लोचनम् रत्यभावे कामवस्थामात्रं तर्त् । इर्ष्याविप्रलम्भः प्रमयखण्डनादिना खण्डितया सह । विरहविप्रलम्भः । पुनः खण्डितया प्रसाद्यमानयापि प्रसादमगृह्णन्त्या ततः पश्चात्तापपरीतत्वेन विरहोत्कण्ठितया सह मन्तव्यः । प्रवासविप्रलम्भः प्रोषितभर्तृकया सहेति विभागः । आदिग्रहमाच्छापादिकृतः विप्रलम्भ इव च विप्रलम्भः । वञ्चनायां ह्यभिलषितो विषयो न लभ्यते; एवमत्र । तेषां चेति । एकत्र सम्भोगादीनामपरत्र विभावादीनाम् । आश्रयो मलयादिः मारुतादीनां विभावानामिति यदुच्यते तद्देशशब्देन गतार्थम् । तस्मादाश्रयः कारणम् । यथा ममैव--- दयितया ग्रथिता स्रगियं मया हृदयधामनि नित्यनियोजिता । गलति शुष्कतयापि सुधारसं विरहदाहरुजां परिहारकम् ॥ तस्येति शृङ्गारस्य । अङ्गिनां रसादीनां प्रभेदस्तत्सम्बन्धकल्पनेत्यर्थः । बालप्रिया रत्यभाव इति निमित्ते सप्तमी । रतेरभावेन हेतुनेत्यर्थः । निश्चितपरस्पराधिष्टाना हि रतिः शृङ्गारस्थायी । कामावस्थामात्रं तदिति । रत्नावलीगता रतिः अभिलाषरूपैवेत्यर्थः । प्रणयेति । प्रणयः स्नेहः प्रार्थना वा । खण्डितयेति । खण्डितया सहेति सम्बन्धः । प्रसाद्यमानयेत्यादि खण्जिताविशेषणम् । उक्तानामभिलाषादीनां वञ्चनार्थकविप्रलम्भपदेन व्यवहारमुपपायति---विप्रलम्भ इवेति । विप्रलम्भशब्दो गौम इति भावः । द्वयोः साम्यमाह--वञ्चनायामित्यादि । एवमत्रेति । तथा अभिलाषादावित्यर्थः । वृत्तौ ऽतेषां च प्रत्येकम्ऽ इति ऽतेषां च देशेऽत्युभयत्र स्थितेतेषामिति पदे क्रमेण विवृणोति---एकत्रेत्यादि । देशकालाश्रयावस्थाभेद इत्यत्राश्रयपदस्य केषाञ्चिद्व्याख्यानं न युक्तमित्याह---आश्रय इत्यादि । तदित्यादि । तथार्थे सति पौनरुक्त्यं स्यादित्यर्थः । दयितयेति । शुष्कतरापीति च पाठः । हृदयतापातिशयेन शुष्कत्वम् । सुधारसं गलति स्रावयतीत्यतिशयोक्तिः । अत्रोद्दीपकत्वेन दिङ्मात्रं तूच्यते येन व्युत्पन्नानां स-चेतसाम् । बुद्धिर् आसादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति
locanam ratyabhāve kāmavasthāmātraṃ tart / irṣyāvipralambhaḥ pramayakhaṇḍanādinā khaṇḍitayā saha / virahavipralambhaḥ / punaḥ khaṇḍitayā prasādyamānayāpi prasādamagṛhṇantyā tataḥ paścāttāpaparītatvena virahotkaṇṭhitayā saha mantavyaḥ / pravāsavipralambhaḥ proṣitabhartṛkayā saheti vibhāgaḥ / ādigrahamācchāpādikṛtaḥ vipralambha iva ca vipralambhaḥ / vañcanāyāṃ hyabhilaṣito viṣayo na labhyate; evamatra / teṣāṃ ceti / ekatra sambhogādīnāmaparatra vibhāvādīnām / āśrayo malayādiḥ mārutādīnāṃ vibhāvānāmiti yaducyate taddeśaśabdena gatārtham / tasmādāśrayaḥ kāraṇam / yathā mamaiva--- dayitayā grathitā sragiyaṃ mayā hṛdayadhāmani nityaniyojitā / galati śuṣkatayāpi sudhārasaṃ virahadāharujāṃ parihārakam // tasyeti śṛṅgārasya / aṅgināṃ rasādīnāṃ prabhedastatsambandhakalpanetyarthaḥ / bālapriyā ratyabhāva iti nimitte saptamī / raterabhāvena hetunetyarthaḥ / niścitaparasparādhiṣṭānā hi ratiḥ śṛṅgārasthāyī / kāmāvasthāmātraṃ taditi / ratnāvalīgatā ratiḥ abhilāṣarūpaivetyarthaḥ / praṇayeti / praṇayaḥ snehaḥ prārthanā vā / khaṇḍitayeti / khaṇḍitayā saheti sambandhaḥ / prasādyamānayetyādi khaṇjitāviśeṣaṇam / uktānāmabhilāṣādīnāṃ vañcanārthakavipralambhapadena vyavahāramupapāyati---vipralambha iveti / vipralambhaśabdo gauma iti bhāvaḥ / dvayoḥ sāmyamāha--vañcanāyāmityādi / evamatreti / tathā abhilāṣādāvityarthaḥ / vṛttau 'teṣāṃ ca pratyekam' iti 'teṣāṃ ca deśe'tyubhayatra sthiteteṣāmiti pade krameṇa vivṛṇoti---ekatretyādi / deśakālāśrayāvasthābheda ityatrāśrayapadasya keṣāñcidvyākhyānaṃ na yuktamityāha---āśraya ityādi / tadityādi / tathārthe sati paunaruktyaṃ syādityarthaḥ / dayitayeti / śuṣkatarāpīti ca pāṭhaḥ / hṛdayatāpātiśayena śuṣkatvam / sudhārasaṃ galati srāvayatītyatiśayoktiḥ / atroddīpakatvena diṅmātraṃ tūcyate yena vyutpannānāṃ sa-cetasām / buddhir āsāditālokā sarvatraiva bhaviṣyati
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.