dhvanerātmatvapratipādanena / iti darśitamityanenānvayaḥ / tatreti / tadanumāna ityarthaḥ / asiddha iti / svarūpāsiddha ityarthaḥ / nanu dhvanerātmatve 'pi cārutvahetutvaṃ kiṃ na syādatyato dṛṣṭāntagarbhaṃmāha-na hīti / 'iti na bhavati hī'ti sambandhaḥ / loka iti śeṣaḥ / nanu pratīyamānasya vācyārthaślāghālakṣaṇātiśayahetutvena cārutvahetutvamastyeveti kathamasiddhaḥ / loke 'pyātmā cārutvahetuḥ, śavaśarīre sarvābharaṇabhūṣite 'pi cārutvādarśanādityatrāha--athāpyevamiti / athāpi yadyapi / evamiti / ātmanaścārutvahetutvamityarthaḥ / syādityabhyupagame / tathāpīti / tathāpīha doṣo 'stītyarthaḥ / tamāha--vācya iti / anaikāntikaḥ vyabhicārī / pratīyamānasaṃvalanopādhikasya cārutvahetutvasya vācyārte 'pi sattvāttasya guṇālaṅkāravyatiriktatvacca tatra vyabhicāra ityarthaḥ / tatra vācyaḥ prasiddho yaḥ prakārair upamādibhiḥ / bahudhā vyākṛtaḥ so 'nyaiḥ kāvyalakṣma-vidhāyibhiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.