Anandavardhana: Dhvanyaloka, Uddyota 2

द्वितीय उद्द्योतः । श्रीरस्तु । द्वितीय उद्द्योतः एवमविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्यत्वेन ध्वनिर्द्विप्रकारः प्रकाशितः । तत्राविवक्षितवाच्यस्य प्रभेदप्रतिपादनायेदमुच्यते-- अर्थान्तरे सङ्क्रमितम् अत्यन्तं वा तिरस्कृतम् । अविवक्षित-वाच्यस्य ध्वनेर् वाच्यं द्विधा मतम्

dvitīya uddyotaḥ / śrīrastu / dvitīya uddyotaḥ evamavivakṣitavācyavivakṣitānyaparavācyatvena dhvanirdviprakāraḥ prakāśitaḥ / tatrāvivakṣitavācyasya prabhedapratipādanāyedamucyate-- arthāntare saṅkramitam atyantaṃ vā tiraskṛtam / avivakṣita-vācyasya dhvaner vācyaṃ dvidhā matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरहङ्कारमृगाङ्का नीला अपिनिशा न केवलं सितकरकरधवलिताः । हरन्ति उत्सुकयन्तीत्यर्थः । मत्तशब्देन सर्वथैवेहासम्भवत्स्वार्थेन बाधितमद्योपयोगक्षीवात्मकमुख्यार्थेन सादृश्यान्मेघालंलक्षयतासमञ्जसकारित्वदुर्निवारत्वादिधर्मसहस्रं घ्वन्यते । निरहङ्कारशब्देनापि चन्द्रं लक्षयता तत्पारतन्त्र्यविच्छायत्वोज्जिगमिषारूपजिगीषात्यागप्रभृतिः ॥ १ ॥ अविवक्षितवाच्यस्य प्रभिन्नत्वमिति यदुक्तं तत्कुतः? न हि स्वरूपादेव भेदो भवतीत्याङ्क्य विवङ्क्षितवाच्यादेवास्य भेदो भवति, विवक्षा तदभावयोर्विरोधादित्यभिप्रायेणाह---असंलक्ष्येति । बालप्रिया गगनं चेति वर्षावर्णनम्। च शब्द इति । गगञ्चार्जुनानि चेत्युभयत्र चशब्द इत्यर्थः । गगनं मत्तमेघमपीति अपिशब्दगम्यमर्थमाह---नेत्यादि । एवमुपर्यपि बोध्यम् । वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वमुपपादयति----मत्तशब्देनेत्यादि । बाधितेति । अन्वयानुपपत्तिरूपबाधाविशिष्टेत्यर्थः । सादृश्यादिति । सादृश्यात्मकमुख्यार्थसम्बन्धान्निमित्तादित्यर्थः । सादृश्यं मर्यादोल्लङ्घनादिना । असभञ्जसेति । अनुचितेत्यर्थः । निरहङ्कारशब्देनापीति । प्रतिषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वान्नरहङ्कारशब्दो ह्यहङ्कारस्वरूपयोग्ये चेतनविशेषे एव स्वरसतः प्रयुज्यत इत्यतो ऽत्र मुख्यार्थस्यान्वयानुपपत्तिरूपबाधा बोध्या । लक्षयतेति । सादृश्यादित्यनुषज्यते । तच्च मालिन्यादिना । तदित्यादि । तत्पदेन निरहङ्कारपरामर्शः तद्गतपारतन्त्र्यादीत्यर्थः । उज्जिगमिषा उन्नतीच्छा, तद्रूपा या जीगीषा उत्कर्षेच्छा तत्त्यागप्रभृतिरित्यर्थः ॥ १ ॥ सूत्रवृत्तिकृतोरैक्यमभिप्रेत्यावतारयति---अविवक्षितवाच्यस्येत्यादि । उक्तमिति । ऽप्रभेदप्रतिपादनायेऽति पूर्वग्रन्थेनोक्तमित्यर्थः । तदिति । प्रभिन्नत्वमित्यर्थः । कत इति । कस्मात्प्रतियोगिन इत्यर्थः । न हि स्वरूपादेव भेदो भवतीति । स्वस्मादेव भेदो न भवतीत्यर्थः । अस्येति । अविवक्षितवाच्यस्येत्यर्थः । विवक्षेत्यादि । विवक्षितत्वोविवक्षितस्वयोरेकत्रासम्भवादित्यर्थः । ननु विवक्षितान्यपराभिधेयस्येति अत्र मत्तनिरहङ्कारशब्दौ । असंलक्ष्य-क्रमोद्द्योतः क्रमेण द्योतितः परः । विवक्षिताभिधेयस्य ध्वनेर् आत्मा द्विधा मतः

nirahaṅkāramṛgāṅkā nīlā apiniśā na kevalaṃ sitakarakaradhavalitāḥ / haranti utsukayantītyarthaḥ / mattaśabdena sarvathaivehāsambhavatsvārthena bādhitamadyopayogakṣīvātmakamukhyārthena sādṛśyānmeghālaṃlakṣayatāsamañjasakāritvadurnivāratvādidharmasahasraṃ ghvanyate / nirahaṅkāraśabdenāpi candraṃ lakṣayatā tatpāratantryavicchāyatvojjigamiṣārūpajigīṣātyāgaprabhṛtiḥ // 1 // avivakṣitavācyasya prabhinnatvamiti yaduktaṃ tatkutaḥ? na hi svarūpādeva bhedo bhavatītyāṅkya vivaṅkṣitavācyādevāsya bhedo bhavati, vivakṣā tadabhāvayorvirodhādityabhiprāyeṇāha---asaṃlakṣyeti / bālapriyā gaganaṃ ceti varṣāvarṇanam. ca śabda iti / gagañcārjunāni cetyubhayatra caśabda ityarthaḥ / gaganaṃ mattameghamapīti apiśabdagamyamarthamāha---netyādi / evamuparyapi bodhyam / vācyasyātyantatiraskṛtatvamupapādayati----mattaśabdenetyādi / bādhiteti / anvayānupapattirūpabādhāviśiṣṭetyarthaḥ / sādṛśyāditi / sādṛśyātmakamukhyārthasambandhānnimittādityarthaḥ / sādṛśyaṃ maryādollaṅghanādinā / asabhañjaseti / anucitetyarthaḥ / nirahaṅkāraśabdenāpīti / pratiṣedhasya prasaktipūrvakatvānnarahaṅkāraśabdo hyahaṅkārasvarūpayogye cetanaviśeṣe eva svarasataḥ prayujyata ityato 'tra mukhyārthasyānvayānupapattirūpabādhā bodhyā / lakṣayateti / sādṛśyādityanuṣajyate / tacca mālinyādinā / tadityādi / tatpadena nirahaṅkāraparāmarśaḥ tadgatapāratantryādītyarthaḥ / ujjigamiṣā unnatīcchā, tadrūpā yā jīgīṣā utkarṣecchā tattyāgaprabhṛtirityarthaḥ // 1 // sūtravṛttikṛtoraikyamabhipretyāvatārayati---avivakṣitavācyasyetyādi / uktamiti / 'prabhedapratipādanāye'ti pūrvagranthenoktamityarthaḥ / taditi / prabhinnatvamityarthaḥ / kata iti / kasmātpratiyogina ityarthaḥ / na hi svarūpādeva bhedo bhavatīti / svasmādeva bhedo na bhavatītyarthaḥ / asyeti / avivakṣitavācyasyetyarthaḥ / vivakṣetyādi / vivakṣitatvovivakṣitasvayorekatrāsambhavādityarthaḥ / nanu vivakṣitānyaparābhidheyasyeti atra mattanirahaṅkāraśabdau / asaṃlakṣya-kramoddyotaḥ krameṇa dyotitaḥ paraḥ / vivakṣitābhidheyasya dhvaner ātmā dvidhā mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यङ्ग्यस्य ध्वनेर्द्येतने स्वात्ननि कः क्रम इत्याशङ्क्याह----वाच्यार्थापेक्षयेति । वाच्यो ऽर्थो विभावादिः ॥ २। ॥ तत्रेति । तयोर्मध्यादित्यर्थः । यो रसादिरर्थः स एवाक्रमो ध्वनेरात्मा न त्वक्रम एव सः । क्रमत्वमपि हि तस्य कदाचिद्भवति । तदा चार्थशक्त्युद्भवानुस्वानरूपभेदतेति वक्ष्यते । आत्मशब्दः स्वभाववचनः प्रकारमाह । तेन रसादिर्यो ऽर्थः स ध्वनेरक्रमो नामभेदः । असंलक्ष्यक्रम इति यावत् । ननु किं सर्वदैव रसादिरर्थो ध्वनेः प्रकारः? नेत्याह; किं तु यदाङ्गित्वेन प्रधानत्वेनावभासमानः । एतच्च सामान्यलक्षणे ऽगुणीकृतस्वार्थाविऽत्यत्र बालप्रिया कुतो नोक्तमित्यत आह---ध्वनिशब्देत्यादि । विवक्षिताभिधेत्वेनेति । बिवक्षिताभिधेयत्वोक्त्येत्यर्थः । अत्रेति । अभिधेये इत्यर्थः । आक्षिप्तमिति । दर्शितमित्यर्थः । विशेषमाह---पूर्वश्लोकेनेत्यादि । इदानीमिति । अस्मिन् श्लोके इत्यर्थः । स्वात्मनिष्ठ एवेति । ऽभेद उक्तऽइत्यस्यानुषङ्गः । वृत्तौ ऽध्वनेरात्मेऽत्यस्य विवरणम्---ऽमुख्यातयेऽत्यादि । वाच्यार्थेत्यादिकमवतारयति---व्यङ्ग्यस्येत्यादि ॥ २ ॥ रसेत्यादिकारिकायामङ्गिभावेन भासमानो रसभावादिः अक्रमो घ्ननेरात्मा व्यवस्थित इत्यन्वयो वक्तव्यः । तथा च तथाविधरसभावादिसामान्यमसंलक्ष्यक्रम इत्यर्थः सिध्यति । स चार्थो बाधितः, क्वचिद्भावादेः संलक्ष्यक्रमत्वस्याप्यङ्गीकृतत्वादतो विवक्षितमर्थं व्याचष्टे---यो रसादिरित्यादि । अक्रमः असंलक्ष्यक्रमः । न त्वक्रम एव स इति । रसभावादिरक्रम एव भवतीति तु नैवेत्यर्थः । कुत इत्यत्राह---क्रमेति । संलक्ष्यक्रमत्वमपीत्यर्तः । ऽक्रमवत्त्वम्ऽ इति चि पाठः । तस्य भावादेः । वक्ष्यत इति । "एवंवादिनि देवर्षावि"त्याद्युदाहरणपूर्वकं वक्ष्यत इत्यर्थः । अङ्गिभावेन भासमान इत्यस्य विवरणम्--अङ्गित्वेनेत्यादि एतदुक्तेः पौनरुक्त्यमाशङ्कते--रतच्चेत्यादि । तत्र रस-भाव-तद्-आभास-तत्-प्रशान्त्य्-आदिर् अक्रमः । ध्वनेर् आत्माङ्गि-भावेन भासमानो व्यवस्थितः

vyaṅgyasya dhvanerdyetane svātnani kaḥ krama ityāśaṅkyāha----vācyārthāpekṣayeti / vācyo 'rtho vibhāvādiḥ // 2. // tatreti / tayormadhyādityarthaḥ / yo rasādirarthaḥ sa evākramo dhvanerātmā na tvakrama eva saḥ / kramatvamapi hi tasya kadācidbhavati / tadā cārthaśaktyudbhavānusvānarūpabhedateti vakṣyate / ātmaśabdaḥ svabhāvavacanaḥ prakāramāha / tena rasādiryo 'rthaḥ sa dhvanerakramo nāmabhedaḥ / asaṃlakṣyakrama iti yāvat / nanu kiṃ sarvadaiva rasādirartho dhvaneḥ prakāraḥ? netyāha; kiṃ tu yadāṅgitvena pradhānatvenāvabhāsamānaḥ / etacca sāmānyalakṣaṇe 'guṇīkṛtasvārthāvi'tyatra bālapriyā kuto noktamityata āha---dhvaniśabdetyādi / vivakṣitābhidhetveneti / bivakṣitābhidheyatvoktyetyarthaḥ / atreti / abhidheye ityarthaḥ / ākṣiptamiti / darśitamityarthaḥ / viśeṣamāha---pūrvaślokenetyādi / idānīmiti / asmin śloke ityarthaḥ / svātmaniṣṭha eveti / 'bheda ukta'ityasyānuṣaṅgaḥ / vṛttau 'dhvanerātme'tyasya vivaraṇam---'mukhyātaye'tyādi / vācyārthetyādikamavatārayati---vyaṅgyasyetyādi // 2 // rasetyādikārikāyāmaṅgibhāvena bhāsamāno rasabhāvādiḥ akramo ghnanerātmā vyavasthita ityanvayo vaktavyaḥ / tathā ca tathāvidharasabhāvādisāmānyamasaṃlakṣyakrama ityarthaḥ sidhyati / sa cārtho bādhitaḥ, kvacidbhāvādeḥ saṃlakṣyakramatvasyāpyaṅgīkṛtatvādato vivakṣitamarthaṃ vyācaṣṭe---yo rasādirityādi / akramaḥ asaṃlakṣyakramaḥ / na tvakrama eva sa iti / rasabhāvādirakrama eva bhavatīti tu naivetyarthaḥ / kuta ityatrāha---krameti / saṃlakṣyakramatvamapītyartaḥ / 'kramavattvam' iti ci pāṭhaḥ / tasya bhāvādeḥ / vakṣyata iti / "evaṃvādini devarṣāvi"tyādyudāharaṇapūrvakaṃ vakṣyata ityarthaḥ / aṅgibhāvena bhāsamāna ityasya vivaraṇam--aṅgitvenetyādi etadukteḥ paunaruktyamāśaṅkate--rataccetyādi / tatra rasa-bhāva-tad-ābhāsa-tat-praśānty-ādir akramaḥ / dhvaner ātmāṅgi-bhāvena bhāsamāno vyavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारेम वीरादीनामप्याभासरूपतीपलक्षितैव । एवं रसध्वनेरेवामी भावध्वनिप्रभृतयो निष्यन्दा आस्वादे प्रधानंप्रयोजकमेवमंशं विभज्य पृथग्व्यवस्थप्यते । यथा गन्धयुक्तिज्ञैरेकरससम्मूर्च्छितामोदोपभोगे ऽपि शुद्धमास्यादिप्रयुक्तमिदं सौरभमिति । रसध्वनिस्तु स एव यो ऽत्र मुख्यतया विभावानुभावव्यभिचारिसंयोजनोदितस्थायि प्रतिपत्तिकस्य प्रतिपत्तुः स्थाय्यंशचर्वणाप्रयुक्त एवास्वादप्रकर्षः । यथा--- कृच्छ्रेणोरुयुगं व्यतीत्य सुचिरं भ्रान्त्वा नितम्बस्थले मध्ये ऽस्यास्त्रिवलीतरङ्गविषमे निःष्पन्दतामागता । मद्दृष्टिस्तृषितेव सम्प्रति शनेरारुह्य तुङ्गो स्तनौ साकाङ्क्षं मुहुरीक्षते जललवप्रस्यन्दिनी लोचने ॥ अत्र हि नायिकाकारानुवर्ण्यमानस्वात्मप्रतिकृतिपवित्रितचित्रफलकावलोकनाद्वत्सराजस्य बालप्रिया इति ह्योको ऽर्थ इति । अनुकृत्यादि शब्दाः पर्याया इत्यर्थः । शृङ्गारेणेति । शृङ्गारानुकृतिरिति मुनिवचनस्थशृङ्गारशब्देनेत्यर्थः । वीरादीनामिति । तेषां गुर्वाद्यालम्बन्त्वे ह्यभासाता । उपसंहरति---एवमित्यादि । कथं तर्हि पृथग्व्यवहार इत्यत आह---आस्वाद इति । ऽप्रधानंप्रयोजकमंशमेवं विभज्येऽ त्यन्वयः । पृथगव्यवस्थाप्यत इति । पृथक् रसध्वनित्वभावध्वनित्वादिभिन्नरूपेम । अत्र दृष्टान्तमाह--यथेति । गन्धयुक्तिः गन्धद्रव्ययोजना । एकेति । एकास्वादः यः सम्मूर्च्छितस्य व्याप्तस्य आमोदस्य उपभोगः तस्मिन्नपि । मांसीगन्धद्रव्यविशेषः । इतीति पृथगव्यवस्थाप्यत इत्यस्यानुषङ्गः । विभावेति । विभावादीनां त्रयाणां संयोजनेन तच्चर्वणाया उदिता उत्पन्ना स्थायिप्रतिपत्तिः यस्य । कृच्छेणेति । रत्नावल्यां राज्ञो विदूषकं प्रतीयमुक्तिः । अस्या इत्यस्योरुयुगमित्यादिभिः पञ्चमिः सम्बन्धः । त्रिवल्येव तरङ्गः तरङ्गतुल्या त्रिवली वा तेन विषमे निम्नोन्नते । तृषितेव तृषितत्वादिव । जललवाः अश्रुकणाः । तत्प्रस्यन्दिनीति । थथा लिखिते इति बोध्यम् । अत्रोरुयुगस्य नितम्बस्य चातिविशालत्वं मध्यस्य तनुत्वं स्तनयोर्महत्वं च गम्यत इति सौन्दर्यातिशयो जललवेत्यादिना नायिकाया विरहदुःखातिशयस्च व्यज्यते । कस्याश्चिदरण्यभ्रमणवृत्तान्तस्य चात्र समाधिः । नायिकेति । नायिकाकारेण लिखितनायिकाप्रतिकृत्या हेतुना अनुवर्ण्यमानं नर्मसचिवं प्रतिमहर्वर्ण्यभानं स्वात्मप्रतिकृत्या लिखितनायकप्रतिकृत्या पवित्रितं च, यद्वा--नायिकाकारेण रसादिरर्थो हि सहेव वाच्येनावभासते । स चाङ्गित्वनावभासमानो ध्वनेरात्मा । इदानीं रसवदलङ्कारादलक्ष्यक्रमद्योतनात्मनो ध्वनेर्विभक्तो विषय इति प्रदर्श्यते--- वाच्य-वाचक-चारुत्व-हेतूनां विविधात्मनाम् । रसादि-परता यत्र स ध्वनेर् विषयो मतः

śṛṅgārema vīrādīnāmapyābhāsarūpatīpalakṣitaiva / evaṃ rasadhvanerevāmī bhāvadhvaniprabhṛtayo niṣyandā āsvāde pradhānaṃprayojakamevamaṃśaṃ vibhajya pṛthagvyavasthapyate / yathā gandhayuktijñairekarasasammūrcchitāmodopabhoge 'pi śuddhamāsyādiprayuktamidaṃ saurabhamiti / rasadhvanistu sa eva yo 'tra mukhyatayā vibhāvānubhāvavyabhicārisaṃyojanoditasthāyi pratipattikasya pratipattuḥ sthāyyaṃśacarvaṇāprayukta evāsvādaprakarṣaḥ / yathā--- kṛcchreṇoruyugaṃ vyatītya suciraṃ bhrāntvā nitambasthale madhye 'syāstrivalītaraṅgaviṣame niḥṣpandatāmāgatā / maddṛṣṭistṛṣiteva samprati śanerāruhya tuṅgo stanau sākāṅkṣaṃ muhurīkṣate jalalavaprasyandinī locane // atra hi nāyikākārānuvarṇyamānasvātmapratikṛtipavitritacitraphalakāvalokanādvatsarājasya bālapriyā iti hyoko 'rtha iti / anukṛtyādi śabdāḥ paryāyā ityarthaḥ / śṛṅgāreṇeti / śṛṅgārānukṛtiriti munivacanasthaśṛṅgāraśabdenetyarthaḥ / vīrādīnāmiti / teṣāṃ gurvādyālambantve hyabhāsātā / upasaṃharati---evamityādi / kathaṃ tarhi pṛthagvyavahāra ityata āha---āsvāda iti / 'pradhānaṃprayojakamaṃśamevaṃ vibhajye' tyanvayaḥ / pṛthagavyavasthāpyata iti / pṛthak rasadhvanitvabhāvadhvanitvādibhinnarūpema / atra dṛṣṭāntamāha--yatheti / gandhayuktiḥ gandhadravyayojanā / eketi / ekāsvādaḥ yaḥ sammūrcchitasya vyāptasya āmodasya upabhogaḥ tasminnapi / māṃsīgandhadravyaviśeṣaḥ / itīti pṛthagavyavasthāpyata ityasyānuṣaṅgaḥ / vibhāveti / vibhāvādīnāṃ trayāṇāṃ saṃyojanena taccarvaṇāyā uditā utpannā sthāyipratipattiḥ yasya / kṛccheṇeti / ratnāvalyāṃ rājño vidūṣakaṃ pratīyamuktiḥ / asyā ityasyoruyugamityādibhiḥ pañcamiḥ sambandhaḥ / trivalyeva taraṅgaḥ taraṅgatulyā trivalī vā tena viṣame nimnonnate / tṛṣiteva tṛṣitatvādiva / jalalavāḥ aśrukaṇāḥ / tatprasyandinīti / thathā likhite iti bodhyam / atroruyugasya nitambasya cātiviśālatvaṃ madhyasya tanutvaṃ stanayormahatvaṃ ca gamyata iti saundaryātiśayo jalalavetyādinā nāyikāyā virahaduḥkhātiśayasca vyajyate / kasyāścidaraṇyabhramaṇavṛttāntasya cātra samādhiḥ / nāyiketi / nāyikākāreṇa likhitanāyikāpratikṛtyā hetunā anuvarṇyamānaṃ narmasacivaṃ pratimaharvarṇyabhānaṃ svātmapratikṛtyā likhitanāyakapratikṛtyā pavitritaṃ ca, yadvā--nāyikākāreṇa rasādirartho hi saheva vācyenāvabhāsate / sa cāṅgitvanāvabhāsamāno dhvanerātmā / idānīṃ rasavadalaṅkārādalakṣyakramadyotanātmano dhvanervibhakto viṣaya iti pradarśyate--- vācya-vācaka-cārutva-hetūnāṃ vividhātmanām / rasādi-paratā yatra sa dhvaner viṣayo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवदुक्तमित्यर्थः । रस्येति । रस्यमानतया हेतुना उदितो यश्चमत्कारः चमत्कारत्मकः साक्षात्कारः तदनतिरिक्तत्वात्तभिन्नत्वादित्यर्थः । द्रुतिविस्तारेत्यादिपूर्वोक्तं मनसि कृत्याह---सत्वादीनामित्यादि । अङ्गाङ्गिभावेति । न्यूनाधिकतेत्यर्थः । आनन्त्यादिति । असंख्यत्वादित्यर्थः । द्रुत्यादित्वेनेति । द्रुतित्वादिरूपेणेत्यर्थः । न युक्तेति । कारणस्यानन्त्यार्त्का भूतचित्तवृत्तीनामपि आनन्त्यसम्भवादिति भावः । भट्टनायकोक्तं कञ्चिदंशमभ्युपगच्छति-परेति । व्युत्पत्तिर्नामाप्रधानमिति तदुक्तं मनसिकृत्याह--व्युत्पादनं चेत्यादि । काव्यस्येति शेषः । शासनेति । शास्त्रेण शासनमितिहासेन प्रतिपादनं ताभ्यां विलक्षणमित्यर्थः । वैलक्षण्यं दर्शयन्नाह--यथेत्यादि । अहमित्यस्यानन्तरं वर्तेय इति शेषः । रामेणेव मयानुष्ठतव्यमित्यर्थः । इतीत्यादि । इति यदुपमानमित्याकारिका या उपमितिः सादृश्यधीः शास्त्रेतिहासाभ्यां क्रियमाणा तदतिरिक्तामित्यर्थः । उक्तोपमितिमात्रं न, किन्तु ततो ऽदिकामिति यावत् । रसेति । रसास्वादोपायभूता स्वस्य प्रतिपत्तुः या प्रतिभा तस्या विजृम्भो विकासस्तद्रूपामित्यर्थः । करोतीति । काव्यमिति शेषः । पुनः पुनः काव्यपरिशीलने हि रसास्वादोपायस्वप्रतिभाविकासो भवति । अन्ते करोतीत्यनेनादावुक्तोपमितिरूपां व्युत्पत्तिं चि करोतीति ज्ञाप्यते । उपसंहरति---तस्मादित्यादि । इत्येतस्स्थितमिति सम्बन्धः । अभिव्यज्यन्ते रसा इति । अभिव्यक्तिविषयताविशिष्टस्थायिनो रसपदार्था इत्यर्थः । अभिव्यक्तिर्घटप्रदीपन्यायेनेति वक्ष्यते । प्रतीत्येत्यादि । प्रतीतिरूपैव रसनेत्यर्थः । तत्राभिव्यक्तिः प्रधानतया भवत्यन्यथा वेति । अन्यथा अप्रधानतया । अप्रधानतया वा इति च पाठः ॥ ४ ॥ प्रधान्ये ऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्राङ्गं तु रसादयः । काव्ये तस्मिन्न् अलङ्कारो रसादिर् इति मे मतिः

bhavaduktamityarthaḥ / rasyeti / rasyamānatayā hetunā udito yaścamatkāraḥ camatkāratmakaḥ sākṣātkāraḥ tadanatiriktatvāttabhinnatvādityarthaḥ / drutivistāretyādipūrvoktaṃ manasi kṛtyāha---satvādīnāmityādi / aṅgāṅgibhāveti / nyūnādhikatetyarthaḥ / ānantyāditi / asaṃkhyatvādityarthaḥ / drutyāditveneti / drutitvādirūpeṇetyarthaḥ / na yukteti / kāraṇasyānantyārtkā bhūtacittavṛttīnāmapi ānantyasambhavāditi bhāvaḥ / bhaṭṭanāyakoktaṃ kañcidaṃśamabhyupagacchati-pareti / vyutpattirnāmāpradhānamiti taduktaṃ manasikṛtyāha--vyutpādanaṃ cetyādi / kāvyasyeti śeṣaḥ / śāsaneti / śāstreṇa śāsanamitihāsena pratipādanaṃ tābhyāṃ vilakṣaṇamityarthaḥ / vailakṣaṇyaṃ darśayannāha--yathetyādi / ahamityasyānantaraṃ varteya iti śeṣaḥ / rāmeṇeva mayānuṣṭhatavyamityarthaḥ / itītyādi / iti yadupamānamityākārikā yā upamitiḥ sādṛśyadhīḥ śāstretihāsābhyāṃ kriyamāṇā tadatiriktāmityarthaḥ / uktopamitimātraṃ na, kintu tato 'dikāmiti yāvat / raseti / rasāsvādopāyabhūtā svasya pratipattuḥ yā pratibhā tasyā vijṛmbho vikāsastadrūpāmityarthaḥ / karotīti / kāvyamiti śeṣaḥ / punaḥ punaḥ kāvyapariśīlane hi rasāsvādopāyasvapratibhāvikāso bhavati / ante karotītyanenādāvuktopamitirūpāṃ vyutpattiṃ ci karotīti jñāpyate / upasaṃharati---tasmādityādi / ityetassthitamiti sambandhaḥ / abhivyajyante rasā iti / abhivyaktiviṣayatāviśiṣṭasthāyino rasapadārthā ityarthaḥ / abhivyaktirghaṭapradīpanyāyeneti vakṣyate / pratītyetyādi / pratītirūpaiva rasanetyarthaḥ / tatrābhivyaktiḥ pradhānatayā bhavatyanyathā veti / anyathā apradhānatayā / apradhānatayā vā iti ca pāṭhaḥ // 4 // pradhānye 'nyatra vākyārthe yatrāṅgaṃ tu rasādayaḥ / kāvye tasminn alaṅkāro rasādir iti me matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिजडो ऽपि चन्द्रोद्यानप्रभृतिः स्वविश्रान्तो ऽपि वर्ण्यमानो ऽवश्यं चित्तवृत्तिविभावतां त्यक्त्वा बालप्रिया परस्परालम्बनो ऽनुरागः तन्निश्चयगर्भमेवेत्यर्थः । तन्निश्चयाभावे वक्ष्यमाणमनुपंपन्नं भवेत् गोपीनां पुरुषान्तररमणे तदुपयोगसम्भवादिति । भावः । ते इत्यस्य लतावेश्मसम्बन्धिन इत्यर्थः । जरठीभवन्ति जीर्णीभवन्तीत्यनेन गम्यमाह---मयीत्यादि । अनवरतेति । अनवरतो यः कथितोपयोगः पूर्वोक्तोपयोगः तस्य योगात् । नेम इति । इमे पल्लवाः । जरेति । जराजीर्मतया यः खिलीकारः वैवर्ण्यदिरूपस्तम् । विगलदिति शतृप्रत्ययेन गम्यमाह---कतिपयेति । प्रोषितस्येति । भगवत इति शेषः । औत्सुक्येति । औत्सुक्यमुत्कण्ठा दिदृक्षा वा । उदाहरमत्रयप्रदर्शनफलमाह---बहुभिरित्यादि । बहुभिः त्रिभिः । उदाहरणैः तत्सूचितमिति सम्बन्धः । महत इति वृत्तिस्थस्यानुवादः । तस्य व्याख्यानम्---भूयस इति । वृत्तावथेत्यस्य यदीत्यर्थः । तत्र रसादिरलङ्कारो यदीति योजना । अत्राभिप्रायं पूरणेन दर्शयति---नीरसत्वमिति । यस्मादित्यादिग्रन्थमवतारयति---नन्विति । ऽयत्रान्ततो विभावत्वेन चेतनवस्तुवृत्तान्तयोजना नास्ति असावचेतनवस्तुवृत्तान्तो नास्तीऽति वृत्तान्वयः । अन्ततो विबावत्वेन योजनेति वृत्ताबुक्तं, तदभिप्रायमाह---स्तम्भेत्यादि । वर्ण्यमानमचेतनमपि स्तम्भपुलकादीति योजना । चेतनमाक्षिपत्येव चित्तवृत्तिविशेषगमकत्वेन चेतनगमकं भवत्येव । तावदिति सम्प्रतिपत्तौ । किमत्रोच्यत इति । अनुभावस्य भावगमकतायाः प्रसिद्धत्वादत्र न किञ्जिद्वक्तव्यमित्यर्थः । विभावत्वेन योजनां विवृणोति----अतिजड इत्यादि । ऽवर्ण्यमानः स्वविश्रान्तो ऽपि चन्द्रोद्यानप्रभृतिरिऽति सम्बन्धः । स्वविश्रान्तः वाच्यार्थबोधेन स्वस्मिन् पर्यवसितः । चितेति । चित्तवृत्तिविशेषस्य तस्मादङ्गत्वेन च रसादीनामलङ्कारता । यः पुनरङ्गी रसो भावो वा सर्वाकारमलङ्कार्यः स ध्वनेरात्मेति । किञ्चि--- तम् अर्थम् अवलम्बन्ते ये ऽङ्गिनं ते गुणाः स्मृताः । अङ्गाश्रितास् त्व् अलङ्कारा मन्तव्याः कटकादिवत्

atijaḍo 'pi candrodyānaprabhṛtiḥ svaviśrānto 'pi varṇyamāno 'vaśyaṃ cittavṛttivibhāvatāṃ tyaktvā bālapriyā parasparālambano 'nurāgaḥ tanniścayagarbhamevetyarthaḥ / tanniścayābhāve vakṣyamāṇamanupaṃpannaṃ bhavet gopīnāṃ puruṣāntararamaṇe tadupayogasambhavāditi / bhāvaḥ / te ityasya latāveśmasambandhina ityarthaḥ / jaraṭhībhavanti jīrṇībhavantītyanena gamyamāha---mayītyādi / anavarateti / anavarato yaḥ kathitopayogaḥ pūrvoktopayogaḥ tasya yogāt / nema iti / ime pallavāḥ / jareti / jarājīrmatayā yaḥ khilīkāraḥ vaivarṇyadirūpastam / vigaladiti śatṛpratyayena gamyamāha---katipayeti / proṣitasyeti / bhagavata iti śeṣaḥ / autsukyeti / autsukyamutkaṇṭhā didṛkṣā vā / udāharamatrayapradarśanaphalamāha---bahubhirityādi / bahubhiḥ tribhiḥ / udāharaṇaiḥ tatsūcitamiti sambandhaḥ / mahata iti vṛttisthasyānuvādaḥ / tasya vyākhyānam---bhūyasa iti / vṛttāvathetyasya yadītyarthaḥ / tatra rasādiralaṅkāro yadīti yojanā / atrābhiprāyaṃ pūraṇena darśayati---nīrasatvamiti / yasmādityādigranthamavatārayati---nanviti / 'yatrāntato vibhāvatvena cetanavastuvṛttāntayojanā nāsti asāvacetanavastuvṛttānto nāstī'ti vṛttānvayaḥ / antato vibāvatvena yojaneti vṛttābuktaṃ, tadabhiprāyamāha---stambhetyādi / varṇyamānamacetanamapi stambhapulakādīti yojanā / cetanamākṣipatyeva cittavṛttiviśeṣagamakatvena cetanagamakaṃ bhavatyeva / tāvaditi sampratipattau / kimatrocyata iti / anubhāvasya bhāvagamakatāyāḥ prasiddhatvādatra na kiñjidvaktavyamityarthaḥ / vibhāvatvena yojanāṃ vivṛṇoti----atijaḍa ityādi / 'varṇyamānaḥ svaviśrānto 'pi candrodyānaprabhṛtiri'ti sambandhaḥ / svaviśrāntaḥ vācyārthabodhena svasmin paryavasitaḥ / citeti / cittavṛttiviśeṣasya tasmādaṅgatvena ca rasādīnāmalaṅkāratā / yaḥ punaraṅgī raso bhāvo vā sarvākāramalaṅkāryaḥ sa dhvanerātmeti / kiñci--- tam artham avalambante ye 'ṅginaṃ te guṇāḥ smṛtāḥ / aṅgāśritās tv alaṅkārā mantavyāḥ kaṭakādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत एव नालङ्कार इति भावः ॥ ५ ॥ अलङ्कार्यव्यतिरिक्तश्चालङ्कारो ऽभ्युपगन्तव्यः, लोके तथा सिद्धत्वात्, यथा गुणिव्यतिरिक्तो गुणः । गुणालङ्कारव्यवहारश्च गुणिन्यलङ्कार्ये च सति युक्तः । स चारस्मत्पक्ष एवोपपन्न इत्यभिप्रायद्वयेनाह---किञ्चेत्यादि । न केवलमेतावद्युक्तिजातं रसस्याङ्गित्वे, यावदन्यदपीति समुच्चयार्थः । कारिकाप्यभिप्रायद्वयेनैव योज्या । केवलं प्रथमाभिप्राये प्रथमं कारिकार्धं दृष्टान्ताभिप्रायेण व्याख्येयम् । एवं वृत्तिग्रन्थो ऽपि योज्यः ॥ ६ ॥ बालप्रिया उद्दीपनविभावतामित्यर्थः । शास्त्रेति । अनाख्येय इत्यनुषज्यते । न हि तदस्ति वस्तु यन्न किञ्जिच्चित्तवृत्तिविशेषमुद्बोधयतीति भावः । प्रत्याम्नायेन उक्तस्यैव पुनः कथनेन । आम्नायपदेन वेदवदस्य प्रामाण्यं द्योत्यते । वाग्रहणादिति । गृह्यन्त इति शेषः । अलङ्कार्य इत्यक्त्या गम्यामाह---अत एवेति ॥ ५ ॥ ऽकिञ्चेऽत्यादिग्रन्थमवतारयति----अलङ्कार्येत्यादि । अभिप्रायान्तरं चाह---गुणेति । स चेति । गुणालङ्कारव्यवहारश्चेत्यर्थः । किञ्चेत्यस्यार्थमाह---नेत्यादि । युक्तिजातं युक्तिसमूहः । अभिप्रायद्वयेनेति । उक्तेनेति भावः । योजनां दर्शयति---केवलमित्यादि । प्रथमाभिप्रायैति । अलङ्कार्यव्यतिरिक्तश्चालङ्कारो ऽभ्युपगन्तव्य इत्यभिप्राय इत्यर्थः । प्रथमं कारिकार्धमिति । तमर्थमित्याद्यर्धमित्यर्थः । दृष्टान्तेति । यता गुणिव्यतिरिक्तो गुण इति दृष्टान्तेत्यर्थः । द्वितीयाभिप्रायस्तु पूर्वोत्तरार्धाभ्यां गम्य इति भावः । वृत्तौ तमर्थमित्यस्य विवणं---ऽरसादिलक्षणम्ऽ इति । ऽअङ्गिनं सन्तऽमिति तद्विशेषणमङ्गीभूतमित्यर्थः । शौर्यादिवदिति दृष्टान्तो गम्यः । ऽतदाश्रिताऽ इति । अङ्गाश्रिता इत्यर्थः ॥ ६ ॥ तथा च--- शृङ्गार एव मधुरः परः प्रह्लादनो रसः । तन्-मयं काव्यम् आश्रित्य माधुर्यं प्रतितिष्ठति

ata eva nālaṅkāra iti bhāvaḥ // 5 // alaṅkāryavyatiriktaścālaṅkāro 'bhyupagantavyaḥ, loke tathā siddhatvāt, yathā guṇivyatirikto guṇaḥ / guṇālaṅkāravyavahāraśca guṇinyalaṅkārye ca sati yuktaḥ / sa cārasmatpakṣa evopapanna ityabhiprāyadvayenāha---kiñcetyādi / na kevalametāvadyuktijātaṃ rasasyāṅgitve, yāvadanyadapīti samuccayārthaḥ / kārikāpyabhiprāyadvayenaiva yojyā / kevalaṃ prathamābhiprāye prathamaṃ kārikārdhaṃ dṛṣṭāntābhiprāyeṇa vyākhyeyam / evaṃ vṛttigrantho 'pi yojyaḥ // 6 // bālapriyā uddīpanavibhāvatāmityarthaḥ / śāstreti / anākhyeya ityanuṣajyate / na hi tadasti vastu yanna kiñjiccittavṛttiviśeṣamudbodhayatīti bhāvaḥ / pratyāmnāyena uktasyaiva punaḥ kathanena / āmnāyapadena vedavadasya prāmāṇyaṃ dyotyate / vāgrahaṇāditi / gṛhyanta iti śeṣaḥ / alaṅkārya ityaktyā gamyāmāha---ata eveti // 5 // 'kiñce'tyādigranthamavatārayati----alaṅkāryetyādi / abhiprāyāntaraṃ cāha---guṇeti / sa ceti / guṇālaṅkāravyavahāraścetyarthaḥ / kiñcetyasyārthamāha---netyādi / yuktijātaṃ yuktisamūhaḥ / abhiprāyadvayeneti / ukteneti bhāvaḥ / yojanāṃ darśayati---kevalamityādi / prathamābhiprāyaiti / alaṅkāryavyatiriktaścālaṅkāro 'bhyupagantavya ityabhiprāya ityarthaḥ / prathamaṃ kārikārdhamiti / tamarthamityādyardhamityarthaḥ / dṛṣṭānteti / yatā guṇivyatirikto guṇa iti dṛṣṭāntetyarthaḥ / dvitīyābhiprāyastu pūrvottarārdhābhyāṃ gamya iti bhāvaḥ / vṛttau tamarthamityasya vivaṇaṃ---'rasādilakṣaṇam' iti / 'aṅginaṃ santa'miti tadviśeṣaṇamaṅgībhūtamityarthaḥ / śauryādivaditi dṛṣṭānto gamyaḥ / 'tadāśritā' iti / aṅgāśritā ityarthaḥ // 6 // tathā ca--- śṛṅgāra eva madhuraḥ paraḥ prahlādano rasaḥ / tan-mayaṃ kāvyam āśritya mādhuryaṃ pratitiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालप्रिया ऽतथाचेऽत्यादिग्रन्थमवतारयति----नन्वित्यादि । शब्दार्थयोरित्यादि । तथैव प्राचीनैरुक्तत्वादिति भावः । तथाचेत्येतत्प्रकृतानुगुण्येन व्याचष्टे---तेनेत्यादि । कारिकां व्याचष्टे---मधुर इत्यादि । मधुरः माधुर्याख्यगुणविशिष्टः । हेतुमिति । ज्ञापकमित्यर्थः । परप्रह्लादनत्वमुपपादयति---रतावित्यादि । रतौ जायमानायामिति शेषः । वासनेति । संस्कारापरपर्याया सूक्ष्मावस्थेत्यर्थः । इतीति हेतौ । नेत्यादि । तत्र रतौ । हृदयसंवादमयः प्राचुर्येण हृदयसंवादशाली । यस्तत्र हृदयसंवादमयो न तादृक्कश्चिन्नेत्यन्वयः । सर्वेषां रतौ हृदयसंवादो भवतीत्यर्थः । तच्चमत्कार इति । रतौ हृदयसंवाद इत्यर्थः । अवतारिकोक्तं योजयति--अत इत्यादि । उक्तं दृष्टान्तेन विशदयति---मधुरो हीत्यादि । कारिकायां मधुर इत्यादिना अयमर्थो ऽपि दृष्टान्तविधया विवक्षित इति भावः । विवेकिनो ऽविवेकिनो वेति । सर्वस्यैवेत्यर्थः । अभिलषणीय एवेति । प्रह्लादन एवेति भावः । तन्मयमित्यत्र "तत्प्रकृतवचने मयडि"ति सूत्रेण मयडिति व्याचष्टे--स इत्यादि । आत्मत्वेनेत्यस्योपपादकं---व्यङ्ग्यतयेति । लोचनम् एतदुक्तं भवति--वस्तुतो माधुर्यं नाम शृङ्गारादे रसस्यैव गुणः । तन्मधुररसाभिव्यञ्जकयोः बालप्रिया कारिकाभावार्थमाह---एतदुक्तमित्यादि । शृङ्गारादेरित्यादिपदेन करुणस्य सङ्ग्रहः । तदिति । माधुर्यमित्यर्थः । उपचरितं साक्षात्सम्बन्धेनारोपितम् । फलितमाह---मधुरेत्यादि । शृङ्गार एव रसान्तरापेक्षया मधुरः प्रह्लादहेतुत्वात् । तत्प्रकाशनपरशब्दार्थतया काव्यस्य स माधुर्यलक्षणो गुणाः । श्रव्यत्वं पुनरोजसो ऽपि साधारणमिति । शृङ्गारे विप्रलम्भाख्ये करुणे च प्रकर्षवत् । माधुर्यम् आर्द्रतां याति यतस् तत्राधिकं मनः

bālapriyā 'tathāce'tyādigranthamavatārayati----nanvityādi / śabdārthayorityādi / tathaiva prācīnairuktatvāditi bhāvaḥ / tathācetyetatprakṛtānuguṇyena vyācaṣṭe---tenetyādi / kārikāṃ vyācaṣṭe---madhura ityādi / madhuraḥ mādhuryākhyaguṇaviśiṣṭaḥ / hetumiti / jñāpakamityarthaḥ / paraprahlādanatvamupapādayati---ratāvityādi / ratau jāyamānāyāmiti śeṣaḥ / vāsaneti / saṃskārāparaparyāyā sūkṣmāvasthetyarthaḥ / itīti hetau / netyādi / tatra ratau / hṛdayasaṃvādamayaḥ prācuryeṇa hṛdayasaṃvādaśālī / yastatra hṛdayasaṃvādamayo na tādṛkkaścinnetyanvayaḥ / sarveṣāṃ ratau hṛdayasaṃvādo bhavatītyarthaḥ / taccamatkāra iti / ratau hṛdayasaṃvāda ityarthaḥ / avatārikoktaṃ yojayati--ata ityādi / uktaṃ dṛṣṭāntena viśadayati---madhuro hītyādi / kārikāyāṃ madhura ityādinā ayamartho 'pi dṛṣṭāntavidhayā vivakṣita iti bhāvaḥ / vivekino 'vivekino veti / sarvasyaivetyarthaḥ / abhilaṣaṇīya eveti / prahlādana eveti bhāvaḥ / tanmayamityatra "tatprakṛtavacane mayaḍi"ti sūtreṇa mayaḍiti vyācaṣṭe--sa ityādi / ātmatvenetyasyopapādakaṃ---vyaṅgyatayeti / locanam etaduktaṃ bhavati--vastuto mādhuryaṃ nāma śṛṅgārāde rasasyaiva guṇaḥ / tanmadhurarasābhivyañjakayoḥ bālapriyā kārikābhāvārthamāha---etaduktamityādi / śṛṅgārāderityādipadena karuṇasya saṅgrahaḥ / taditi / mādhuryamityarthaḥ / upacaritaṃ sākṣātsambandhenāropitam / phalitamāha---madhuretyādi / śṛṅgāra eva rasāntarāpekṣayā madhuraḥ prahlādahetutvāt / tatprakāśanaparaśabdārthatayā kāvyasya sa mādhuryalakṣaṇo guṇāḥ / śravyatvaṃ punarojaso 'pi sādhāraṇamiti / śṛṅgāre vipralambhākhye karuṇe ca prakarṣavat / mādhuryam ārdratāṃ yāti yatas tatrādhikaṃ manaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तरोत्तरं तरतमयोगेनेति भावः । आर्द्रतामिति । सहृदयस्य चेतः स्वाभाविकमनाविष्टत्वात्मकं काठिन्यं क्रोधादिदोप्तरूपत्वं बालप्रिया शृङ्गारेति । शृङ्गारादीत्यर्थः । लक्षणमिति । स्वरूपमित्यर्थः । अनेन ऽतत्प्रकाशनेऽत्यादि वृत्यर्थो दर्शितः । वृत्तौ ऽरसान्तरापेक्षया प्रह्लादहेतुत्वादिऽति सम्बन्धः । लोचने--नन्वित्यादि । नातिसमस्तार्थशब्दं मधुरमिति । काव्यमिति शेषः । इतीति । इति भामहोक्तमित्यर्थः । लक्षणमिति । श्रव्यत्वादिघटितलक्षणमित्यर्थः । एतदन्तः शङ्काग्रन्थः । नेत्याहेति । उक्तमतिव्याप्त्या लक्षणं न भवतीत्याहेत्यर्थः । सर्वमिति । श्रव्यमित्यादिनोक्तं सर्वमित्यर्थः । ओजस इति । ओजस्विनः काव्यस्येत्यर्थः । तदुदाहृत्यातिव्याप्तिं दर्शयति--यो य इत्यादि । पद्यमिदं वृत्तावुदाहरिष्यते ॥७॥ अवतारयति--सम्भोगेत्यादि । इतीति हेतौ । तदभीत्यादि । तत्पदेन मधुरतरस्य मधुरतमस्य च रसस्य परामर्शः । क्रममाहेति । तथा च क्रमेम प्रकर्षवदित्यर्थः । तमेवाह---उत्तरोत्तरमिति । आर्द्रतामेतीत्येतद्व्याचष्टे---सहृदयस्येत्यादि । ऽचेतस्त्यजतीऽति सम्बन्धः । स्वाभाविकं काठिन्यमिति । यथोक्तं भक्तिरसायने---"चित्तद्रव्यं तु कठिनं स्वभावादिऽति । क्रोधादीति । क्रोधाद्याहितं दीप्तत्वमित्यर्थः । विप्रलम्भशृङ्गारकरुमयोस्तु मादुर्यमेव प्रकर्षवत् । सहृदयहृदयावर्जनातिशयनिमित्त्वादिति । रौद्रादयो रसा दीप्त्या लक्ष्यन्ते काव्य-वर्तिनः । तद्-व्यक्ति-हेतू शब्दार्थाव् आश्रित्यौजो व्यवस्थितम्

uttarottaraṃ taratamayogeneti bhāvaḥ / ārdratāmiti / sahṛdayasya cetaḥ svābhāvikamanāviṣṭatvātmakaṃ kāṭhinyaṃ krodhādidoptarūpatvaṃ bālapriyā śṛṅgāreti / śṛṅgārādītyarthaḥ / lakṣaṇamiti / svarūpamityarthaḥ / anena 'tatprakāśane'tyādi vṛtyartho darśitaḥ / vṛttau 'rasāntarāpekṣayā prahlādahetutvādi'ti sambandhaḥ / locane--nanvityādi / nātisamastārthaśabdaṃ madhuramiti / kāvyamiti śeṣaḥ / itīti / iti bhāmahoktamityarthaḥ / lakṣaṇamiti / śravyatvādighaṭitalakṣaṇamityarthaḥ / etadantaḥ śaṅkāgranthaḥ / netyāheti / uktamativyāptyā lakṣaṇaṃ na bhavatītyāhetyarthaḥ / sarvamiti / śravyamityādinoktaṃ sarvamityarthaḥ / ojasa iti / ojasvinaḥ kāvyasyetyarthaḥ / tadudāhṛtyātivyāptiṃ darśayati--yo ya ityādi / padyamidaṃ vṛttāvudāhariṣyate //7// avatārayati--sambhogetyādi / itīti hetau / tadabhītyādi / tatpadena madhuratarasya madhuratamasya ca rasasya parāmarśaḥ / kramamāheti / tathā ca kramema prakarṣavadityarthaḥ / tamevāha---uttarottaramiti / ārdratāmetītyetadvyācaṣṭe---sahṛdayasyetyādi / 'cetastyajatī'ti sambandhaḥ / svābhāvikaṃ kāṭhinyamiti / yathoktaṃ bhaktirasāyane---"cittadravyaṃ tu kaṭhinaṃ svabhāvādi'ti / krodhādīti / krodhādyāhitaṃ dīptatvamityarthaḥ / vipralambhaśṛṅgārakarumayostu māduryameva prakarṣavat / sahṛdayahṛdayāvarjanātiśayanimittvāditi / raudrādayo rasā dīptyā lakṣyante kāvya-vartinaḥ / tad-vyakti-hetū śabdārthāv āśrityaujo vyavasthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्प्रेक्षेति सूचितेत्यस्यापकर्षः । कुलेति । खिलीकारो ऽपकारो सुयोधनप्रेरितदुश्शासनकर्तृककेशाकर्षणादिः । त्वरेति । भीमसेनत्वरेत्यर्थः । सूचितेति । स्त्यानावस्थायामेव उत्तंसीकरणोद्यमादिति भावः । अत्र समास ओजोव्यञ्जक इति दर्शयति---समासेनेत्यादि । समासेन चञ्जदित्यादिना । सन्ततवेगेत्यादि । समासस्य तत्प्रकाशनपरश्चार्थो ऽनपेक्षितदीर्घसमासरचनः प्रसन्नवाचकाभिधेयः । यथा---- यो यः शस्त्रं बिभिर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमुनां यो यः पाञ्चालगोत्रे शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा । यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीपः क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तको ऽहम् ॥ इत्यादौ द्वयोरोजस्त्वम् । लोचनम् तावत्येव मध्ये विश्रान्तिमलभमाना चूर्णितोरुद्वयसुयोधनानादरणपर्यन्ता प्रतीतिरेक्त्वेनैव । भवतीत्यौद्धत्यस्य परं परिपोषिका । अन्ये तुसुयोधनस्य सम्बन्धि यत्स्त्याना वबद्धं घनं शोणितं तेन शोणपाणिरिति व्याचक्ष्ते । य इति । स्वभुजयोर्गुरुर्भदो यस्य चमुनां मध्ये ऽर्जुनादिरित्यर्थः । पाञ्चालराजपुत्रेम धृष्टद्युम्नेन द्रोणस्य व्यापादनात्तत्कुलं प्रत्यधिकः क्रोधावेशो ऽश्वत्थाम्नः । तत्कर्मसाक्षीति कणप्रभृतिः । रमे सङ्कग्रामे यः प्रतीपं प्रतिकूलं कृत्वास्ते स एवं विधो यदि सकलजगदन्तको भवति तस्याप्यहमन्तकः किमुतान्यस्य मनुष्यस्य देवस्य बालप्रिया द्रुतं ससंहितमुच्चरितत्वेनाविच्छिन्नवेगशालित्वादित्यर्थः । तावत्येवेति । प्रतीतिविशेषणं वेगवत्येवेत्यर्थः । चूर्णितेत्यादि । गदाभ्रममप्रभृति तदनादरणपर्यन्तार्थविषियिकेत्यर्थः । प्रतीतिरिति । सहृदयप्रतीतिरित्यर्थः । एकत्वे व भवतीति । एकैव भवतीत्यर्थः । एकघन इव भातीति च पाठः औद्धत्यस्येति । वक्तृगतधीरोद्धतत्वस्येत्यर्थः । भीमगतक्रोधस्येति यावत् । केचित्तु सुयोधनस्येति शेषे षष्ठी, शोणितमित्यनेनास्य सम्बन्ध इत्याहुः तन्मतमाह---अन्ये त्विति । चरतीति लडन्तमिति कृत्वा व्याचष्टे---आचरतीति । करोतीत्यर्थः । तत्सप्तम्यन्तशत्रन्तमिति कृत्वाह---यद्वेति । तस्यापीत्यपिशब्दार्थमाह--किमुतेत्यादि । वृत्तावनपेक्षितदीर्घसमासरचनः प्रसन्नवाचकाभिधेयो ऽर्थश्च तत्प्रकाशनपर समर्पकत्वं काव्यस्य यत् तु सर्व-रसान् प्रति । स प्रसादो गुणो ज्ञेयः सर्व-साधारण-क्रियः

utprekṣeti sūcitetyasyāpakarṣaḥ / kuleti / khilīkāro 'pakāro suyodhanapreritaduśśāsanakartṛkakeśākarṣaṇādiḥ / tvareti / bhīmasenatvaretyarthaḥ / sūciteti / styānāvasthāyāmeva uttaṃsīkaraṇodyamāditi bhāvaḥ / atra samāsa ojovyañjaka iti darśayati---samāsenetyādi / samāsena cañjadityādinā / santatavegetyādi / samāsasya tatprakāśanaparaścārtho 'napekṣitadīrghasamāsaracanaḥ prasannavācakābhidheyaḥ / yathā---- yo yaḥ śastraṃ bibhirti svabhujagurumadaḥ pāṇḍavīnāṃ camunāṃ yo yaḥ pāñcālagotre śiśuradhikavayā garbhaśayyāṃ gato vā / yo yastatkarmasākṣī carati mayi raṇe yaśca yaśca pratīpaḥ krodhāndhastasya tasya svayamapi jagatāmantakasyāntako 'ham // ityādau dvayorojastvam / locanam tāvatyeva madhye viśrāntimalabhamānā cūrṇitorudvayasuyodhanānādaraṇaparyantā pratītirektvenaiva / bhavatītyauddhatyasya paraṃ paripoṣikā / anye tusuyodhanasya sambandhi yatstyānā vabaddhaṃ ghanaṃ śoṇitaṃ tena śoṇapāṇiriti vyācakṣte / ya iti / svabhujayorgururbhado yasya camunāṃ madhye 'rjunādirityarthaḥ / pāñcālarājaputrema dhṛṣṭadyumnena droṇasya vyāpādanāttatkulaṃ pratyadhikaḥ krodhāveśo 'śvatthāmnaḥ / tatkarmasākṣīti kaṇaprabhṛtiḥ / rame saṅkagrāme yaḥ pratīpaṃ pratikūlaṃ kṛtvāste sa evaṃ vidho yadi sakalajagadantako bhavati tasyāpyahamantakaḥ kimutānyasya manuṣyasya devasya bālapriyā drutaṃ sasaṃhitamuccaritatvenāvicchinnavegaśālitvādityarthaḥ / tāvatyeveti / pratītiviśeṣaṇaṃ vegavatyevetyarthaḥ / cūrṇitetyādi / gadābhramamaprabhṛti tadanādaraṇaparyantārthaviṣiyiketyarthaḥ / pratītiriti / sahṛdayapratītirityarthaḥ / ekatve va bhavatīti / ekaiva bhavatītyarthaḥ / ekaghana iva bhātīti ca pāṭhaḥ auddhatyasyeti / vaktṛgatadhīroddhatatvasyetyarthaḥ / bhīmagatakrodhasyeti yāvat / kecittu suyodhanasyeti śeṣe ṣaṣṭhī, śoṇitamityanenāsya sambandha ityāhuḥ tanmatamāha---anye tviti / caratīti laḍantamiti kṛtvā vyācaṣṭe---ācaratīti / karotītyarthaḥ / tatsaptamyantaśatrantamiti kṛtvāha---yadveti / tasyāpītyapiśabdārthamāha--kimutetyādi / vṛttāvanapekṣitadīrghasamāsaracanaḥ prasannavācakābhidheyo 'rthaśca tatprakāśanapara samarpakatvaṃ kāvyasya yat tu sarva-rasān prati / sa prasādo guṇo jñeyaḥ sarva-sādhāraṇa-kriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं माधुर्यौजःप्रसादा एव त्रयो गुणा उपपन्ना भामहाभिप्रायेण । ते च प्रतिपत्त्रास्वादमया मुख्यतया तत आस्वाद्ये उपचरिता रसे ततस्तद्व्यञ्जकयोः शब्दार्थयोरिति तात्पर्यम् ॥ १० ॥ बालप्रया नन्वेवं प्रसादो गुणः काव्यनिष्ठत्वेन कथमुक्त इत्यत आह---उपचारादित्यादि । तथाविधे रसरूपे । व्यङ्ग्ये ऽर्थ इति । तद्विषयकमित्यर्थः । समर्पकत्वं झटित्यर्पकत्वम् । तदिति । झटिति रसादिव्यङ्ग्यार्पकत्वमित्यर्थः अपीति समुच्चये । गुण इति । प्रसाद इत्यर्थः । कथमिति । शब्दर्थयोः स्वच्छत्वं कथं प्रकादो भवतीत्यर्थः । सः सर्वरससाधारण एव गुणः, स एव सर्वरससाधारणो गुण इति द्वेधावधारणमत्रेत्याह---सर्वेत्यादि । अत्राद्यैनैवकारेण शब्दार्थसाधारण्यस्य, द्वितीयेन माधुर्यौजसोश्च व्यवच्छेदः । गुण एवंविध इति । सर्वरससाधारणो गुण इत्यर्थः । सर्वरचनेत्यादिकं व्याचष्टे---सर्वेत्यादि । वृत्तौ ऽव्यङ्ग्यार्थेऽत्यादि । स इत्यनुषङ्गः । एतदुपपादयति---अर्थस्येत्यादि । अर्थस्य वाच्यार्थस्य । तावदित्यादि । वाच्यार्थगतं व्यङ्ग्यसमर्पक्त्वं नाम कियदलौकिकमिति भावः । भाव इति । शब्दार्थयोस्तत्तदर्पकत्वं न गुणः, किन्तु रसस्यैव स्वात्मावेशेन झटिति सहृदयहृदयव्यापकत्वमतो मुख्यतया रसनिष्ठ एव प्रसादाख्यो गुणः, उपचारात्तु सशब्दार्थयोरपीति भावार्थः । उपसंहरति---एवमित्यदि । भामहेति । "माधुर्यमभिवाञ्छन्त" इत्यादिभासहवचनानुरोधेनेत्यर्थः । ते चेत्यादि । ते माधुर्यौजःप्रसादा गुणाः । प्रतिपत्त्रास्वादमया इति । प्रतिपत्तुर्ये द्रुतिदीप्तिप्रसादात्मकचित्तवृत्तिविशेषरूपास्वादाः मुख्यतया तत्स्वरूपा इत्यर्थः । ते च चित्तस्था इति भावः । तत इत्यादि । तत्तदास्वादाः तत्तद्रसचर्वणाजन्या इत्यास्वाद्येतत्तद्रसे ते उपचरिता इत्यर्थः । तत इत्यादि । उपचरिता इत्यस्यानुषङ्गः । शब्दार्थयोस्तत्तद्रसचर्वणाप्रयोजकत्वादिति भावः ॥ १० ॥ श्रुति-दुष्टादयो दोषा अनित्या ये च दर्शिताः । ध्वन्य्-आत्मन्य् एव शृङ्गारे ते हेया इत्य् उदाहृताः

evaṃ mādhuryaujaḥprasādā eva trayo guṇā upapannā bhāmahābhiprāyeṇa / te ca pratipattrāsvādamayā mukhyatayā tata āsvādye upacaritā rase tatastadvyañjakayoḥ śabdārthayoriti tātparyam // 10 // bālaprayā nanvevaṃ prasādo guṇaḥ kāvyaniṣṭhatvena kathamukta ityata āha---upacārādityādi / tathāvidhe rasarūpe / vyaṅgye 'rtha iti / tadviṣayakamityarthaḥ / samarpakatvaṃ jhaṭityarpakatvam / taditi / jhaṭiti rasādivyaṅgyārpakatvamityarthaḥ apīti samuccaye / guṇa iti / prasāda ityarthaḥ / kathamiti / śabdarthayoḥ svacchatvaṃ kathaṃ prakādo bhavatītyarthaḥ / saḥ sarvarasasādhāraṇa eva guṇaḥ, sa eva sarvarasasādhāraṇo guṇa iti dvedhāvadhāraṇamatretyāha---sarvetyādi / atrādyainaivakāreṇa śabdārthasādhāraṇyasya, dvitīyena mādhuryaujasośca vyavacchedaḥ / guṇa evaṃvidha iti / sarvarasasādhāraṇo guṇa ityarthaḥ / sarvaracanetyādikaṃ vyācaṣṭe---sarvetyādi / vṛttau 'vyaṅgyārthe'tyādi / sa ityanuṣaṅgaḥ / etadupapādayati---arthasyetyādi / arthasya vācyārthasya / tāvadityādi / vācyārthagataṃ vyaṅgyasamarpaktvaṃ nāma kiyadalaukikamiti bhāvaḥ / bhāva iti / śabdārthayostattadarpakatvaṃ na guṇaḥ, kintu rasasyaiva svātmāveśena jhaṭiti sahṛdayahṛdayavyāpakatvamato mukhyatayā rasaniṣṭha eva prasādākhyo guṇaḥ, upacārāttu saśabdārthayorapīti bhāvārthaḥ / upasaṃharati---evamityadi / bhāmaheti / "mādhuryamabhivāñchanta" ityādibhāsahavacanānurodhenetyarthaḥ / te cetyādi / te mādhuryaujaḥprasādā guṇāḥ / pratipattrāsvādamayā iti / pratipatturye drutidīptiprasādātmakacittavṛttiviśeṣarūpāsvādāḥ mukhyatayā tatsvarūpā ityarthaḥ / te ca cittasthā iti bhāvaḥ / tata ityādi / tattadāsvādāḥ tattadrasacarvaṇājanyā ityāsvādyetattadrase te upacaritā ityarthaḥ / tata ityādi / upacaritā ityasyānuṣaṅgaḥ / śabdārthayostattadrasacarvaṇāprayojakatvāditi bhāvaḥ // 10 // śruti-duṣṭādayo doṣā anityā ye ca darśitāḥ / dhvany-ātmany eva śṛṅgāre te heyā ity udāhṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तर्हि? ध्वन्यात्मन्येव शृङ्गारे ऽङ्गितया व्यङ्ग्ये ते हेया इत्युदाहृताः । अन्यथा हि तेषामनित्यदोषतैव न स्यात् । एवमयमसंलक्ष्यक्रमदृयोतो ध्वनेरात्मा प्रदर्शितः सामान्येन । लोचनम् एवमस्मत्पक्ष एव गुणालङ्कारव्यवहारो विभागेनोपपद्यत इति प्रदर्श्य नित्यानित्यदोषविभागो ऽप्यस्मत्पक्ष एव सङ्गच्छत इति दर्शयितुमाह---श्रुतिदुष्टादय इत्यादि । वान्तादयो ऽसभ्यस्मृतिहेतवः । श्रुतिदुष्टा अर्थदुष्टा वाक्यार्थबलादश्लीलार्थप्रतिपत्तिकारिणः । यथा---ऽछन्द्रान्वेषी मिहांस्तब्धो घातायैवोपसर्पतिऽ इति । कल्पनादुष्टास्तु द्वयोः पदयोः कल्पनया । यथा ऽकुरु रुचिम्ऽ इत्यत्र क्रमव्यत्यसे । श्रुतिकष्टस्तु अधाक्षीत् अक्षोत्सीत् तृणेढि इत्यादि । शृङ्गार इत्युचितरसोपलक्षणार्थम् । वीरशान्ताद्भुतादावपि तेषां वर्जनात् । सूचिता इति । न त्वेषां विषयविभागप्रदर्शनेनानित्यत्वं बालप्रिया "श्रुतिदुष्टार्थदुष्टे च कल्पनादुष्टमित्यपि । श्रुतिकष्टं तथैवाहुर्वाचां दोषं चतुर्विधम्" ॥ इत्यादिना भामहोक्तन् शृतिदुध्टादिदोषान् सोदाहरणान् दर्शयति---वान्तादयासभ्येत्यादि । ऽश्रुतिदुष्टाः असभ्यस्मृतिहेतवो वान्तादयऽ इति सम्बन्धः । श्रुतिदुष्टाः श्रुतिदुष्टत्वरूपदोषवन्तः । एवमुत्तरत्रापि बोध्यम् । कारिण इति । शब्दा इति शेषः । छिद्रेति राजवर्णनम् । परस्य छिद्रान्वेषी । स्तब्धः अचञ्चलः । घाताय परेषां विनाशनाय । अत्र पुरुषशेफरूपाश्लीलार्थस्य प्रतीतिर्भवति । कल्पनयेति । भवन्तीति शेषः । क्रमव्यत्यास इति । रुचिङ्कुरु इति परिवर्तन इत्यर्थः । चिङ्कुर्नाम योन्यन्तर्वर्त्यङ्कुरः । अधाक्षीदित्यादि । तिडन्तम् । शृङ्गार इतीति । ध्वन्यात्मन्येव शृङ्गार इत्यत्रत्यं, शृङ्गारपदमित्यर्थः । भावं विवृणोति---न त्वित्यादि । भिन्नवृत्तादिदोषेभ्यः विविक्तं व्यत्यस्तम् अनित्यत्वम् । एषां श्रुतिदुष्टादीनाम् । विषयविभागप्रदर्शनेन विषयविभागं प्रदर्श्य, न तु प्रदर्शितमिति तस्याङ्गानां प्रभेदा ये प्रभेदाः स्वगताश् च ये । तेषामानन्त्यमन्योन्यसम्बन्धपरिकल्पने

kiṃ tarhi? dhvanyātmanyeva śṛṅgāre 'ṅgitayā vyaṅgye te heyā ityudāhṛtāḥ / anyathā hi teṣāmanityadoṣataiva na syāt / evamayamasaṃlakṣyakramadṛyoto dhvanerātmā pradarśitaḥ sāmānyena / locanam evamasmatpakṣa eva guṇālaṅkāravyavahāro vibhāgenopapadyata iti pradarśya nityānityadoṣavibhāgo 'pyasmatpakṣa eva saṅgacchata iti darśayitumāha---śrutiduṣṭādaya ityādi / vāntādayo 'sabhyasmṛtihetavaḥ / śrutiduṣṭā arthaduṣṭā vākyārthabalādaślīlārthapratipattikāriṇaḥ / yathā---'chandrānveṣī mihāṃstabdho ghātāyaivopasarpati' iti / kalpanāduṣṭāstu dvayoḥ padayoḥ kalpanayā / yathā 'kuru rucim' ityatra kramavyatyase / śrutikaṣṭastu adhākṣīt akṣotsīt tṛṇeḍhi ityādi / śṛṅgāra ityucitarasopalakṣaṇārtham / vīraśāntādbhutādāvapi teṣāṃ varjanāt / sūcitā iti / na tveṣāṃ viṣayavibhāgapradarśanenānityatvaṃ bālapriyā "śrutiduṣṭārthaduṣṭe ca kalpanāduṣṭamityapi / śrutikaṣṭaṃ tathaivāhurvācāṃ doṣaṃ caturvidham" // ityādinā bhāmahoktan śṛtidudhṭādidoṣān sodāharaṇān darśayati---vāntādayāsabhyetyādi / 'śrutiduṣṭāḥ asabhyasmṛtihetavo vāntādaya' iti sambandhaḥ / śrutiduṣṭāḥ śrutiduṣṭatvarūpadoṣavantaḥ / evamuttaratrāpi bodhyam / kāriṇa iti / śabdā iti śeṣaḥ / chidreti rājavarṇanam / parasya chidrānveṣī / stabdhaḥ acañcalaḥ / ghātāya pareṣāṃ vināśanāya / atra puruṣaśepharūpāślīlārthasya pratītirbhavati / kalpanayeti / bhavantīti śeṣaḥ / kramavyatyāsa iti / ruciṅkuru iti parivartana ityarthaḥ / ciṅkurnāma yonyantarvartyaṅkuraḥ / adhākṣīdityādi / tiḍantam / śṛṅgāra itīti / dhvanyātmanyeva śṛṅgāra ityatratyaṃ, śṛṅgārapadamityarthaḥ / bhāvaṃ vivṛṇoti---na tvityādi / bhinnavṛttādidoṣebhyaḥ viviktaṃ vyatyastam anityatvam / eṣāṃ śrutiduṣṭādīnām / viṣayavibhāgapradarśanena viṣayavibhāgaṃ pradarśya, na tu pradarśitamiti tasyāṅgānāṃ prabhedā ye prabhedāḥ svagatāś ca ye / teṣāmānantyamanyonyasambandhaparikalpane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोचनम् रत्यभावे कामवस्थामात्रं तर्त् । इर्ष्याविप्रलम्भः प्रमयखण्डनादिना खण्डितया सह । विरहविप्रलम्भः । पुनः खण्डितया प्रसाद्यमानयापि प्रसादमगृह्णन्त्या ततः पश्चात्तापपरीतत्वेन विरहोत्कण्ठितया सह मन्तव्यः । प्रवासविप्रलम्भः प्रोषितभर्तृकया सहेति विभागः । आदिग्रहमाच्छापादिकृतः विप्रलम्भ इव च विप्रलम्भः । वञ्चनायां ह्यभिलषितो विषयो न लभ्यते; एवमत्र । तेषां चेति । एकत्र सम्भोगादीनामपरत्र विभावादीनाम् । आश्रयो मलयादिः मारुतादीनां विभावानामिति यदुच्यते तद्देशशब्देन गतार्थम् । तस्मादाश्रयः कारणम् । यथा ममैव--- दयितया ग्रथिता स्रगियं मया हृदयधामनि नित्यनियोजिता । गलति शुष्कतयापि सुधारसं विरहदाहरुजां परिहारकम् ॥ तस्येति शृङ्गारस्य । अङ्गिनां रसादीनां प्रभेदस्तत्सम्बन्धकल्पनेत्यर्थः । बालप्रिया रत्यभाव इति निमित्ते सप्तमी । रतेरभावेन हेतुनेत्यर्थः । निश्चितपरस्पराधिष्टाना हि रतिः शृङ्गारस्थायी । कामावस्थामात्रं तदिति । रत्नावलीगता रतिः अभिलाषरूपैवेत्यर्थः । प्रणयेति । प्रणयः स्नेहः प्रार्थना वा । खण्डितयेति । खण्डितया सहेति सम्बन्धः । प्रसाद्यमानयेत्यादि खण्जिताविशेषणम् । उक्तानामभिलाषादीनां वञ्चनार्थकविप्रलम्भपदेन व्यवहारमुपपायति---विप्रलम्भ इवेति । विप्रलम्भशब्दो गौम इति भावः । द्वयोः साम्यमाह--वञ्चनायामित्यादि । एवमत्रेति । तथा अभिलाषादावित्यर्थः । वृत्तौ ऽतेषां च प्रत्येकम्ऽ इति ऽतेषां च देशेऽत्युभयत्र स्थितेतेषामिति पदे क्रमेण विवृणोति---एकत्रेत्यादि । देशकालाश्रयावस्थाभेद इत्यत्राश्रयपदस्य केषाञ्चिद्व्याख्यानं न युक्तमित्याह---आश्रय इत्यादि । तदित्यादि । तथार्थे सति पौनरुक्त्यं स्यादित्यर्थः । दयितयेति । शुष्कतरापीति च पाठः । हृदयतापातिशयेन शुष्कत्वम् । सुधारसं गलति स्रावयतीत्यतिशयोक्तिः । अत्रोद्दीपकत्वेन दिङ्मात्रं तूच्यते येन व्युत्पन्नानां स-चेतसाम् । बुद्धिर् आसादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति

locanam ratyabhāve kāmavasthāmātraṃ tart / irṣyāvipralambhaḥ pramayakhaṇḍanādinā khaṇḍitayā saha / virahavipralambhaḥ / punaḥ khaṇḍitayā prasādyamānayāpi prasādamagṛhṇantyā tataḥ paścāttāpaparītatvena virahotkaṇṭhitayā saha mantavyaḥ / pravāsavipralambhaḥ proṣitabhartṛkayā saheti vibhāgaḥ / ādigrahamācchāpādikṛtaḥ vipralambha iva ca vipralambhaḥ / vañcanāyāṃ hyabhilaṣito viṣayo na labhyate; evamatra / teṣāṃ ceti / ekatra sambhogādīnāmaparatra vibhāvādīnām / āśrayo malayādiḥ mārutādīnāṃ vibhāvānāmiti yaducyate taddeśaśabdena gatārtham / tasmādāśrayaḥ kāraṇam / yathā mamaiva--- dayitayā grathitā sragiyaṃ mayā hṛdayadhāmani nityaniyojitā / galati śuṣkatayāpi sudhārasaṃ virahadāharujāṃ parihārakam // tasyeti śṛṅgārasya / aṅgināṃ rasādīnāṃ prabhedastatsambandhakalpanetyarthaḥ / bālapriyā ratyabhāva iti nimitte saptamī / raterabhāvena hetunetyarthaḥ / niścitaparasparādhiṣṭānā hi ratiḥ śṛṅgārasthāyī / kāmāvasthāmātraṃ taditi / ratnāvalīgatā ratiḥ abhilāṣarūpaivetyarthaḥ / praṇayeti / praṇayaḥ snehaḥ prārthanā vā / khaṇḍitayeti / khaṇḍitayā saheti sambandhaḥ / prasādyamānayetyādi khaṇjitāviśeṣaṇam / uktānāmabhilāṣādīnāṃ vañcanārthakavipralambhapadena vyavahāramupapāyati---vipralambha iveti / vipralambhaśabdo gauma iti bhāvaḥ / dvayoḥ sāmyamāha--vañcanāyāmityādi / evamatreti / tathā abhilāṣādāvityarthaḥ / vṛttau 'teṣāṃ ca pratyekam' iti 'teṣāṃ ca deśe'tyubhayatra sthiteteṣāmiti pade krameṇa vivṛṇoti---ekatretyādi / deśakālāśrayāvasthābheda ityatrāśrayapadasya keṣāñcidvyākhyānaṃ na yuktamityāha---āśraya ityādi / tadityādi / tathārthe sati paunaruktyaṃ syādityarthaḥ / dayitayeti / śuṣkatarāpīti ca pāṭhaḥ / hṛdayatāpātiśayena śuṣkatvam / sudhārasaṃ galati srāvayatītyatiśayoktiḥ / atroddīpakatvena diṅmātraṃ tūcyate yena vyutpannānāṃ sa-cetasām / buddhir āsāditālokā sarvatraiva bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिङ्मात्रं तूच्यते येन व्युत्पन्नानां सचेतसाम् । बुद्धिरासादितालोका सर्वत्रैव भविष्यति ॥ १३ ॥ दिङ्मात्रकथनेन हि व्युत्पन्नानां सहृदयानामेकत्रापि रसभेदे सहालङ्कारैरङ्गाङ्गिभावपरिज्ञानादासादितालोका बुद्धिः सर्वत्रैव भविष्यति । तत्र----- शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नाद् एक-रूपानुबन्धवान् । सर्वेष्व् एव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशकः

diṅmātraṃ tūcyate yena vyutpannānāṃ sacetasām / buddhirāsāditālokā sarvatraiva bhaviṣyati // 13 // diṅmātrakathanena hi vyutpannānāṃ sahṛdayānāmekatrāpi rasabhede sahālaṅkārairaṅgāṅgibhāvaparijñānādāsāditālokā buddhiḥ sarvatraiva bhaviṣyati / tatra----- śṛṅgārasyāṅgino yatnād eka-rūpānubandhavān / sarveṣv eva prabhedeṣu nānuprāsaḥ prakāśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारस्याङ्गिनो यत्नादेकरूपानुबन्धवान् । सर्वोष्वेव प्रभेदेषु नानुप्रासः प्रकाशकः ॥ १४ ॥ अङ्गिनो हि शृङ्गारस्य ये उक्तः । प्रभेदास्तेषु सर्वेष्वेकप्रकारानुबन्धि तया प्रबन्धेन प्रवृत्तो ऽनुप्रासो न व्यञ्जकः । अङ्गिन इत्यनेनाङ्गभूतस्य शृङ्गारस्यैकरूपानुबन्धनुप्रासनिबन्धने कामचारमाह । ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे यमकादिनिबन्धनम् । लोचनम् येनेति । दिङ्मात्रोक्तेनेत्यर्थः । सचेतसामिति । महाकवित्वं सगृदयत्वं च प्रेप्सूनामिति भावः । सर्वत्रेति । सर्वेषु रसादिष्वासादित आलोको ऽवगमः सम्यग्व्युत्पत्तिर्ययेति सम्बन्धः ॥ १३ ॥ तत्रेति । वक्तव्ये दिङ्मात्रे सतीत्यर्थः । यत्नादिति । यत्नतः क्रियमामत्वादिति हेत्वर्थो ऽभिप्रेतः । एकरूपं त्वनुबन्धं त्यक्त्वा विचित्रो ऽनुप्रासो निबध्यमानो न दोषायेत्येकरूपग्रहणम् ॥ १४ ॥ यमकादीत्यादिशब्दः प्रकारवाची । दुष्करं मुरजचक्रबन्धादि । शब्दभङ्गन बालप्रिया विरहपीडाहेतुभूताया अपि स्रजो दयिताग्रथनरूपकारणविशेषाद्विरहपीडापरिहारकसुधारसस्रावकत्वमुक्तमिति कारणकृतो भेदः ॥ १२ ॥ कारिकां व्याचष्टे---येनेत्यादि । सचेतसामित्यनेन प्रकृते विवक्षितमाह---महेत्यादि । येनेत्यस्य विवरमं वृत्तौ---ऽदिङ्मात्रकथनेनेऽति । अस्यैव विवरममुपपादकं वा ऽव्युत्पन्नानाम्ऽ इत्यादि ऽपरिज्ञानादिऽत्यान्तम् ॥ १३ ॥ हेत्वर्थ इति । यत्नतः क्रियमाणत्वमप्रकाशकत्वे हेतुरिति भावः । ऽएकरूपानुवन्धवानिऽत्यत्रैकरूपग्रहणस्य फलमाह----एकेत्यादि ॥ १४ ॥ ध्वन्यात्म-भूते शृङ्गारे यमकादि-निबन्धनम् । शक्ताव् अपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः

śṛṅgārasyāṅgino yatnādekarūpānubandhavān / sarvoṣveva prabhedeṣu nānuprāsaḥ prakāśakaḥ // 14 // aṅgino hi śṛṅgārasya ye uktaḥ / prabhedāsteṣu sarveṣvekaprakārānubandhi tayā prabandhena pravṛtto 'nuprāso na vyañjakaḥ / aṅgina ityanenāṅgabhūtasya śṛṅgārasyaikarūpānubandhanuprāsanibandhane kāmacāramāha / dhvanyātmabhūte śṛṅgāre yamakādinibandhanam / locanam yeneti / diṅmātroktenetyarthaḥ / sacetasāmiti / mahākavitvaṃ sagṛdayatvaṃ ca prepsūnāmiti bhāvaḥ / sarvatreti / sarveṣu rasādiṣvāsādita āloko 'vagamaḥ samyagvyutpattiryayeti sambandhaḥ // 13 // tatreti / vaktavye diṅmātre satītyarthaḥ / yatnāditi / yatnataḥ kriyamāmatvāditi hetvartho 'bhipretaḥ / ekarūpaṃ tvanubandhaṃ tyaktvā vicitro 'nuprāso nibadhyamāno na doṣāyetyekarūpagrahaṇam // 14 // yamakādītyādiśabdaḥ prakāravācī / duṣkaraṃ murajacakrabandhādi / śabdabhaṅgana bālapriyā virahapīḍāhetubhūtāyā api srajo dayitāgrathanarūpakāraṇaviśeṣādvirahapīḍāparihārakasudhārasasrāvakatvamuktamiti kāraṇakṛto bhedaḥ // 12 // kārikāṃ vyācaṣṭe---yenetyādi / sacetasāmityanena prakṛte vivakṣitamāha---mahetyādi / yenetyasya vivaramaṃ vṛttau---'diṅmātrakathanene'ti / asyaiva vivaramamupapādakaṃ vā 'vyutpannānām' ityādi 'parijñānādi'tyāntam // 13 // hetvartha iti / yatnataḥ kriyamāṇatvamaprakāśakatve heturiti bhāvaḥ / 'ekarūpānuvandhavāni'tyatraikarūpagrahaṇasya phalamāha----eketyādi // 14 // dhvanyātma-bhūte śṛṅgāre yamakādi-nibandhanam / śaktāv api pramāditvaṃ vipralambhe viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तावपि प्रमादित्वं विप्रलम्भे विशेषतः ॥ १५ ॥ ध्वनेरात्मभूतः शृङ्गारस्तात्पर्येण वाच्यवाचकाभ्यां प्रकाश्यमानस्तस्मिन्यमकादीनां यमकप्रकाराणां निबन्धनं दुष्करशब्दभङ्गश्लेषादीनां शक्तावपि प्रमादित्वम् । ऽप्रमादित्वाऽमित्यनेनैतद्दृश्यते---काकतालीयेन कदाचित्कस्यचिदेकस्य यमकादेर्निष्पत्तावपि भूम्नालङ्कारान्तरवद्रसाङ्गत्वेन निबन्धो न कर्तव्य इति । ऽविप्रलम्भे विशेषतऽ इत्यनेन विप्रलम्भे सौकुमार्थातिशयः स्व्याप्यते । तस्मिन्द्योत्ये यमकादेरङ्गस्य निबन्धो नियमान्न कर्तव्य इति । अत्र युक्तिरभिधीयते----- रसाक्षिप्ततया यस्य बन्धः शक्य-क्रियो भवेत् । अपृथग्-यत्न-निर्वत्यः सो ऽलङ्कारो ध्वनौ मतः

śaktāvapi pramāditvaṃ vipralambhe viśeṣataḥ // 15 // dhvanerātmabhūtaḥ śṛṅgārastātparyeṇa vācyavācakābhyāṃ prakāśyamānastasminyamakādīnāṃ yamakaprakārāṇāṃ nibandhanaṃ duṣkaraśabdabhaṅgaśleṣādīnāṃ śaktāvapi pramāditvam / 'pramāditvā'mityanenaitaddṛśyate---kākatālīyena kadācitkasyacidekasya yamakāderniṣpattāvapi bhūmnālaṅkārāntaravadrasāṅgatvena nibandho na kartavya iti / 'vipralambhe viśeṣata' ityanena vipralambhe saukumārthātiśayaḥ svyāpyate / tasmindyotye yamakāderaṅgasya nibandho niyamānna kartavya iti / atra yuktirabhidhīyate----- rasākṣiptatayā yasya bandhaḥ śakya-kriyo bhavet / apṛthag-yatna-nirvatyaḥ so 'laṅkāro dhvanau mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्तु रसवन्ति कानिचिद्यमकादीनि दृश्यन्ते, तत्र रसादीनामङ्गता यमकादीनां त्वङ्गितैव । रसाभासे चाङ्गत्वमप्यविरुद्धम् । अङ्गितया तु व्यङ्ग्ये रसे नाङ्गत्वं पृथक्प्रयत्ननिर्वर्त्यत्वाद्यमकादेः । अस्यैवार्थस्य सङ्ग्रहश्लोकाः---- रसवन्ति हि वस्तूनि सालङ्काराणि कानिचित् । एकेनैव प्रयत्नेन निर्वर्त्यन्ते माहाकवेः ॥ यमकादिनिबन्धे तु पृथग्यत्नो ऽस्य जायते । शक्तस्यापि रसे ऽङ्गत्वं तस्मादेषां न विद्यते ॥ रसाभासाङ्गभावस्तु यमकादेर्न वार्यते । ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे त्वङ्गता नोपपद्यते ॥ लोचनम् अहम्पूर्वः अग्म्य इत्यर्थः । अहमादाहमादौ प्रवर्त इत्यर्थः । अहम्पूर्व इत्यस्य भावो ऽहम्पूर्विका । अहमिति निपातो विभक्तिप्रतिरूपको ऽस्मदर्थवृत्तिः । एतदिति । अहंपूर्विकया परापतनमित्यर्थः । कानिचदिति । कालिदासादिकृतानीत्यर्थः । शक्तस्यापि पृथग्यत्नो जायत इति सम्बन्धः । एषामिति । यमकादीनम् । ऽध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे इति यदुक्तं तत् प्राधान्यनार्धश्लोकेन सङ्गृहीते ध्वन्यात्मभूत इति ॥ १६ ॥ बालप्रिया कवेरिति, विस्मयावहानीत्यत्र सहृदयस्येति च शेषः । अहम्पूर्विकयेत्येतद्व्याचष्टे---अहमित्यादि । पूर्व इत्यस्य व्याख्या अग्ष इति । पर्यवसितमाह--अहमादावित्यादि । वृत्तौ ऽतत्प्रतिपादकैश्च शब्दैऽरिति । आक्षेप्तव्या इत्यनेनास्य सम्बन्धः । ऽतत्प्रकाशिनऽ इति । अत्र तत्पदेन शब्दस्य परामर्शः । ऽतेषाम्ऽ इति । रूपकादीनामित्यर्थः । ऽतदिऽति । बहिरङ्गत्वमित्यर्थः । ऽरसाभासे चाङ्गत्वऽमिति । यमकादीनामित्यनुषङ्गः । उक्तानर्थान् वृत्तिकारः श्लोकैः सङ्गृह्णाति---ऽरसवन्तीऽत्यादि । ऽमहाकवेरेकेन प्रयत्नेनैव तथाविधानि वस्तूनि निर्वर्त्यन्तेऽ इत्यन्वयः । लोचने ऽन्वयं दर्शयति---शक्तस्यापीति ॥ १६ ॥ इदानीं ध्वन्यात्मभूतस्य शृङ्गारस्य व्यञ्जको ऽलङ्कारवर्ग आख्यायते--- ध्वन्य्-आत्म-भूते शृङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः । रूपकादिर् अलङ्कार-वर्ग एति यथार्थताम्

yattu rasavanti kānicidyamakādīni dṛśyante, tatra rasādīnāmaṅgatā yamakādīnāṃ tvaṅgitaiva / rasābhāse cāṅgatvamapyaviruddham / aṅgitayā tu vyaṅgye rase nāṅgatvaṃ pṛthakprayatnanirvartyatvādyamakādeḥ / asyaivārthasya saṅgrahaślokāḥ---- rasavanti hi vastūni sālaṅkārāṇi kānicit / ekenaiva prayatnena nirvartyante māhākaveḥ // yamakādinibandhe tu pṛthagyatno 'sya jāyate / śaktasyāpi rase 'ṅgatvaṃ tasmādeṣāṃ na vidyate // rasābhāsāṅgabhāvastu yamakāderna vāryate / dhvanyātmabhūte śṛṅgāre tvaṅgatā nopapadyate // locanam ahampūrvaḥ agmya ityarthaḥ / ahamādāhamādau pravarta ityarthaḥ / ahampūrva ityasya bhāvo 'hampūrvikā / ahamiti nipāto vibhaktipratirūpako 'smadarthavṛttiḥ / etaditi / ahaṃpūrvikayā parāpatanamityarthaḥ / kānicaditi / kālidāsādikṛtānītyarthaḥ / śaktasyāpi pṛthagyatno jāyata iti sambandhaḥ / eṣāmiti / yamakādīnam / 'dhvanyātmabhūte śṛṅgāre iti yaduktaṃ tat prādhānyanārdhaślokena saṅgṛhīte dhvanyātmabhūta iti // 16 // bālapriyā kaveriti, vismayāvahānītyatra sahṛdayasyeti ca śeṣaḥ / ahampūrvikayetyetadvyācaṣṭe---ahamityādi / pūrva ityasya vyākhyā agṣa iti / paryavasitamāha--ahamādāvityādi / vṛttau 'tatpratipādakaiśca śabdai'riti / ākṣeptavyā ityanenāsya sambandhaḥ / 'tatprakāśina' iti / atra tatpadena śabdasya parāmarśaḥ / 'teṣām' iti / rūpakādīnāmityarthaḥ / 'tadi'ti / bahiraṅgatvamityarthaḥ / 'rasābhāse cāṅgatva'miti / yamakādīnāmityanuṣaṅgaḥ / uktānarthān vṛttikāraḥ ślokaiḥ saṅgṛhṇāti---'rasavantī'tyādi / 'mahākaverekena prayatnenaiva tathāvidhāni vastūni nirvartyante' ityanvayaḥ / locane 'nvayaṃ darśayati---śaktasyāpīti // 16 // idānīṃ dhvanyātmabhūtasya śṛṅgārasya vyañjako 'laṅkāravarga ākhyāyate--- dhvany-ātma-bhūte śṛṅgāre samīkṣya viniveśitaḥ / rūpakādir alaṅkāra-varga eti yathārthatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वन्यात्मभूते शृङ्गारे समीक्ष्य विनिवेशितः । रूपकादिरलङ्कारवर्ग एति यथार्थताम् ॥ १७ ॥ अलङ्कारो हे बाह्यालङ्कारसाम्यादङ्गिनश्चारुत्वहेतुरुच्यते । वाच्यालङ्कारवर्गश्च रूपकादिर्यावानुक्तो वक्ष्यते च कैश्चित्, अलङ्कारामामनन्तत्वात् । स सर्वो ऽपि यदि समीक्ष्य विनिवेश्यते तदलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्य ध्वनेरङ्गिनः सर्वस्यैव चारुत्वहेतुर्निष्पद्यते । एषा चास्य विनिवेशने समीक्षा--- विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गित्वेन कदाचन । काले च ग्रहण-त्यागौ नातिनिर्वहणैषिता

dhvanyātmabhūte śṛṅgāre samīkṣya viniveśitaḥ / rūpakādiralaṅkāravarga eti yathārthatām // 17 // alaṅkāro he bāhyālaṅkārasāmyādaṅginaścārutvaheturucyate / vācyālaṅkāravargaśca rūpakādiryāvānukto vakṣyate ca kaiścit, alaṅkārāmāmanantatvāt / sa sarvo 'pi yadi samīkṣya viniveśyate tadalakṣyakramavyaṅgyasya dhvaneraṅginaḥ sarvasyaiva cārutvaheturniṣpadyate / eṣā cāsya viniveśane samīkṣā--- vivakṣā tatparatvena nāṅgitvena kadācana / kāle ca grahaṇa-tyāgau nātinirvahaṇaiṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्व्यूढाव् अपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम् । विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गित्वेन कदाचन । काले च ग्रहणत्यागौ नातिनिर्वहणैषिता ॥ १८ ॥ निर्व्यूढावपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम् । लोचनम् इतानीमिति । हेयवर्ग उक्तः, उपादेयवर्गस्तु वक्तव्य इति भावः । व्यञ्जक इति । यश्च यथा चेत्यध्याहाहः । यथार्थतामिति । चारुत्वहेतुतामित्यर्थः । उक्त इति । भामहादिभिरलङ्कारलक्षणकारैः । वक्ष्यते चेत्यत्र हेतुमाह---अलङ्काराणामनन्तत्वादिति । प्रतभानन्त्यात् अन्यैरपि भाविभिः कैश्चिदित्यर्थः ॥ १७ ॥ समीक्ष्येति । समीक्ष्येत्यनेन शब्देन कारिकायामुक्तेति भावः । श्लोकपादेषु चतुर्षु श्लोकार्धे चाङ्गत्वसाधनमिदम्; रूपकादिरिति प्रत्येकं सम्बन्धः । यमलङ्कारं तदङ्गतया विवक्षति नाङ्गित्वेन, यमवसरे गृह्णाति, यमवसरे त्यजति, यं नात्यन्तं निर्वेढुमिच्छति, यं यत्नादङ्गत्वेन प्रत्यवेक्षते, स एवमुपनिबध्यमानो रसाभिव्यक्तिहेतुर्भवतीति विततं महावाक्यम् । तन्महावाक्यमध्ये चोदाहरमावकाशमुदाहलरणस्वरूपं तद्योजनं तत्समर्थनं च निरूपयितुं ग्रन्थान्तरमति वृतिग्रन्थस्य सम्बन्धः । बालप्रिया यश्चेति । यो ऽलङ्कारो यथा व्यञ्जकः, तथा आख्यायत इत्यर्थं इति भावः । ऽयथार्थताम्ऽ इत्यस्यान्वर्थतामित्यर्थं दर्शयति---चारुत्वेति । अलङ्काराणामनन्तत्वात्कैश्चिदित्यस्य विवरणम्---प्रतिभानन्त्यादन्यैरित्यादि ॥ १७ ॥ ऽएषा समीक्षेऽति वृत्तावुक्तं, समीक्षायाः को ऽत्र प्रस्ताव इत्यत आह लोचने---समीक्ष्येत्यादि । समीक्ष्येत्यनेनेति । ऽसमीक्ष्य विनिवेशितऽ इत्यत्र समीक्ष्यशब्देनेत्यर्थः । कारिकाद्वयसारार्थकथनपूर्वकं पूर्वापरग्रन्थसम्बन्धं दर्शयति---यमलङ्कारमित्यादि । रूपकादिर् अलङ्कार-वर्गस्याङ्गत्व-साधनम्

nirvyūḍhāv api cāṅgatve yatnena pratyavekṣaṇam / vivakṣā tatparatvena nāṅgitvena kadācana / kāle ca grahaṇatyāgau nātinirvahaṇaiṣitā // 18 // nirvyūḍhāvapi cāṅgatve yatnena pratyavekṣaṇam / locanam itānīmiti / heyavarga uktaḥ, upādeyavargastu vaktavya iti bhāvaḥ / vyañjaka iti / yaśca yathā cetyadhyāhāhaḥ / yathārthatāmiti / cārutvahetutāmityarthaḥ / ukta iti / bhāmahādibhiralaṅkāralakṣaṇakāraiḥ / vakṣyate cetyatra hetumāha---alaṅkārāṇāmanantatvāditi / pratabhānantyāt anyairapi bhāvibhiḥ kaiścidityarthaḥ // 17 // samīkṣyeti / samīkṣyetyanena śabdena kārikāyāmukteti bhāvaḥ / ślokapādeṣu caturṣu ślokārdhe cāṅgatvasādhanamidam; rūpakādiriti pratyekaṃ sambandhaḥ / yamalaṅkāraṃ tadaṅgatayā vivakṣati nāṅgitvena, yamavasare gṛhṇāti, yamavasare tyajati, yaṃ nātyantaṃ nirveḍhumicchati, yaṃ yatnādaṅgatvena pratyavekṣate, sa evamupanibadhyamāno rasābhivyaktiheturbhavatīti vitataṃ mahāvākyam / tanmahāvākyamadhye codāharamāvakāśamudāhalaraṇasvarūpaṃ tadyojanaṃ tatsamarthanaṃ ca nirūpayituṃ granthāntaramati vṛtigranthasya sambandhaḥ / bālapriyā yaśceti / yo 'laṅkāro yathā vyañjakaḥ, tathā ākhyāyata ityarthaṃ iti bhāvaḥ / 'yathārthatām' ityasyānvarthatāmityarthaṃ darśayati---cārutveti / alaṅkārāṇāmanantatvātkaiścidityasya vivaraṇam---pratibhānantyādanyairityādi // 17 // 'eṣā samīkṣe'ti vṛttāvuktaṃ, samīkṣāyāḥ ko 'tra prastāva ityata āha locane---samīkṣyetyādi / samīkṣyetyaneneti / 'samīkṣya viniveśita' ityatra samīkṣyaśabdenetyarthaḥ / kārikādvayasārārthakathanapūrvakaṃ pūrvāparagranthasambandhaṃ darśayati---yamalaṅkāramityādi / rūpakādir alaṅkāra-vargasyāṅgatva-sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं तु रूपकादेरलङ्कारवर्गस्य येयं व्यञ्जकत्वे रसादिविषये लक्षणदिग्दर्शिता तामनुसरन् स्वयं चान्यल्लक्षणमुत्प्रेक्षमाणो यद्यलक्ष्यक्रमप्रतिभमनन्तरोक्तमेनं लोचनम् पाण्डम्ना तनिम्ना कण्टकितत्वेन च योगात् । शशिनीति पाण्डुरत्वात् । उत्पश्यामीति यत्नेनोत्प्रेक्षे । जीवितसन्धारणायेत्यर्थः । हन्तेति कष्टम्, एकस्थसादृश्याभावे ह दोलायमानो ऽहं सर्वत्र स्थितो न कुत्रचिदेकस्य धृतिं लभ इति भाव । भीर्विति । यो हि कातरहृदयो भवतिनासौ सर्वस्वमेकस्थं धारयतीत्यर्थः । अत्र ह्युत्प्रेक्षायास्तद्भावाध्यारोपरूपाया अनुप्राणकं सादृश्यं यथोपक्रान्तं, तथा निर्वाहितमपि विप्रलम्भरसपोषकमेव जातम् । तत्तु लक्ष्यं न दर्शितमिति सम्बन्धः । प्रत्युदाहरणे ह्यदर्शिते ऽप्युदाहरणानुशीलनदिशा कृतकृत्यतेति दर्शयति--किं त्विति । अन्यल्लक्षणमिति । परीक्षाप्रकारमित्यर्थः । तद्यथावसरे त्यक्तस्यापि पुनर्ग्रहणमित्यादि । यथा ममैव--शीतांशोरमृतच्छटा यद कराः कस्मान्मनो मे मृशं बालप्रिया गम्यं दर्शयति---पाण्डिम्नेत्यादि । कण्टकित्वं तीक्ष्णाग्रावयवविशेषवत्वं रोमहर्षवत्वं च । हन्तेति । विषादार्थकमित्याह--कष्टमेकस्थेत्यादि । ऽभीरुऽ इति सम्बुध्या द्योत्यमर्थमाह---यो हीत्यादि । न धारयति नावक्थापयत अन्यापहरणशङ्कयेति भावः । तद्भावेति । अतस्मिंस्तत्तादात्म्याहार्यसम्भावनारूपाया इत्यर्थः । अत्र च श्यामादावङ्गादितादात्म्यसम्भावना बोध्या । अनुप्राणकमिति । अङ्गमित्यर्थः । सादृश्यमिति । गम्यमिति शेषः । तथेति । अङ्गसादृश्यस्य उपक्रान्तस्य उपसंहारादिति भावः । निर्वाहितमिति । उत्प्रेक्षानिर्वहणद्वारा निर्वाहितमित्यर्थः । वृत्तावुपसंहरति---ऽस एवऽ मित्यादि । ऽतथाविधम्ऽ इति । उक्तप्रकारातिक्रान्तमित्यर्थः । शीतांशोरिति । विरहिण उक्तिः । ऽशीतांशोः कराःऽ किरणाः अमृतच्छटाः, यदीति सिद्धानुवादे । यथा--"स्रगियं यदि जीवितापहे"त्यादौ । ऽकस्मात्ऽ कुतः । मे मनः ध्वनेरात्मानमुपनिबध्नाति सुकविः समाहितचेतास्तादा तस्यात्मलाभो भवति महीयानिति । क्रमेण प्रतिभात्य् आत्मा यो ऽस्यानुस्वान-सन्निभः । शब्दार्थ-शक्ति-मूलत्वात् सो ऽपि द्वेधा व्यवस्थितः

kiṃ tu rūpakāderalaṅkāravargasya yeyaṃ vyañjakatve rasādiviṣaye lakṣaṇadigdarśitā tāmanusaran svayaṃ cānyallakṣaṇamutprekṣamāṇo yadyalakṣyakramapratibhamanantaroktamenaṃ locanam pāṇḍamnā tanimnā kaṇṭakitatvena ca yogāt / śaśinīti pāṇḍuratvāt / utpaśyāmīti yatnenotprekṣe / jīvitasandhāraṇāyetyarthaḥ / hanteti kaṣṭam, ekasthasādṛśyābhāve ha dolāyamāno 'haṃ sarvatra sthito na kutracidekasya dhṛtiṃ labha iti bhāva / bhīrviti / yo hi kātarahṛdayo bhavatināsau sarvasvamekasthaṃ dhārayatītyarthaḥ / atra hyutprekṣāyāstadbhāvādhyāroparūpāyā anuprāṇakaṃ sādṛśyaṃ yathopakrāntaṃ, tathā nirvāhitamapi vipralambharasapoṣakameva jātam / tattu lakṣyaṃ na darśitamiti sambandhaḥ / pratyudāharaṇe hyadarśite 'pyudāharaṇānuśīlanadiśā kṛtakṛtyateti darśayati--kiṃ tviti / anyallakṣaṇamiti / parīkṣāprakāramityarthaḥ / tadyathāvasare tyaktasyāpi punargrahaṇamityādi / yathā mamaiva--śītāṃśoramṛtacchaṭā yada karāḥ kasmānmano me mṛśaṃ bālapriyā gamyaṃ darśayati---pāṇḍimnetyādi / kaṇṭakitvaṃ tīkṣṇāgrāvayavaviśeṣavatvaṃ romaharṣavatvaṃ ca / hanteti / viṣādārthakamityāha--kaṣṭamekasthetyādi / 'bhīru' iti sambudhyā dyotyamarthamāha---yo hītyādi / na dhārayati nāvakthāpayata anyāpaharaṇaśaṅkayeti bhāvaḥ / tadbhāveti / atasmiṃstattādātmyāhāryasambhāvanārūpāyā ityarthaḥ / atra ca śyāmādāvaṅgāditādātmyasambhāvanā bodhyā / anuprāṇakamiti / aṅgamityarthaḥ / sādṛśyamiti / gamyamiti śeṣaḥ / tatheti / aṅgasādṛśyasya upakrāntasya upasaṃhārāditi bhāvaḥ / nirvāhitamiti / utprekṣānirvahaṇadvārā nirvāhitamityarthaḥ / vṛttāvupasaṃharati---'sa eva' mityādi / 'tathāvidham' iti / uktaprakārātikrāntamityarthaḥ / śītāṃśoriti / virahiṇa uktiḥ / 'śītāṃśoḥ karāḥ' kiraṇāḥ amṛtacchaṭāḥ, yadīti siddhānuvāde / yathā--"sragiyaṃ yadi jīvitāpahe"tyādau / 'kasmāt' kutaḥ / me manaḥ dhvanerātmānamupanibadhnāti sukaviḥ samāhitacetāstādā tasyātmalābho bhavati mahīyāniti / krameṇa pratibhāty ātmā yo 'syānusvāna-sannibhaḥ / śabdārtha-śakti-mūlatvāt so 'pi dvedhā vyavasthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेण प्रतिभात्यात्मा यो ऽस्यानुस्वानसन्निभः । शब्दार्थंशक्तिमूलत्वात्सो ऽपि द्वेधा व्यवस्थितः ॥ २० ॥ लोचनम् संप्लुष्यन्त्यथ कालकूटपटलीसंवाससन्दूषिताः । किं प्राणान्न हरन्त्युत प्रियतमासञ्जल्पमन्त्राक्षरै- रक्ष्यन्ते किमु मोहमेमि हहहा नो वेझि केयं गतिः ॥ इत्यत्र हि रूपकसन्देहनिदर्शनास्त्यक्त्वा पुनरुपात्ता रसपरिपोषायेत्यलम् ॥ १८॥ ,१९ ॥ एवं विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनेः प्रथमं भेदमलक्ष्यक्रमं विचार्यं द्वितीयं भेदं विभक्तुमाह---क्रमेणेत्यादि । बालप्रिया भृशं सम्प्लुष्यन्तिसन्तापयन्ति । अमृतच्छटात्मकत्वेन सम्पलोषकत्वायोगादिति भावः । अस्योपपत्तिं सन्दिहान आह--अथेत्यादि । अथेति विकल्पे । करा इत्यनुषज्यते । कालकूटानां पटल्या समूहेन यः संवासः द्वयोरेकोत्पन्नत्वात्सहवासः संसर्गं इति यावत्, तेन सन्दूषिताः सन्तापकत्वादिस्वीयदोषविशिष्टाः कृताः । तर्हि ते किं कुतः प्राणान्न हरन्ति? प्राणापहारकत्वस्यापि तत्स्वभावत्वादिति भावः । प्राणहरणाभावे हेतुमाशङ्कमान आह--उतेत्यादि । उतेति विकल्पे । प्रियतमायाः सञ्जल्पेषु यानि मन्त्राक्षराणि विषापहारीणि तैः । रक्ष्यन्ते प्राणा इति विपरिणामेनानुषङ्गः । अत्राप्यनुपपत्तिं मन्यमान आह--किं त्वित्यादि । किमु कुतः । रूपकेति । करा अमृतच्छटा इति रूपकं, कालकूटेत्यादौ सन्देहः, प्रियतमासञ्जल्पेषु मन्त्राक्षरारोपान्निदर्शना । त्यागः । अथेत्यादिना पुनरुपादानं, तथा सन्दूषितत्वसन्देहस्य ऽकिं प्राणानिऽत्यादिना त्यागः । उतेत्यादिना पुनरुपादनमेवं प्रियतमेत्यादि निदर्शनायाः, मोहं मूर्च्छामेमि प्राप्नोमीत्यनेन त्यागः । इयं गतिरवस्था पदार्थस्वभावः । का नो वेझि न जानामीत्यनेन पुनरुपादानं च प्रत्याय्यत इति भावः । यद्वा सम्प्लुष्यन्तीत्यन्तेन रूपकस्याहरन्तीत्यन्तेन सन्देहस्य, एमीत्यन्तेन निदर्शनायाश्च त्यागः । नो वेद्मीत्यादिना तेषामुपादानं चेति बोध्यम् ॥ १८॥ -१९ ॥ हेतुत्वेनोपात्त इति । यतः क्रमेण भाति, अतो ऽनुस्वानसन्निभ इत्यर्थ इति भावः । अस्य विवक्षितान्यपरवाच्यस्य ध्वनेः संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वादनुरणन- प्रख्यो य आत्मा सो ऽपि शूब्दशक्तिमूलो ऽर्थशक्तिमूलश्चेति द्विप्रकारः । ननु शब्दशक्त्या यत्रार्थान्तरं प्रकाशते स यदि ध्वनेः प्रकार उच्यते तदिदानीं श्लेषस्य विषय एवापहृतः स्यात्, नापहृत इत्याह--- आक्षिप्त एवालङ्कारः शब्द-शक्त्या प्रकाशते । यस्मिन्न् अनुक्तः शब्देन शब्द-शक्त्य्-उद्भवो हि सः

krameṇa pratibhātyātmā yo 'syānusvānasannibhaḥ / śabdārthaṃśaktimūlatvātso 'pi dvedhā vyavasthitaḥ // 20 // locanam saṃpluṣyantyatha kālakūṭapaṭalīsaṃvāsasandūṣitāḥ / kiṃ prāṇānna harantyuta priyatamāsañjalpamantrākṣarai- rakṣyante kimu mohamemi hahahā no vejhi keyaṃ gatiḥ // ityatra hi rūpakasandehanidarśanāstyaktvā punarupāttā rasaparipoṣāyetyalam // 18// ,19 // evaṃ vivakṣitānyaparavācyadhvaneḥ prathamaṃ bhedamalakṣyakramaṃ vicāryaṃ dvitīyaṃ bhedaṃ vibhaktumāha---krameṇetyādi / bālapriyā bhṛśaṃ sampluṣyantisantāpayanti / amṛtacchaṭātmakatvena sampaloṣakatvāyogāditi bhāvaḥ / asyopapattiṃ sandihāna āha--athetyādi / atheti vikalpe / karā ityanuṣajyate / kālakūṭānāṃ paṭalyā samūhena yaḥ saṃvāsaḥ dvayorekotpannatvātsahavāsaḥ saṃsargaṃ iti yāvat, tena sandūṣitāḥ santāpakatvādisvīyadoṣaviśiṣṭāḥ kṛtāḥ / tarhi te kiṃ kutaḥ prāṇānna haranti? prāṇāpahārakatvasyāpi tatsvabhāvatvāditi bhāvaḥ / prāṇaharaṇābhāve hetumāśaṅkamāna āha--utetyādi / uteti vikalpe / priyatamāyāḥ sañjalpeṣu yāni mantrākṣarāṇi viṣāpahārīṇi taiḥ / rakṣyante prāṇā iti vipariṇāmenānuṣaṅgaḥ / atrāpyanupapattiṃ manyamāna āha--kiṃ tvityādi / kimu kutaḥ / rūpaketi / karā amṛtacchaṭā iti rūpakaṃ, kālakūṭetyādau sandehaḥ, priyatamāsañjalpeṣu mantrākṣarāropānnidarśanā / tyāgaḥ / athetyādinā punarupādānaṃ, tathā sandūṣitatvasandehasya 'kiṃ prāṇāni'tyādinā tyāgaḥ / utetyādinā punarupādanamevaṃ priyatametyādi nidarśanāyāḥ, mohaṃ mūrcchāmemi prāpnomītyanena tyāgaḥ / iyaṃ gatiravasthā padārthasvabhāvaḥ / kā no vejhi na jānāmītyanena punarupādānaṃ ca pratyāyyata iti bhāvaḥ / yadvā sampluṣyantītyantena rūpakasyāharantītyantena sandehasya, emītyantena nidarśanāyāśca tyāgaḥ / no vedmītyādinā teṣāmupādānaṃ ceti bodhyam // 18// -19 // hetutvenopātta iti / yataḥ krameṇa bhāti, ato 'nusvānasannibha ityartha iti bhāvaḥ / asya vivakṣitānyaparavācyasya dhvaneḥ saṃlakṣyakramavyaṅgyatvādanuraṇana- prakhyo ya ātmā so 'pi śūbdaśaktimūlo 'rthaśaktimūlaśceti dviprakāraḥ / nanu śabdaśaktyā yatrārthāntaraṃ prakāśate sa yadi dhvaneḥ prakāra ucyate tadidānīṃ śleṣasya viṣaya evāpahṛtaḥ syāt, nāpahṛta ityāha--- ākṣipta evālaṅkāraḥ śabda-śaktyā prakāśate / yasminn anuktaḥ śabdena śabda-śakty-udbhavo hi saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र हि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोधः स्फुटमेव प्रतीयते । एवंविदो व्यतिरेको ऽपि दृश्यते । यथा ममैव--- खं ये ऽत्युज्ज्वलयन्ति लूनतमसो ये वा नखोद्भासिनो लोचनम् तत्रैव विरोधे श्लेषे वा वाच्यालङ्कारत्वं सुवचमिति यावत् । वालेषु केशेष्वन्धकारः कार्ष्ण्यं, बालः प्रत्यग्रश्चान्धकारस्तमः । ननु मातङ्गेत्यादावपि धर्मद्वये यश्चकारः स विरोधद्योतक एव । अन्यथा प्रतधर्मं सर्वधर्मान्ते वा न क्वचिद्वा चकारः स्यात् यदि समुच्चयार्थः स्यादित्यभिप्रायेणोदाहरणान्तरमाह---यथेति । शरणं गृहमक्षयरूपमगृहं कथम् । यो न धीशः स कथं धियामीशः । यो हरिः कपिलः स कथं कृष्णः । चतुरः पराक्रमयुक्तो यस्यात्मा स कथं निष्क्रियः । अरीणामरयुक्तानां यो नाशयिता स कथं चक्रं वहुमानेन धारयति । विरोध इति । विरोधनमित्यर्थः । प्रतियत इति । स्फुटं नोच्यते केनचिदिति भावः । बालप्रिया तथा च विरोधश्लेषसङ्करस्य वाच्यालङ्कृतित्वनिरूपितं विषयत्वमिति वाक्यार्थः । विषयत्वमत्राश्रयत्वं बोध्यम् । फलितमाह---तत्रैवेत्यादि । भास्वन्मूर्तिः प्रकाशमानतनुः सूर्यमूर्तिश्च । सर्वेत्याद्युदाहरणान्तरभवतारयति---नन्वित्यादि । धर्मद्वये यश्चकार इति । मातङ्गगामिन्यश्शीलवत्यश्च गौर्यो विभवरताश्चेत्यादौ धर्मद्वयवाचकान्ते यश्चकार इत्यर्थः । एवकारेण समुच्चयद्योतकत्वव्यवच्छेदः । उक्तार्थे हेतुमाह---अन्यथेत्यादि । अन्यथा विरोधद्योतकत्वाभावे तदेति शेषः । अन्यथा चकारो यदि समुच्चयार्थस्स्यात्तदा प्रतिधर्मं सर्वधर्मान्ते वा स्यात्, क्वचिद्वा न स्यादित्यन्वयः । सर्वधर्मान्त इत्यत्र सर्वशब्दान्त इति च पाठः । चकारस्यात्र समुच्चयार्थकत्वे "घटञ्च पठञ्च पुस्तकञ्चानय, घटं पटं पुस्तकञ्चानय, घटं पटं पुस्तकमानय इतिपत्प्रयोगस्स्यादित्यर्थः । गृहमगृहमित्यादि विरूद्धार्थकथनम् । शरणं रक्षितारम् । अक्षयं नाशरहितमित्याद्यविरुद्धार्था बोध्याः विरोधनमिति । विरोधनक्रियेत्यर्थः । स्फुटमिति । निस्सन्देहमित्यर्थः । प्रतीयत इत्यस्य ध्वन्यत इत्यर्थ इत्याह--नोच्यते केनचिदिति । ये पुष्णान्ति सरोरुहश्रियमपि क्षिप्ताब्जभासश्च ये । ये मूर्धस्ववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभये ऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वः ॥ एवमन्ये ऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपव्यङ्ग्यध्वनिप्रकाराः सन्ति ते सहृदयैः स्वयमनुसर्तव्याः । इह तु ग्रन्थविस्तरभयान्न तत्प्रपञ्चः कृतः । अर्थशक्त्युद्भवस् त्व् अन्यो यत्रार्थः स प्रकाशते । यस् तात्पर्येण वस्त्व् अन्यद् व्यनक्त्य् उक्तिं विना स्वतः

atra hi śabdaśaktimūlānusvānarūpo virodhaḥ sphuṭameva pratīyate / evaṃvido vyatireko 'pi dṛśyate / yathā mamaiva--- khaṃ ye 'tyujjvalayanti lūnatamaso ye vā nakhodbhāsino locanam tatraiva virodhe śleṣe vā vācyālaṅkāratvaṃ suvacamiti yāvat / vāleṣu keśeṣvandhakāraḥ kārṣṇyaṃ, bālaḥ pratyagraścāndhakārastamaḥ / nanu mātaṅgetyādāvapi dharmadvaye yaścakāraḥ sa virodhadyotaka eva / anyathā pratadharmaṃ sarvadharmānte vā na kvacidvā cakāraḥ syāt yadi samuccayārthaḥ syādityabhiprāyeṇodāharaṇāntaramāha---yatheti / śaraṇaṃ gṛhamakṣayarūpamagṛhaṃ katham / yo na dhīśaḥ sa kathaṃ dhiyāmīśaḥ / yo hariḥ kapilaḥ sa kathaṃ kṛṣṇaḥ / caturaḥ parākramayukto yasyātmā sa kathaṃ niṣkriyaḥ / arīṇāmarayuktānāṃ yo nāśayitā sa kathaṃ cakraṃ vahumānena dhārayati / virodha iti / virodhanamityarthaḥ / pratiyata iti / sphuṭaṃ nocyate kenaciditi bhāvaḥ / bālapriyā tathā ca virodhaśleṣasaṅkarasya vācyālaṅkṛtitvanirūpitaṃ viṣayatvamiti vākyārthaḥ / viṣayatvamatrāśrayatvaṃ bodhyam / phalitamāha---tatraivetyādi / bhāsvanmūrtiḥ prakāśamānatanuḥ sūryamūrtiśca / sarvetyādyudāharaṇāntarabhavatārayati---nanvityādi / dharmadvaye yaścakāra iti / mātaṅgagāminyaśśīlavatyaśca gauryo vibhavaratāścetyādau dharmadvayavācakānte yaścakāra ityarthaḥ / evakāreṇa samuccayadyotakatvavyavacchedaḥ / uktārthe hetumāha---anyathetyādi / anyathā virodhadyotakatvābhāve tadeti śeṣaḥ / anyathā cakāro yadi samuccayārthassyāttadā pratidharmaṃ sarvadharmānte vā syāt, kvacidvā na syādityanvayaḥ / sarvadharmānta ityatra sarvaśabdānta iti ca pāṭhaḥ / cakārasyātra samuccayārthakatve "ghaṭañca paṭhañca pustakañcānaya, ghaṭaṃ paṭaṃ pustakañcānaya, ghaṭaṃ paṭaṃ pustakamānaya itipatprayogassyādityarthaḥ / gṛhamagṛhamityādi virūddhārthakathanam / śaraṇaṃ rakṣitāram / akṣayaṃ nāśarahitamityādyaviruddhārthā bodhyāḥ virodhanamiti / virodhanakriyetyarthaḥ / sphuṭamiti / nissandehamityarthaḥ / pratīyata ityasya dhvanyata ityartha ityāha--nocyate kenaciditi / ye puṣṇānti saroruhaśriyamapi kṣiptābjabhāsaśca ye / ye mūrdhasvavabhāsinaḥ kṣitibhṛtāṃ ye cāmarāṇāṃ śirāṃ- syākrāmantyubhaye 'pi te dinapateḥ pādāḥ śriye santu vaḥ // evamanye 'pi śabdaśaktimūlānusvānarūpavyaṅgyadhvaniprakārāḥ santi te sahṛdayaiḥ svayamanusartavyāḥ / iha tu granthavistarabhayānna tatprapañcaḥ kṛtaḥ / arthaśaktyudbhavas tv anyo yatrārthaḥ sa prakāśate / yas tātparyeṇa vastv anyad vyanakty uktiṃ vinā svataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽउक्तिं विनेऽति यदुक्तं तद्य्वच्छेद्यं दर्शयितुमुपक्रमते---यत्र चेति । चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे । अस्येति । अलक्ष्यक्रमस्तु तत्रापि स्यादेवेति भावः । उदाहरत--सङ्केतेति । व्यञ्जकत्वमिति । प्रदोषसमयं प्रतीति शेषः । उक्त्यैवेति आद्यपादत्रयेणेत्यर्थः । यद्यपि चात्र शब्दान्तरसन्निधाने ऽप प्रदोषार्थं प्रति न कस्यचिदभिधाशक्तिः पदस्येति व्यञ्जकत्वं न विघटितं, तथापि शब्देनैवोक्तमयमर्थो ऽर्थान्तरस्य व्यञ्जक इति । बालप्रिया क्रमव्यङ्ग्यतैवेति । लज्जायास्संलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यत्वमेवेत्यर्थः । रस इति । शृङ्गार इत्यर्थः । अत्रापि ऽएवंवादिनीऽत्यादावपि । दूरत एव विलम्बेनैव । पर्यालोच्यमान इत्यनेन सम्बन्धः । लज्जारूपव्यभिचारिप्रतीतिर्विलम्बेनैव, तत्प्रतीतौ सत्याञ्च झटिति रसप्रतीतिरित्यर्थः । तदपेक्षया रसापेक्षया । अलक्ष्यक्रमतैवेत्येवकारेण लक्ष्यक्रमत्वव्यवच्छेदः । तर्हि कथमत्र लक्ष्यक्रमत्वमुक्तमित्यत आह--लज्जेति एवशब्दः केवलशब्दश्चेति । ऽअलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्यैवेऽत्यत्रत्यैवशब्दः ऽस तस्य केवलस्येऽत्यत्रत्यकेवलशब्दश्चेत्यर्थः । वृत्तौ ऽअस्यध्वनेऽरित्यस्य संलक्ष्यक्रमध्वनेरित्यर्थः । तदुक्तेः फलमाह--अलक्ष्यक्रमस्त्विति । सङ्केतेति । विटं सङ्केतकाले मनो यस्य तं तज्जिज्ञासुम् । अत एव हसद्भ्यां नेत्राभ्यामर्पितं सूचितं आकूतं सङ्केतकालजिज्ञासारूपाभिप्रायो येन तम् । ज्ञात्वेति सम्बन्धः । लोचने--प्रदोषार्थं प्रति न कस्यचिदभिधाशक्तिः पदस्येति । प्रदोषरूपार्थः केनापि पदेनाभिधया नप्रतिपाद्यत इत्यर्थः । इतीति हेतौ । न विघटितमिति । अतश्चात्र ध्वनिविषयत्वमेव युक्तमिति भावः । शब्देनेति । अयमर्थो ऽर्थान्तरस्य व्यञ्जक इति शब्देनैवोक्तमित्यन्वयः । पझनिमीलनस्य प्रदोषसमयव्यञ्जकत्वमाद्यपादत्रयात्मकशब्देनैव प्रदर्शितमित्यर्थः । ततश्च तदपहस्तितमिति सम्बन्धः । गोप्यति । गोप्यमानतया उदितमुत्पन्नं यच्चारुत्वं तदात्मकमित्यर्थः । प्राणितं तथा च--- शब्दार्थ-शक्त्या क्षिप्तो ऽपि व्यङ्ग्यो ऽर्थः कविना पुनः । यत्राविष्क्रियते स्वोक्त्या सान्यैवालङ्कृतिर् ध्वनेः

'uktiṃ vine'ti yaduktaṃ tadyvacchedyaṃ darśayitumupakramate---yatra ceti / caśabdastuśabdasyārthe / asyeti / alakṣyakramastu tatrāpi syādeveti bhāvaḥ / udāharata--saṅketeti / vyañjakatvamiti / pradoṣasamayaṃ pratīti śeṣaḥ / uktyaiveti ādyapādatrayeṇetyarthaḥ / yadyapi cātra śabdāntarasannidhāne 'pa pradoṣārthaṃ prati na kasyacidabhidhāśaktiḥ padasyeti vyañjakatvaṃ na vighaṭitaṃ, tathāpi śabdenaivoktamayamartho 'rthāntarasya vyañjaka iti / bālapriyā kramavyaṅgyataiveti / lajjāyāssaṃlakṣyakramavyaṅgyatvamevetyarthaḥ / rasa iti / śṛṅgāra ityarthaḥ / atrāpi 'evaṃvādinī'tyādāvapi / dūrata eva vilambenaiva / paryālocyamāna ityanena sambandhaḥ / lajjārūpavyabhicāripratītirvilambenaiva, tatpratītau satyāñca jhaṭiti rasapratītirityarthaḥ / tadapekṣayā rasāpekṣayā / alakṣyakramataivetyevakāreṇa lakṣyakramatvavyavacchedaḥ / tarhi kathamatra lakṣyakramatvamuktamityata āha--lajjeti evaśabdaḥ kevalaśabdaśceti / 'alakṣyakramavyaṅgyasyaive'tyatratyaivaśabdaḥ 'sa tasya kevalasye'tyatratyakevalaśabdaścetyarthaḥ / vṛttau 'asyadhvane'rityasya saṃlakṣyakramadhvanerityarthaḥ / tadukteḥ phalamāha--alakṣyakramastviti / saṅketeti / viṭaṃ saṅketakāle mano yasya taṃ tajjijñāsum / ata eva hasadbhyāṃ netrābhyāmarpitaṃ sūcitaṃ ākūtaṃ saṅketakālajijñāsārūpābhiprāyo yena tam / jñātveti sambandhaḥ / locane--pradoṣārthaṃ prati na kasyacidabhidhāśaktiḥ padasyeti / pradoṣarūpārthaḥ kenāpi padenābhidhayā napratipādyata ityarthaḥ / itīti hetau / na vighaṭitamiti / ataścātra dhvaniviṣayatvameva yuktamiti bhāvaḥ / śabdeneti / ayamartho 'rthāntarasya vyañjaka iti śabdenaivoktamityanvayaḥ / pajhanimīlanasya pradoṣasamayavyañjakatvamādyapādatrayātmakaśabdenaiva pradarśitamityarthaḥ / tataśca tadapahastitamiti sambandhaḥ / gopyati / gopyamānatayā uditamutpannaṃ yaccārutvaṃ tadātmakamityarthaḥ / prāṇitaṃ tathā ca--- śabdārtha-śaktyā kṣipto 'pi vyaṅgyo 'rthaḥ kavinā punaḥ / yatrāviṣkriyate svoktyā sānyaivālaṅkṛtir dhvaneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन समुद्रेण । अन्यत्रेति । शिवादिदेवेष्वित्यर्थः । दाषोद्घाटनेनेति । विषादादिपदैः विषभक्षणादिदोषणां प्रकाशनेनेत्यर्थः । अत्रेति । लोकोत्तरगुणविशिष्टे श्रीनारायणे इत्यर्थः । अर्थशक्त्या यथा---- अम्बा शेते ऽत्र वृद्धा परिणतवयसामग्रणरित्र तातो निःशेषागारकर्मश्रमशिथिलतनुः कुम्भदासी तथात्र । अस्मिन् पापाहमेका कतिपयदिवसप्रोषितप्राणनाथा पान्थायेत्थं तरुण्या कथितमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वम् ॥ उभयशक्त्या यथा---ऽदृष्ट्या केशवगोपरागहृतयाऽ इत्यादौ । लोचनम् इत्युक्तप्रकारेण भयनिवारणव्याजेन सुराणां प्रत्याख्यानं मन्थमूढां लक्ष्मीं कारयित्वा पयोधिर्यस्मै तामदात्स वो युष्माकं दुरितं दहत्विति सम्बन्धः । अम्बेति । अत्रैकैकस्य पदस्य व्यञ्जक्तवं सहृदयैः सुकल्प्यमिति स्वकण्ठेन नोक्तम् । व्याजशब्दो ऽत्र स्वोक्तिः । एवमुपसंहारव्याजेन प्रकारद्वयं सोदाहरणं निरूप्यतृतीयं प्रकारमाह---उभयेति । शब्दशक्तिस्तावद्गोपरागादि शब्दश्लेषवशात् । बालप्रिया सकलेति । भगवत्सम्बन्धिषु सकलगुणेषु य आदरः स्वस्य बहुमतिस्तद्दर्शकेनेत्यर्थः । अत एवेति । समर्थाचरणस्य णिजर्थत्वादेवेत्यर्थः । मन्थमूढामिति । तज्ज्ञापकमिति भावः । उत्तरार्ध व्याचष्टे---इतीत्यादि । लक्ष्मीं कारयित्वेति । "हृक्रोरन्यतरस्या" मित्यनेन कर्मसंज्ञा । सुरूपं कञ्चित्पान्थमवलोक्य प्रवृद्धमदना काचित्स्वैरिणो तमाह---अम्बेति । शेते इत्यस्योत्तरत्राप्यनुषङ्ग । परिणतवयसां वृद्धानाम् । निश्शेषैरगारकर्मभिस्स्वयमनुष्ठितैः गृहकर्मभिः यः श्रमस्तेन शिथिला अस्वस्था तनुर्यस्याः सा । ऽअवसरेऽति । अवसरस्य तत्तस्स्थले मात्रादिशयनादिरूपस्य प्रस्तावस्य व्याहृतिरुक्तिः तस्य व्याजः सः पूर्वो यत्र तत्तथा । अत्रावयोर्यथाकामं रन्तुं शक्यं को ऽपि न जानीयात्, त्वद्दर्शनेन कामार्ता मां रमणेन प्रीणयेति वक्त्री बोधयतीति वक्तृवैशिष्ट्यादिज्ञानवतां सहृदयानां व्यज्यते । परन्तु व्यङ्ग्यार्थो यमवसरव्याहृतिव्याजपूर्वमिति व्याजशब्देन कविना आविष्कृतः । सुकल्प्यमिति । अम्बा तात इत्याभ्यां पित्रोर्नैसर्गिकवात्सल्यशालित्वेन तौ मम सर्वत्राप्यनुकूलावेवेति । तद्विसेषणाभ्यां निद्रापरवशत्वं परसाहाय्यं विनाशयनादुत्थानाशक्तत्वमित्यादि, निश्शेषेत्यादिना दास्या गाढनिद्रितत्वम्, उक्तैर्हेतुभिस्तेषामनाशङ्कनीयत्वं, दासीत्यनेन स्वज्ञावर्तित्वं, पापेत्यनेनाद्यावाधेसरससम्भोगानुभवराहित्यम्, एकेत्यनेन पुरुषान्तरानुभोगाभावः, अत एव सम्भोगौत्सुक्यं, कतिपयेत्यादिना पत्युरचिरात्प्रत्यागमनमनाशङ्क्यमिति प्राणनाथैत्यनेन पतिविषयकानुरागाभाव इति च द्योत्यत इत्यूह्यमिति भावः । इतीति हेतौ । स्वकण्ठेन नोक्तमिति । स्वयं व्याख्यानेन न प्रदर्शितमित्यर्थः । प्रौढोक्ति-मात्र-निष्पन्न-शरीरः सम्भवी स्वतः । अर्थो ऽपि द्विविधो ज्ञेयो वस्तुनो ऽन्यस्य दीपकः

tena samudreṇa / anyatreti / śivādideveṣvityarthaḥ / dāṣodghāṭaneneti / viṣādādipadaiḥ viṣabhakṣaṇādidoṣaṇāṃ prakāśanenetyarthaḥ / atreti / lokottaraguṇaviśiṣṭe śrīnārāyaṇe ityarthaḥ / arthaśaktyā yathā---- ambā śete 'tra vṛddhā pariṇatavayasāmagraṇaritra tāto niḥśeṣāgārakarmaśramaśithilatanuḥ kumbhadāsī tathātra / asmin pāpāhamekā katipayadivasaproṣitaprāṇanāthā pānthāyetthaṃ taruṇyā kathitamavasaravyāhṛtivyājapūrvam // ubhayaśaktyā yathā---'dṛṣṭyā keśavagoparāgahṛtayā' ityādau / locanam ityuktaprakāreṇa bhayanivāraṇavyājena surāṇāṃ pratyākhyānaṃ manthamūḍhāṃ lakṣmīṃ kārayitvā payodhiryasmai tāmadātsa vo yuṣmākaṃ duritaṃ dahatviti sambandhaḥ / ambeti / atraikaikasya padasya vyañjaktavaṃ sahṛdayaiḥ sukalpyamiti svakaṇṭhena noktam / vyājaśabdo 'tra svoktiḥ / evamupasaṃhāravyājena prakāradvayaṃ sodāharaṇaṃ nirūpyatṛtīyaṃ prakāramāha---ubhayeti / śabdaśaktistāvadgoparāgādi śabdaśleṣavaśāt / bālapriyā sakaleti / bhagavatsambandhiṣu sakalaguṇeṣu ya ādaraḥ svasya bahumatistaddarśakenetyarthaḥ / ata eveti / samarthācaraṇasya ṇijarthatvādevetyarthaḥ / manthamūḍhāmiti / tajjñāpakamiti bhāvaḥ / uttarārdha vyācaṣṭe---itītyādi / lakṣmīṃ kārayitveti / "hṛkroranyatarasyā" mityanena karmasaṃjñā / surūpaṃ kañcitpānthamavalokya pravṛddhamadanā kācitsvairiṇo tamāha---ambeti / śete ityasyottaratrāpyanuṣaṅga / pariṇatavayasāṃ vṛddhānām / niśśeṣairagārakarmabhissvayamanuṣṭhitaiḥ gṛhakarmabhiḥ yaḥ śramastena śithilā asvasthā tanuryasyāḥ sā / 'avasare'ti / avasarasya tattassthale mātrādiśayanādirūpasya prastāvasya vyāhṛtiruktiḥ tasya vyājaḥ saḥ pūrvo yatra tattathā / atrāvayoryathākāmaṃ rantuṃ śakyaṃ ko 'pi na jānīyāt, tvaddarśanena kāmārtā māṃ ramaṇena prīṇayeti vaktrī bodhayatīti vaktṛvaiśiṣṭyādijñānavatāṃ sahṛdayānāṃ vyajyate / parantu vyaṅgyārtho yamavasaravyāhṛtivyājapūrvamiti vyājaśabdena kavinā āviṣkṛtaḥ / sukalpyamiti / ambā tāta ityābhyāṃ pitrornaisargikavātsalyaśālitvena tau mama sarvatrāpyanukūlāveveti / tadviseṣaṇābhyāṃ nidrāparavaśatvaṃ parasāhāyyaṃ vināśayanādutthānāśaktatvamityādi, niśśeṣetyādinā dāsyā gāḍhanidritatvam, uktairhetubhisteṣāmanāśaṅkanīyatvaṃ, dāsītyanena svajñāvartitvaṃ, pāpetyanenādyāvādhesarasasambhogānubhavarāhityam, eketyanena puruṣāntarānubhogābhāvaḥ, ata eva sambhogautsukyaṃ, katipayetyādinā patyuracirātpratyāgamanamanāśaṅkyamiti prāṇanāthaityanena pativiṣayakānurāgābhāva iti ca dyotyata ityūhyamiti bhāvaḥ / itīti hetau / svakaṇṭhena noktamiti / svayaṃ vyākhyānena na pradarśitamityarthaḥ / prauḍhokti-mātra-niṣpanna-śarīraḥ sambhavī svataḥ / artho 'pi dvividho jñeyo vastuno 'nyasya dīpakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोदाहृतम् ऽएवंवादिनिऽ इत्यादि । यथा वा--- सिहिपिञ्छकण्णपूरा जाआ वाहस्य गव्विरी भमै । भुत्ताफलरैअपसाहणाणं मच्झे सवत्तीणम् ॥ लोचनम् सादरवितीर्णयौवनहस्तालम्बं समुन्नमभ्द्याम् । अभ्युत्थानमिव मन्मथस्य दत्तं तव स्तनाभ्याम् ॥ स्तनौ तावदिह प्रधानभूतौ ततो ऽपि गौरवितः कामस्ताभ्यामभ्युत्थानेनोपर्च्यते । यौवनं चानयोः परिचारकभावेन स्थितमित्येवंविधेनोक्तिवैचित्र्येण त्वदीयस्तनावलोक नप्रवृद्धमन्मथावस्थः को न भवतीति भङ्ग्या स्वाभिप्रायध्वननं कृतम् । तव तारुण्येनोन्नतौ स्तनाविति हि वचनेन व्यञ्जकता । न केवलमिति । उक्तिवैचित्र्यं तावत्सर्वथोपयोगि भवतीति भावः । शिखिपिच्छकर्णपूरा जाया व्याधस्य गर्विणी भ्रमति । मुक्ताफलरचितप्रसाधनानां मध्ये सपत्नीनाम् ॥ शिखिमात्रमारणमेव तदासक्तस्य कृत्यम् । अन्यासु त्वासक्तो हस्तिनो ऽप्यमारयदिति हि वचनेनोक्तमुत्तमसौभाग्यम् । बालप्रिया व्यञ्जकत्वमिति । व्यङ्ग्यार्थाः प्रथमोद्योते प्रदर्शिताः । सादरेति । कृत्वेति । पाठे तत्पूरितम् । सादरं वितीर्णो यौवनेन दत्ते यौवनहस्तालम्बो यत्र तद्यथा तथा । समुन्नमद्भां तव स्तनाभ्यां मन्मथस्याप्युत्थानं दत्तमिवेत्यन्वयः । अत्र यौवनादिषु परिजनादिचेतनवृत्तान्तारोपात्समासोक्तिरुत्प्रेक्षाङ्गमित्याशयेन विवृणोति---स्तनावित्यादि । इति हीत्यादि । इति वचने सति तत्प्रतिपाद्यस्य व्यञ्जकता न हीत्यर्थः । न केवलमिति इदं प्रतीकधारणम् । स्वतःसम्भवीत्यनेन लोके सम्भाव्यमानो ऽपीत्यर्थो विवक्षित इत्याशयेन वृत्तौ ऽयऽ इत्यादिना विवृतं, तत्र न केवलमित्यादिना गम्यमर्थं दर्शयति---उक्तिवैचित्र्यमित्यादि । उपयोगीति । काव्य इति शेषः । उक्तिवैचित्र्याभावे भाव्यत्वं न भवतीति भावः । शिखीति । गाथेयं तृतीयोद्योते वृत्तिकृता उदाहृत्य व्याख्यास्यते । जायेति । नवपरिणीतेत्यर्थः । प्रसाधनं अलङ्कारः । सपत्नीनामिति । पूर्वपरिणीतानामित्यर्थः । शिखीति । शिखिनां समीपस्थत्वादिति अर्थशक्तेर् अलङ्कारो यत्राप्य् अन्यः प्रतीयते । अनुस्वानोपम-व्यङ्ग्यः स प्रकारो ऽपरो ध्वनेः

yathodāhṛtam 'evaṃvādini' ityādi / yathā vā--- sihipiñchakaṇṇapūrā jāā vāhasya gavvirī bhamai / bhuttāphalaraiapasāhaṇāṇaṃ macjhe savattīṇam // locanam sādaravitīrṇayauvanahastālambaṃ samunnamabhdyām / abhyutthānamiva manmathasya dattaṃ tava stanābhyām // stanau tāvadiha pradhānabhūtau tato 'pi gauravitaḥ kāmastābhyāmabhyutthānenoparcyate / yauvanaṃ cānayoḥ paricārakabhāvena sthitamityevaṃvidhenoktivaicitryeṇa tvadīyastanāvaloka napravṛddhamanmathāvasthaḥ ko na bhavatīti bhaṅgyā svābhiprāyadhvananaṃ kṛtam / tava tāruṇyenonnatau stanāviti hi vacanena vyañjakatā / na kevalamiti / uktivaicitryaṃ tāvatsarvathopayogi bhavatīti bhāvaḥ / śikhipicchakarṇapūrā jāyā vyādhasya garviṇī bhramati / muktāphalaracitaprasādhanānāṃ madhye sapatnīnām // śikhimātramāraṇameva tadāsaktasya kṛtyam / anyāsu tvāsakto hastino 'pyamārayaditi hi vacanenoktamuttamasaubhāgyam / bālapriyā vyañjakatvamiti / vyaṅgyārthāḥ prathamodyote pradarśitāḥ / sādareti / kṛtveti / pāṭhe tatpūritam / sādaraṃ vitīrṇo yauvanena datte yauvanahastālambo yatra tadyathā tathā / samunnamadbhāṃ tava stanābhyāṃ manmathasyāpyutthānaṃ dattamivetyanvayaḥ / atra yauvanādiṣu parijanādicetanavṛttāntāropātsamāsoktirutprekṣāṅgamityāśayena vivṛṇoti---stanāvityādi / iti hītyādi / iti vacane sati tatpratipādyasya vyañjakatā na hītyarthaḥ / na kevalamiti idaṃ pratīkadhāraṇam / svataḥsambhavītyanena loke sambhāvyamāno 'pītyartho vivakṣita ityāśayena vṛttau 'ya' ityādinā vivṛtaṃ, tatra na kevalamityādinā gamyamarthaṃ darśayati---uktivaicitryamityādi / upayogīti / kāvya iti śeṣaḥ / uktivaicitryābhāve bhāvyatvaṃ na bhavatīti bhāvaḥ / śikhīti / gātheyaṃ tṛtīyodyote vṛttikṛtā udāhṛtya vyākhyāsyate / jāyeti / navapariṇītetyarthaḥ / prasādhanaṃ alaṅkāraḥ / sapatnīnāmiti / pūrvapariṇītānāmityarthaḥ / śikhīti / śikhināṃ samīpasthatvāditi arthaśakter alaṅkāro yatrāpy anyaḥ pratīyate / anusvānopama-vyaṅgyaḥ sa prakāro 'paro dhvaneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोचनम् रचितानि विविधभङ्गीभिः प्रसाधनानीत तासां सम्भोगव्यग्रिमाभावात्तद्विरचनशिल्पकौशलमेव परमिति दौर्भाग्यातिशय इदानीमिति प्रकाशितम् । गर्वश्च बाल्याविवेकादिनापि भवतीति नात्र स्वोक्तिसद्भावः शङ्क्यः । एष चार्थो यथा यथा वर्ण्यते आस्तां वा वर्ण्ना, बहिरपि यदि प्रत्यक्षादिनावलोक्यते तथा तथा सौभाग्यातिशयं व्याधवध्वा द्योतयति ॥ २।४ ॥ एवमर्थशक्त्युद्भवो द्विभेदो वस्तुमात्रस्य व्यञ्जनीयत्वे वस्तुध्वनिरूपतया निरूपितः । इदानीं तस्यैवालङ्काररूपे व्यञ्जनीये ऽलङ्कारध्वनित्वमपि भवतीत्याह---अर्थेत्यादि । न केवलं शब्दशक्तेरलङ्कारः प्रतीयते पूर्वोक्तनीत्या यावदर्थशक्तेरपि । यदि वा न केवलं यत्र वस्तुमात्रं प्रतीयते यावलङ्कारो ऽपीत्यपिशब्दार्थः । अन्यशब्दं व्याचष्टे---वाच्येति ॥ २।५ ॥ आशङ्क्येति । शब्दशक्त्या श्लेषाद्यलङ्कारो भासत इति सम्भाव्यमेतत् । अर्थशक्त्या बालप्रिया भावः । तदासक्तस्येति । जायायामत्यासक्तस्य व्याधस्येत्यर्थः । कृत्यमिति । तद्विरहासहनादिति भावः । अन्यास्विति । सपत्नीष्वित्यर्थः । हस्तिनो ऽपीति । दूरस्थानपीति भावः । इति हि वचनेनेति । उक्तवाक्यार्थेनेत्यर्थः । उक्तं व्यञ्जितम् । उत्तमसौभाग्यमति । जायाया इति शेषः । मुक्ताफलेत्यादिव्यङ्ग्यं दर्शयति--रचितानीत्यादि । इदानीमिति । नवपरिणयनोत्तरकाल इत्यर्थः । ननु व्यङ्ग्यो जायायाः सौभाग्यातिशयो हि गर्वहेतुरित्यतस्सो ऽर्थो गर्विणीत्यनेनाविष्कृत इत्यत आह---गर्वश्चेति । बाल्यनिमित्तकः अविवेकः बाल्याविवेकः । आदिपदेन सम्भवतो हेत्वन्तरस्य परिग्रहः । स्वतःसस्भवी य औचित्येन बहिरपि सम्भाव्यमानेत्याद्युक्तं योजयति---एष चार्थ इत्यादि ॥२४॥ ऽअर्थेऽत्यादिकारिकामवतारयति---एवमित्यादि । तस्यैव अर्थशक्त्युद्भवस्यैव । अलङ्कारध्वनित्वमित्यनेनास्य सम्बन्धः । व्यञ्जनीये अर्थेन व्यङ्ग्ये सति । यत्रापीत्यपिशब्दस्य अर्थशक्तेरपीति अलङ्कारो ऽपीति योजनां विकल्पेन दर्शयन्नाह---न केवलमित्यादि ॥ २।५ ॥ शङ्काबीजं दर्शयति---शब्दशक्त्येत्यादि । पदेनेति । कारिकास्थपदेनेत्यर्थः । रूपकादिर् अलङ्कार-वर्गो यो वाच्यतां श्रितः । स सर्वो गम्यमानत्वं बिभ्रद् भूम्ना प्रदर्शितः

locanam racitāni vividhabhaṅgībhiḥ prasādhanānīta tāsāṃ sambhogavyagrimābhāvāttadviracanaśilpakauśalameva paramiti daurbhāgyātiśaya idānīmiti prakāśitam / garvaśca bālyāvivekādināpi bhavatīti nātra svoktisadbhāvaḥ śaṅkyaḥ / eṣa cārtho yathā yathā varṇyate āstāṃ vā varṇnā, bahirapi yadi pratyakṣādināvalokyate tathā tathā saubhāgyātiśayaṃ vyādhavadhvā dyotayati // 2.4 // evamarthaśaktyudbhavo dvibhedo vastumātrasya vyañjanīyatve vastudhvanirūpatayā nirūpitaḥ / idānīṃ tasyaivālaṅkārarūpe vyañjanīye 'laṅkāradhvanitvamapi bhavatītyāha---arthetyādi / na kevalaṃ śabdaśakteralaṅkāraḥ pratīyate pūrvoktanītyā yāvadarthaśakterapi / yadi vā na kevalaṃ yatra vastumātraṃ pratīyate yāvalaṅkāro 'pītyapiśabdārthaḥ / anyaśabdaṃ vyācaṣṭe---vācyeti // 2.5 // āśaṅkyeti / śabdaśaktyā śleṣādyalaṅkāro bhāsata iti sambhāvyametat / arthaśaktyā bālapriyā bhāvaḥ / tadāsaktasyeti / jāyāyāmatyāsaktasya vyādhasyetyarthaḥ / kṛtyamiti / tadvirahāsahanāditi bhāvaḥ / anyāsviti / sapatnīṣvityarthaḥ / hastino 'pīti / dūrasthānapīti bhāvaḥ / iti hi vacaneneti / uktavākyārthenetyarthaḥ / uktaṃ vyañjitam / uttamasaubhāgyamati / jāyāyā iti śeṣaḥ / muktāphaletyādivyaṅgyaṃ darśayati--racitānītyādi / idānīmiti / navapariṇayanottarakāla ityarthaḥ / nanu vyaṅgyo jāyāyāḥ saubhāgyātiśayo hi garvaheturityatasso 'rtho garviṇītyanenāviṣkṛta ityata āha---garvaśceti / bālyanimittakaḥ avivekaḥ bālyāvivekaḥ / ādipadena sambhavato hetvantarasya parigrahaḥ / svataḥsasbhavī ya aucityena bahirapi sambhāvyamānetyādyuktaṃ yojayati---eṣa cārtha ityādi //24// 'arthe'tyādikārikāmavatārayati---evamityādi / tasyaiva arthaśaktyudbhavasyaiva / alaṅkāradhvanitvamityanenāsya sambandhaḥ / vyañjanīye arthena vyaṅgye sati / yatrāpītyapiśabdasya arthaśakterapīti alaṅkāro 'pīti yojanāṃ vikalpena darśayannāha---na kevalamityādi // 2.5 // śaṅkābījaṃ darśayati---śabdaśaktyetyādi / padeneti / kārikāsthapadenetyarthaḥ / rūpakādir alaṅkāra-vargo yo vācyatāṃ śritaḥ / sa sarvo gamyamānatvaṃ bibhrad bhūmnā pradarśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपकादिरलङ्कारवर्गो यो वाच्यतां श्रितः । स सर्वो गम्यमानत्वं बिभ्रद्भूम्ना प्रदर्शितः ॥ २६ ॥ अन्यत्र वाच्यत्वेन प्रसिद्धो यो रूपकादिरलङ्कारः सो ऽन्यत्र प्रतीयमानतया बाहुल्येन प्रदर्शितस्तत्रभवद्भिर्भट्टोद्भटादिभिः । तथा च ससन्देहादिषूपमारूपकातिशयोक्तीनां प्रकाशमानत्वं प्रदर्शितामित्यलङ्कारान्तरस्यालङ्कारान्तरे व्यङ्ग्यत्वं न यत्नप्रतिपाद्यम् । लोचनम् तु को ऽलङ्कारो भातीत्याशङ्काबीजम् । सर्व इति प्रदर्शित इति च पदेनासम्भावनात्र मिथ्यैवेत्याह । उपमानेन तत्त्वं च भेदं च वदतः पुनः । ससन्देहं वचः स्तुत्यै समन्देहं विदुर्यथा ॥ इति । तस्याः पाणिरयं नु मारुतचलत्पत्र्राङ्गुलिः पल्लवः इत्यादावृपमा रूपकं वा ध्वन्यते । अतिशयोक्तेश्च प्रायशः सर्वालङ्कारेषु ध्वन्यमानत्वम् । अलङ्कारान्तरस्येति । यत्रालङ्कारो ऽप्यलङ्कारान्तरं ध्वनति तत्र वस्तुमात्रेणालङ्कारो ध्वन्यत इति कियदिदमसम्भाव्यमिति तात्पर्योणालङ्कारान्तरशब्दो वृत्तिकृता प्रयुक्तो न तु प्रकृतोपयोगी; न ह्यलङ्कारेणालङ्कारो ध्वन्यत इति प्रकृतभदः, अर्थशक्त्युद्भवे ध्वनौ वस्त्विवालङ्कारो ऽपि व्यङ्ग्य इत्येतावतः प्रकृतत्वात् । तथा चोपसंहारग्रन्थे बालप्रिया तथा च ससन्देहादिष्वित्यादिवृत्तिग्रन्धं विवृणोति---उपमानेनेत्यादि । लक्षणभिदमुद्भटोक्तम् । तत्त्वमिति । अभेदमित्यर्थः । भेदं वैधर्म्यमुपमेयस्येति शेषः । वदतः वर्णयतः कवेः । इतीति । ऽअलङ्करान्तरच्छायाऽमित्यादिकारिकया भेदानुपनिबन्धनघटितमपि लक्षितं तस्योपलक्षणमिदम् । तस्या इति । श्लोकस्यास्य सम्पूर्णस्यानवगमाद्यथाभातं व्याख्यायते---अयं तस्याः पाणिः पल्लवः नु इतति योजना । नु इति संशये । उभयसाधारणम्--मारुतेत्यादि । मारुतचलत्पत्राणेयेवाङ्गुलयो यस्य सः । अङ्गुलीनां चलत्वमर्थात् सिध्यति । ऽउपमारूपकातिशयोक्तीनांऽ इत्यत्रेतरेतरयोगो न विवक्षित इत्याशयेनाह---उपमारूपकं वेति । अतिशयोक्तेश्चेति । एतत्तृतीयोद्योते वक्ष्यते । ऽइत्यलङ्कारान्तरस्येऽत्यादिग्रन्थो यथाश्रुते प्रकृतासङ्गत इत्यतस्तद्भावार्थमाह---यत्रेत्यादि । यत्र काव्ये । यद्वा---यतः तत्र तत्काव्ये । यद्वा---ततः इतीदमित्यन्वयः । कियदित्यादि । असम्भाव्यं नेत्यर्थः । अलङ्कारान्तरशब्दः सप्तम्यन्तालङ्कारान्तरशब्दः । ऽन तु प्रकृतोपयोगीऽत्यत्र हेतुमाह---न हीत्यादि । तर्हि किं इयत्पुनरुच्यत एव--- अलङ्कारान्तरस्यापि प्रतीतौ यत्र भासते । तत्-परत्वं न वाच्यस्य नासौ मार्गो ध्वनेर् मतः

rūpakādiralaṅkāravargo yo vācyatāṃ śritaḥ / sa sarvo gamyamānatvaṃ bibhradbhūmnā pradarśitaḥ // 26 // anyatra vācyatvena prasiddho yo rūpakādiralaṅkāraḥ so 'nyatra pratīyamānatayā bāhulyena pradarśitastatrabhavadbhirbhaṭṭodbhaṭādibhiḥ / tathā ca sasandehādiṣūpamārūpakātiśayoktīnāṃ prakāśamānatvaṃ pradarśitāmityalaṅkārāntarasyālaṅkārāntare vyaṅgyatvaṃ na yatnapratipādyam / locanam tu ko 'laṅkāro bhātītyāśaṅkābījam / sarva iti pradarśita iti ca padenāsambhāvanātra mithyaivetyāha / upamānena tattvaṃ ca bhedaṃ ca vadataḥ punaḥ / sasandehaṃ vacaḥ stutyai samandehaṃ viduryathā // iti / tasyāḥ pāṇirayaṃ nu mārutacalatpatrrāṅguliḥ pallavaḥ ityādāvṛpamā rūpakaṃ vā dhvanyate / atiśayokteśca prāyaśaḥ sarvālaṅkāreṣu dhvanyamānatvam / alaṅkārāntarasyeti / yatrālaṅkāro 'pyalaṅkārāntaraṃ dhvanati tatra vastumātreṇālaṅkāro dhvanyata iti kiyadidamasambhāvyamiti tātparyoṇālaṅkārāntaraśabdo vṛttikṛtā prayukto na tu prakṛtopayogī; na hyalaṅkāreṇālaṅkāro dhvanyata iti prakṛtabhadaḥ, arthaśaktyudbhave dhvanau vastvivālaṅkāro 'pi vyaṅgya ityetāvataḥ prakṛtatvāt / tathā copasaṃhāragranthe bālapriyā tathā ca sasandehādiṣvityādivṛttigrandhaṃ vivṛṇoti---upamānenetyādi / lakṣaṇabhidamudbhaṭoktam / tattvamiti / abhedamityarthaḥ / bhedaṃ vaidharmyamupameyasyeti śeṣaḥ / vadataḥ varṇayataḥ kaveḥ / itīti / 'alaṅkarāntaracchāyā'mityādikārikayā bhedānupanibandhanaghaṭitamapi lakṣitaṃ tasyopalakṣaṇamidam / tasyā iti / ślokasyāsya sampūrṇasyānavagamādyathābhātaṃ vyākhyāyate---ayaṃ tasyāḥ pāṇiḥ pallavaḥ nu itati yojanā / nu iti saṃśaye / ubhayasādhāraṇam--mārutetyādi / mārutacalatpatrāṇeyevāṅgulayo yasya saḥ / aṅgulīnāṃ calatvamarthāt sidhyati / 'upamārūpakātiśayoktīnāṃ' ityatretaretarayogo na vivakṣita ityāśayenāha---upamārūpakaṃ veti / atiśayokteśceti / etattṛtīyodyote vakṣyate / 'ityalaṅkārāntarasye'tyādigrantho yathāśrute prakṛtāsaṅgata ityatastadbhāvārthamāha---yatretyādi / yatra kāvye / yadvā---yataḥ tatra tatkāvye / yadvā---tataḥ itīdamityanvayaḥ / kiyadityādi / asambhāvyaṃ netyarthaḥ / alaṅkārāntaraśabdaḥ saptamyantālaṅkārāntaraśabdaḥ / 'na tu prakṛtopayogī'tyatra hetumāha---na hītyādi / tarhi kiṃ iyatpunarucyata eva--- alaṅkārāntarasyāpi pratītau yatra bhāsate / tat-paratvaṃ na vācyasya nāsau mārgo dhvaner mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऽत्वत्कुचसदृशश्चन्द्रश्चन्द्रश्चन्द्रसमस्त्वकुवाभोगःऽ इत्यर्थप्रतितेरुपमेयोपमाध्वनिरपि । एवमन्ये ऽप्यत्र भेदाः शक्योत्प्रेक्षाः । महाकविवाचो ऽस्याः कामधेनुत्वात् । यतः--- हेलापि कस्यचिदचिन्त्यफलप्रसूत्यै कस्यापि नालमणवे ऽपि फलाय यत्नः । दिग्दन्तिरोमचलनं धरणीं धुनोति खात्सम्पतन्नपि लतां चलयेन्न भृङ्गः ॥ एषां तु भेदानां संसृष्टित्व सङ्करत्वं च यथायोगं चिन्त्यम् । अतिशयोक्तिध्वनिर्यथा ममैव--- केलीकन्दलितस्य विभ्रममधोर्धुर्यं वपुस्ते दृशौ भङ्गीभङ्गरकामकार्भुकमिदं भ्रूनर्मकर्मक्रमः । आपाते ऽपि विकारकारणमहो वक्त्राम्बुजन्मासवः सत्यं सुन्दरि वेधसस्त्रिजगतीसारस्त्वमेकाकृतिः ॥ अत्र हि मधु मासमदनासवानां त्रैलोक्ये सुभगतान्योन्यं परिपोषकत्वेन । ते तु बालप्रिया हेलेति । हेला लीला । यत्नः बुद्धिपूर्वको व्यापारः । वाक्यद्वये भवतीति शेषः । उक्तं सामान्यं विशेषेण समर्थयति---दिग्दन्तीत्यादि । दिग्दन्तिनो ऽङ्गचलनमिति च पाठः । एषां त्वित्यादि । अपह्नवेन सहेतरेषां संसृष्टिः, ससन्देहप्रतिवस्तूपमोपमेयोपमानामेकवाक्यानुप्रवेशसङ्कर इत्यादिकं चिन्त्यमित्यर्थः । केलीति । हे सुन्दरि ! ते तव दृशौ केलीविलासिजनस्य क्रीडा तस्याः कन्दलं नवाङ्कुरः रिषदाविर्भाव इति यावत् । तदस्य सञ्जातमिति केलीकन्दलितः, तस्य अचिराविर्भूतस्येत्यर्थः । विभ्रमः स्त्रीणां शृह्गारचेष्टा तत्कारी विभ्रमः शोभा, तच्छाली वा यो मधुर्वसन्तः तस्य धुरं कामोद्दीपनादिभारं वहतीति धुर्यम् । वपुः स्त इति शेषः । त्वदीयं नेत्रद्वितयमचिराविर्भूतस्य वसन्तस्य कामोद्दीपनादिकार्यकारि शरीरं भवतीत्यर्थः । तथा ते इदमित्याद्येकं पदम् । अयमनुभवैकगोचरो भ्रुवोर्नर्मकर्मणः लीलायाः क्रमः क्रमिकलीलाविशिष्टभ्रूयुग्ममित्यर्थः । भङ्की रचनाविशेषः, तया हेतुना भङ्गुरं वक्रं, यद्वा---भङ्गीयुक्तं वक्रं च यत् कामस्य कार्भुकं क्रमिककर्मविशिष्टं धनुः तद्भवति । यद्वा---इदमिति भिन्नं पदं कर्मुकविशेषणं, क्रमिककर्मविशिष्टमिति तदर्थः । तथा ते वक्त्राम्बुजन्मनि मुखपझे य आसवः मद्यविशेषः । अत्रासवत्वेनाधररसस्याध्यवसायः । आपाते ऽपि किञ्जिदास्वादे ऽपि । किकाराणां सम्मोहानन्दादिरूपचित्तविकाराणां कारणं भवति । अहो इदमद्भुतम् । अतः त्वमेका वेधसः कृतिः सृष्टिः त्रिजगतीसारः त्रैलोक्यसारभूता भवति । सत्यं निश्चितम् । अत्र हीत्यस्य ध्वन्यत इत्यादिभिः सम्बन्धः । पोषकत्वेनेत्यन्तं हेतुवचनम् । ते इत्यादिव्यङ्ग्यकथनम् । योजनीयाः । एवमलङ्कारध्वनिमार्गं व्युत्पाद्य तस्य प्रयोजनवत्तां ख्यापयितुमिदमुच्यते-- शरीरीकरणं येषां वाच्यत्वे न व्यवस्थितम् । ते ऽलङ्काराः परां छायां यान्ति ध्वन्यङ्गतां गतः

'tvatkucasadṛśaścandraścandraścandrasamastvakuvābhogaḥ' ityarthapratiterupameyopamādhvanirapi / evamanye 'pyatra bhedāḥ śakyotprekṣāḥ / mahākavivāco 'syāḥ kāmadhenutvāt / yataḥ--- helāpi kasyacidacintyaphalaprasūtyai kasyāpi nālamaṇave 'pi phalāya yatnaḥ / digdantiromacalanaṃ dharaṇīṃ dhunoti khātsampatannapi latāṃ calayenna bhṛṅgaḥ // eṣāṃ tu bhedānāṃ saṃsṛṣṭitva saṅkaratvaṃ ca yathāyogaṃ cintyam / atiśayoktidhvaniryathā mamaiva--- kelīkandalitasya vibhramamadhordhuryaṃ vapuste dṛśau bhaṅgībhaṅgarakāmakārbhukamidaṃ bhrūnarmakarmakramaḥ / āpāte 'pi vikārakāraṇamaho vaktrāmbujanmāsavaḥ satyaṃ sundari vedhasastrijagatīsārastvamekākṛtiḥ // atra hi madhu māsamadanāsavānāṃ trailokye subhagatānyonyaṃ paripoṣakatvena / te tu bālapriyā heleti / helā līlā / yatnaḥ buddhipūrvako vyāpāraḥ / vākyadvaye bhavatīti śeṣaḥ / uktaṃ sāmānyaṃ viśeṣeṇa samarthayati---digdantītyādi / digdantino 'ṅgacalanamiti ca pāṭhaḥ / eṣāṃ tvityādi / apahnavena sahetareṣāṃ saṃsṛṣṭiḥ, sasandehaprativastūpamopameyopamānāmekavākyānupraveśasaṅkara ityādikaṃ cintyamityarthaḥ / kelīti / he sundari ! te tava dṛśau kelīvilāsijanasya krīḍā tasyāḥ kandalaṃ navāṅkuraḥ riṣadāvirbhāva iti yāvat / tadasya sañjātamiti kelīkandalitaḥ, tasya acirāvirbhūtasyetyarthaḥ / vibhramaḥ strīṇāṃ śṛhgāraceṣṭā tatkārī vibhramaḥ śobhā, tacchālī vā yo madhurvasantaḥ tasya dhuraṃ kāmoddīpanādibhāraṃ vahatīti dhuryam / vapuḥ sta iti śeṣaḥ / tvadīyaṃ netradvitayamacirāvirbhūtasya vasantasya kāmoddīpanādikāryakāri śarīraṃ bhavatītyarthaḥ / tathā te idamityādyekaṃ padam / ayamanubhavaikagocaro bhruvornarmakarmaṇaḥ līlāyāḥ kramaḥ kramikalīlāviśiṣṭabhrūyugmamityarthaḥ / bhaṅkī racanāviśeṣaḥ, tayā hetunā bhaṅguraṃ vakraṃ, yadvā---bhaṅgīyuktaṃ vakraṃ ca yat kāmasya kārbhukaṃ kramikakarmaviśiṣṭaṃ dhanuḥ tadbhavati / yadvā---idamiti bhinnaṃ padaṃ karmukaviśeṣaṇaṃ, kramikakarmaviśiṣṭamiti tadarthaḥ / tathā te vaktrāmbujanmani mukhapajhe ya āsavaḥ madyaviśeṣaḥ / atrāsavatvenādhararasasyādhyavasāyaḥ / āpāte 'pi kiñjidāsvāde 'pi / kikārāṇāṃ sammohānandādirūpacittavikārāṇāṃ kāraṇaṃ bhavati / aho idamadbhutam / ataḥ tvamekā vedhasaḥ kṛtiḥ sṛṣṭiḥ trijagatīsāraḥ trailokyasārabhūtā bhavati / satyaṃ niścitam / atra hītyasya dhvanyata ityādibhiḥ sambandhaḥ / poṣakatvenetyantaṃ hetuvacanam / te ityādivyaṅgyakathanam / yojanīyāḥ / evamalaṅkāradhvanimārgaṃ vyutpādya tasya prayojanavattāṃ khyāpayitumidamucyate-- śarīrīkaraṇaṃ yeṣāṃ vācyatve na vyavasthitam / te 'laṅkārāḥ parāṃ chāyāṃ yānti dhvanyaṅgatāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं सर्वालङ्काराणां ध्वन्यमानत्वमस्तीति मन्तव्यम् । न तु यथा कैश्चिन्नियतविषयीकृतम् । यथायोगमिति । क्वचिदलङ्कारः क्वचिद्वस्तु व्यञ्जकमित्यर्थो योजनीय इति ॥ २।७ ॥ ननुक्तास्तावच्चिरन्तनैरलङ्कारास्तेषां तु भवता यदि व्यङ्ग्यत्वं प्रदर्शितं किमियतेत्याशङ्क्याह--एवमित्यादि । येषामलङ्काराणां वाच्यत्वेन शरीरीकरणं शरीरभूतात्प्रस्तुतादर्थान्तरभूततया अशरीराणां कटकादिस्थानीयानां शरीरतापादनं व्यवस्थितं बालप्रिया ते मधुमदनासवाः । लोकात्तरेण वपुषेति । नेत्ररूपेण भ्रूरूपेणाधररसरूपेण च शरीरेणेत्यर्थः । मदनधनुषो भ्रूरूपेण स्थित्या मदनस्य स्थितिः सिध्यतीति बोध्यम् । इतीति । इतिवक्तृकामुकवाक्यार्थप्रतीत्येत्यर्थः । अतिशयोक्तिरिति । नेत्रादौ । वसन्ताद्यभेदप्रतीत्या भेदे अभेदरूपातिशयोक्तिरित्यर्थः । तुल्ययोगितेति । दृग्द्वयस्य मधोश्च साम्यविवक्षया दृशौ विभ्रममधोर्धुर्यं वपुरित्युक्त्या "न्यूनस्यापि विशिष्टेने"त्यादिना भामहादिलक्षिता तुल्ययोगितेत्यर्थः । ऽएवमन्ये ऽप्यलङ्काराऽ इति बहुवचनलब्धमर्थमाह---एवमित्यादि । गम्यं व्यवच्छेद्यमाह---न त्वित्यादि । न त्विति । तथेति शेषः । नियतेति । नियतः नियमितः विषयः अलङ्कारविशेषरूपाश्रयो यस्य तत्कृतमित्यर्थः । ध्वन्यमानत्वमित्यनुषज्यते ॥ २।७ ॥ किमियतेति । अलङ्काराणां व्यङ्ग्यत्वप्रदर्शनेन किं फलमित्यर्थः । आहेति । शरीरीत्यादिना तत्फलं दर्शयतीत्यर्थः । कारिकां व्याचष्टे--येषामित्यादि । वाच्यत्वेनेति हेतौ तृतीया । च्विप्रत्ययार्थं दर्शयन् व्याचष्टे---शरीरभूतादित्यादि । शरीरतापादनमिति । शरीरत्वसम्पादनमित्यर्थः । व्यवस्थितत्वे गम्यं हेतुमाह---सुकविनामयत्नसम्पाद्यतया । सत्यां ध्वनावन्तःपातः । इतरथा तु गुणीभूतव्यङ्ग्यत्वं प्रतिपादयिष्यते । आङ्गित्वेन व्यङ्ग्यतायामपि । अलङ्काराणां द्वयी गतिः--कदाचिद्वस्तुमात्रेण व्यज्यन्ते, कदाचिदलङ्कारेण । तत्र--- व्यज्यन्ते वस्तुमात्रेण यदालङ्कृतयस्तया । ध्रुवं ध्वन्यङ्गता तासां अत्र हेतुः- । । । । । । । । काव्य-वृत्तिस् तद्-आश्रया

evaṃ sarvālaṅkārāṇāṃ dhvanyamānatvamastīti mantavyam / na tu yathā kaiścinniyataviṣayīkṛtam / yathāyogamiti / kvacidalaṅkāraḥ kvacidvastu vyañjakamityartho yojanīya iti // 2.7 // nanuktāstāvaccirantanairalaṅkārāsteṣāṃ tu bhavatā yadi vyaṅgyatvaṃ pradarśitaṃ kimiyatetyāśaṅkyāha--evamityādi / yeṣāmalaṅkārāṇāṃ vācyatvena śarīrīkaraṇaṃ śarīrabhūtātprastutādarthāntarabhūtatayā aśarīrāṇāṃ kaṭakādisthānīyānāṃ śarīratāpādanaṃ vyavasthitaṃ bālapriyā te madhumadanāsavāḥ / lokāttareṇa vapuṣeti / netrarūpeṇa bhrūrūpeṇādhararasarūpeṇa ca śarīreṇetyarthaḥ / madanadhanuṣo bhrūrūpeṇa sthityā madanasya sthitiḥ sidhyatīti bodhyam / itīti / itivaktṛkāmukavākyārthapratītyetyarthaḥ / atiśayoktiriti / netrādau / vasantādyabhedapratītyā bhede abhedarūpātiśayoktirityarthaḥ / tulyayogiteti / dṛgdvayasya madhośca sāmyavivakṣayā dṛśau vibhramamadhordhuryaṃ vapurityuktyā "nyūnasyāpi viśiṣṭene"tyādinā bhāmahādilakṣitā tulyayogitetyarthaḥ / 'evamanye 'pyalaṅkārā' iti bahuvacanalabdhamarthamāha---evamityādi / gamyaṃ vyavacchedyamāha---na tvityādi / na tviti / tatheti śeṣaḥ / niyateti / niyataḥ niyamitaḥ viṣayaḥ alaṅkāraviśeṣarūpāśrayo yasya tatkṛtamityarthaḥ / dhvanyamānatvamityanuṣajyate // 2.7 // kimiyateti / alaṅkārāṇāṃ vyaṅgyatvapradarśanena kiṃ phalamityarthaḥ / āheti / śarīrītyādinā tatphalaṃ darśayatītyarthaḥ / kārikāṃ vyācaṣṭe--yeṣāmityādi / vācyatveneti hetau tṛtīyā / cvipratyayārthaṃ darśayan vyācaṣṭe---śarīrabhūtādityādi / śarīratāpādanamiti / śarīratvasampādanamityarthaḥ / vyavasthitatve gamyaṃ hetumāha---sukavināmayatnasampādyatayā / satyāṃ dhvanāvantaḥpātaḥ / itarathā tu guṇībhūtavyaṅgyatvaṃ pratipādayiṣyate / āṅgitvena vyaṅgyatāyāmapi / alaṅkārāṇāṃ dvayī gatiḥ--kadācidvastumātreṇa vyajyante, kadācidalaṅkāreṇa / tatra--- vyajyante vastumātreṇa yadālaṅkṛtayastayā / dhruvaṃ dhvanyaṅgatā tāsāṃ atra hetuḥ- . . . . . . . . kāvya-vṛttis tad-āśrayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मतायास्तु का सम्भावनापि । एवम्भूता चेयं व्यङ्ग्यता या अप्रधानभूतापि वाच्यमात्रालङ्कारेभ्य उत्कर्षमलङ्काराणां वितरति । बालक्रीडायामपि राजत्वमिवेत्यमुमर्थं मनसि कृत्वाह---इतरथा त्विति ॥ २।८ ॥ तत्रेति । द्वय्यां गतौ सत्याम् । अत्र हेतुरित्ययं वृत्तिग्रन्धः । काव्यस्य कविव्यापारस्य बालप्रिया सुकवीनामित्यादि । वाच्यत्वे इति सप्तम्यन्तम् । नेति पृथक् पदमित्यन्यथापि व्याचष्टे---यदि वेत्यादि । ऽध्वन्यङ्गताम्ऽ इत्यत्र ध्वनिशब्दं द्वेधा व्याचष्टे---व्यापारस्येत्यादि । कथमङ्गत्वमित्यत्राह----व्यङ्ग्यतयेति । यदि वेत्युक्तव्याख्यानानुरोधेन भावार्थमाह---अतदुक्तमित्यादि । भूषणमिति । उपमादिकं कुङ्कुमादिकं चेत्यर्थः । श्लिष्टमिति । सक्तमित्यर्थः । अतिश्लिष्टमिति च पाठः । शररीतापत्तिः शरीरत्वसम्पादनम् । अस्येति । उपमादेर्भूषणस्येत्यर्थः । कुङ्कुमेति । कुङ्कुमयुक्तानुलेपनविशेषः कुङ्कुमपीतिका तस्या इवेत्यर्थः । आत्मताया इति । आत्मत्वसम्पादनस्येत्यर्थः । अस्येत्यनुषङ्गः । का सम्भावनापीति । आत्मत्वसम्पादनमतिकष्टसम्पाद्यमित्यर्थः । इतरथेत्यादिग्रन्थमवतारयति---एवंभूतेत्यादि । इयं व्यङ्ग्यता एवम्भूता चेत्यन्वयः । कथम्भूतेत्यत्राह---येत्यादि । राजत्वमिवेति । बालान्तरेभ्यो राजबालस्येति । शेषः ॥ २।८ ॥ वृत्तिग्रन्थ इति । न तु कारिकांश इति भावः । "काव्ववृत्तिस्तदाश्रये"ति यस्मात्तत्र तथाविधव्यङ्ग्यालङ्कारपरत्वेनैव काव्यं प्रवृत्तम् । अन्यथा तु तद्वाक्यमात्रमेव स्यात् । तासामेवालङ्कृतीनाम्--- अलङ्कारान्तरव्यङ्ग्यभावे पुनः, । । । । । । । । ध्वन्य्-अङ्गता भवेत् । चारुत्वोत्कर्षतो व्यङ्ग्य-प्राधान्यं यदि लक्ष्यते

ātmatāyāstu kā sambhāvanāpi / evambhūtā ceyaṃ vyaṅgyatā yā apradhānabhūtāpi vācyamātrālaṅkārebhya utkarṣamalaṅkārāṇāṃ vitarati / bālakrīḍāyāmapi rājatvamivetyamumarthaṃ manasi kṛtvāha---itarathā tviti // 2.8 // tatreti / dvayyāṃ gatau satyām / atra heturityayaṃ vṛttigrandhaḥ / kāvyasya kavivyāpārasya bālapriyā sukavīnāmityādi / vācyatve iti saptamyantam / neti pṛthak padamityanyathāpi vyācaṣṭe---yadi vetyādi / 'dhvanyaṅgatām' ityatra dhvaniśabdaṃ dvedhā vyācaṣṭe---vyāpārasyetyādi / kathamaṅgatvamityatrāha----vyaṅgyatayeti / yadi vetyuktavyākhyānānurodhena bhāvārthamāha---ataduktamityādi / bhūṣaṇamiti / upamādikaṃ kuṅkumādikaṃ cetyarthaḥ / śliṣṭamiti / saktamityarthaḥ / atiśliṣṭamiti ca pāṭhaḥ / śararītāpattiḥ śarīratvasampādanam / asyeti / upamāderbhūṣaṇasyetyarthaḥ / kuṅkumeti / kuṅkumayuktānulepanaviśeṣaḥ kuṅkumapītikā tasyā ivetyarthaḥ / ātmatāyā iti / ātmatvasampādanasyetyarthaḥ / asyetyanuṣaṅgaḥ / kā sambhāvanāpīti / ātmatvasampādanamatikaṣṭasampādyamityarthaḥ / itarathetyādigranthamavatārayati---evaṃbhūtetyādi / iyaṃ vyaṅgyatā evambhūtā cetyanvayaḥ / kathambhūtetyatrāha---yetyādi / rājatvamiveti / bālāntarebhyo rājabālasyeti / śeṣaḥ // 2.8 // vṛttigrantha iti / na tu kārikāṃśa iti bhāvaḥ / "kāvvavṛttistadāśraye"ti yasmāttatra tathāvidhavyaṅgyālaṅkāraparatvenaiva kāvyaṃ pravṛttam / anyathā tu tadvākyamātrameva syāt / tāsāmevālaṅkṛtīnām--- alaṅkārāntaravyaṅgyabhāve punaḥ, . . . . . . . . dhvany-aṅgatā bhavet / cārutvotkarṣato vyaṅgya-prādhānyaṃ yadi lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यथेति । यदि न तत्परत्वमित्यर्थः । तेन तत्र गुणीभूतव्यङ्ग्यता नैव शङ्क्येति । तात्पर्यम् । तासामेवालङ्कृतीनामित्ययं पठिष्यमाणकारिकोपस्कारः । पुनरिति कारिकामध्य उपस्कारः । ध्वन्यङ्गतेति । ध्वनिभेदत्वमित्यर्थः । व्यङ्ग्यप्राधान्यमिति । अत्र हेतुः---चारुत्वोत्कर्षत इति । यदीति । तदप्राधान्ये तु वाच्यालङ्कार एव प्रधानमिति गुणीभूतव्यङ्ग्यतेति भावः । नन्वलङ्कारो वस्तुना व्यज्यते अलङ्कारान्तरेण च व्यज्यत इत्यत्रोदाहरणानि किमिति न दर्शितानीत्याशङ्क्याह---वस्त्विति । एतत्संक्षिप्योपसंहरति---तदेवमिति । व्यङ्ग्यस्य बालप्रिया कारिकापाठाभिप्रायेण व्याचष्टे---काव्यस्येत्यादि । कविव्यापारस्येति । शब्दार्थरूपस्येत्यर्थः । वृत्तिरिति । स्थितिरित्यर्थः । सा अलङ्कृतिराश्रयो यस्या इत्यभिप्रायेण व्याचष्टे---अलङ्कारेत्यादि । यदि न तत्परत्वमिति । व्यङ्ग्यालङ्कारपरत्वं न भवति यदीत्यर्थः । वृत्तौ ऽतद्वाक्यमात्रमेव स्यादिऽति । ऽतत्ऽ काव्यत्वेनाभिमतम् । ऽवाक्यमात्रमेवऽ न तु काव्यात्मकमित्यर्थः । अतः तत्परत्वेन भाव्यं, तथाच ध्वन्यङ्गत्वमेवेति भावः । एतद्भावार्थं दर्शयति लोचने--तेनेत्यादि । तासामित्यस्यालङ्कारान्तरव्यङ्ग्यभाव इत्यनेनापि सम्बन्धः । तासामित्यस्यालङ्कृतीनामित्यर्थश्चेत्याशयेन वृत्तौ ऽतासामेवालङ्कृतीनांऽ इत्युक्तमित्याह--तासामेवेत्यादि । पठिष्येत्यादि । वक्ष्यमाणकारिकयापि सम्बन्धमासाद्य कासामित्याकङ्कक्षानिवर्तकत्वेनोपकारकारीत्यर्थः । प्रकृतानुगुण्येन व्याचष्टे--ध्वनिभेदत्वमिति । ध्वन्यवान्तरप्रकारत्वमित्यर्थः । वाच्यालङ्कार एवेति । दीपकादिरेवेत्यर्थः । कारिकायामलङ्कारान्तरव्यङ्ग्यभावे इत्यस्य अलङ्कारान्तरेण व्यङ्ग्यत्वे सतीत्यर्थः । तदेवमित्यादिग्रन्थस्य सारार्थमाह---व्यङ्ग्यस्येत्यादि । वा प्रकाशने चारुत्वोत्कर्षनिबन्धने सति प्राधान्ये ऽर्थशक्तुद्भवानुरणरूपव्यङ्ग्यो ध्वनिरवगन्तव्यः । एवं ध्वनेः प्रभेदान् प्रतिपाद्य तदाभासविवेकं कर्तुमुच्यते-- यत्र प्रतीयमानो ऽर्थः प्रम्लिष्टत्वेन भासते । वाच्यस्याङ्गतया वापि नास्यासौ गोचरो ध्वनेः

anyatheti / yadi na tatparatvamityarthaḥ / tena tatra guṇībhūtavyaṅgyatā naiva śaṅkyeti / tātparyam / tāsāmevālaṅkṛtīnāmityayaṃ paṭhiṣyamāṇakārikopaskāraḥ / punariti kārikāmadhya upaskāraḥ / dhvanyaṅgateti / dhvanibhedatvamityarthaḥ / vyaṅgyaprādhānyamiti / atra hetuḥ---cārutvotkarṣata iti / yadīti / tadaprādhānye tu vācyālaṅkāra eva pradhānamiti guṇībhūtavyaṅgyateti bhāvaḥ / nanvalaṅkāro vastunā vyajyate alaṅkārāntareṇa ca vyajyata ityatrodāharaṇāni kimiti na darśitānītyāśaṅkyāha---vastviti / etatsaṃkṣipyopasaṃharati---tadevamiti / vyaṅgyasya bālapriyā kārikāpāṭhābhiprāyeṇa vyācaṣṭe---kāvyasyetyādi / kavivyāpārasyeti / śabdārtharūpasyetyarthaḥ / vṛttiriti / sthitirityarthaḥ / sā alaṅkṛtirāśrayo yasyā ityabhiprāyeṇa vyācaṣṭe---alaṅkāretyādi / yadi na tatparatvamiti / vyaṅgyālaṅkāraparatvaṃ na bhavati yadītyarthaḥ / vṛttau 'tadvākyamātrameva syādi'ti / 'tat' kāvyatvenābhimatam / 'vākyamātrameva' na tu kāvyātmakamityarthaḥ / ataḥ tatparatvena bhāvyaṃ, tathāca dhvanyaṅgatvameveti bhāvaḥ / etadbhāvārthaṃ darśayati locane--tenetyādi / tāsāmityasyālaṅkārāntaravyaṅgyabhāva ityanenāpi sambandhaḥ / tāsāmityasyālaṅkṛtīnāmityarthaścetyāśayena vṛttau 'tāsāmevālaṅkṛtīnāṃ' ityuktamityāha--tāsāmevetyādi / paṭhiṣyetyādi / vakṣyamāṇakārikayāpi sambandhamāsādya kāsāmityākaṅkakṣānivartakatvenopakārakārītyarthaḥ / prakṛtānuguṇyena vyācaṣṭe--dhvanibhedatvamiti / dhvanyavāntaraprakāratvamityarthaḥ / vācyālaṅkāra eveti / dīpakādirevetyarthaḥ / kārikāyāmalaṅkārāntaravyaṅgyabhāve ityasya alaṅkārāntareṇa vyaṅgyatve satītyarthaḥ / tadevamityādigranthasya sārārthamāha---vyaṅgyasyetyādi / vā prakāśane cārutvotkarṣanibandhane sati prādhānye 'rthaśaktudbhavānuraṇarūpavyaṅgyo dhvaniravagantavyaḥ / evaṃ dhvaneḥ prabhedān pratipādya tadābhāsavivekaṃ kartumucyate-- yatra pratīyamāno 'rthaḥ pramliṣṭatvena bhāsate / vācyasyāṅgatayā vāpi nāsyāsau gocaro dhvaneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेफालिकामिति । "शोफालिका तु सुवहे"त्यमरः । हालिको हलकर्षकः तस्व स्नुषा पुत्रभार्या । धूनननिषेधे हेतुमाह---एष इत्यादि । एषः मया श्रूयमाणः । ते वलयशब्दः । श्वशुरेण श्रुतः सन् विषमविपाकः विषमो ऽनिष्टजनको विपाकः परिणामो यस्य सः । भवेदिति शेषः । विषमविपाक इत्युक्तेर्वक्ष्यमाणव्यङ्ग्याक्षेपकत्वशङ्कां परिहरति---यत इत्यादिना । व्याख्या कर्तव्येति । विषयभेदेन नानाविधं व्यङ्ग्यमवधातव्यमिति भावः । अत्र यत्किञ्चिद्व्यङ्ग्यस्य वाच्याङ्गत्वे ऽपि व्यङ्ग्यान्तरमादाय ध्वनित्वमिति दर्शयति वृत्तौ--ऽअत्रेऽत्यादिना । ऽअविनयपतिनाऽ जारेण । ऽसखीऽति । नायिकेत्यर्थः । एतदपेक्षणीयं ऽवाच्यार्थप्रतिपत्तयेऽ इति ग्रन्थं विवृणोति---वाच्यार्थस्येत्यादि । वाच्यार्थस्य उच्चिन्वत्यादिगाथावाच्यार्थस्य । लाभायेति । निराकाङ्क्षाकबोधनिष्पत्तये । सफलबोधाय वेत्यर्थः । एतदित्यस्य विवरणम्---एतद्य्वङ्ग्यमिति । सखीकतृकनायिकाप्रतिबोधनरूपं व्यङ्ग्यमित्यर्थः । अपेक्षणीयमिति । सहकारितयापेक्षणीयमित्यर्थः । बोधयितव्यनायिकायाः सखी मां प्रतिबोधयतीति, सहृदयानां तु रममाणनायिकायै सखी प्रतिबोधयतीति च ज्ञानं ज्ञायमानं तद्य्वङ्ग्यं वा वाच्यार्थलाभं प्रति सहकारीति यावत् । उक्तं व्यवस्थापयति----अन्यथेत्यादि । अन्यथा व्यङ्ग्यापेक्षाभावे । न लभ्येतेति । कुत इत्यत आह---स्वत इत्यादि । स्वतस्सिद्धतया नायिकादिभिः स्वतो ज्ञातत्वेन । अवचनीय एवेति । निष्फलत्वेनेति भावः । सो ऽर्थ इति । शेफलिकां मा धुनीरित्याद्यर्थ इत्यर्थः । व्य य्स्येति उक्तव्यङ्ग्यस्येत्यर्थः । पुनर्वाच्य इति ग्रन्थो यथाव्याख्यातस्तथा सख्या प्रतिबोध्यते । एतदपेक्षणीयं वाच्यार्थप्रतिपत्तये । प्रतिपन्ने च वाच्ये ऽर्थे तस्यावनयप्रच्छादनतात्पर्येणाभिधीयमानत्वात्पुनर्व्यङ्ग्याङ्गत्वमेवेत्यस्मिन्ननुरणनरूपव्यङ्ग्यध्वनावन्तर्भावः । एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेस्तदाभासविवेके प्रस्तुते सत्यविवक्षितवाच्यस्यापि तं कर्तुमाह--- अव्युत्पत्तेर् अशक्तेर् वा निबन्धो यः स्खलद्-गतेः । शब्दस्य स च न ज्ञेयः सूरिभिर् विषयो ध्वनेः

śephālikāmiti / "śophālikā tu suvahe"tyamaraḥ / hāliko halakarṣakaḥ tasva snuṣā putrabhāryā / dhūnananiṣedhe hetumāha---eṣa ityādi / eṣaḥ mayā śrūyamāṇaḥ / te valayaśabdaḥ / śvaśureṇa śrutaḥ san viṣamavipākaḥ viṣamo 'niṣṭajanako vipākaḥ pariṇāmo yasya saḥ / bhavediti śeṣaḥ / viṣamavipāka ityuktervakṣyamāṇavyaṅgyākṣepakatvaśaṅkāṃ pariharati---yata ityādinā / vyākhyā kartavyeti / viṣayabhedena nānāvidhaṃ vyaṅgyamavadhātavyamiti bhāvaḥ / atra yatkiñcidvyaṅgyasya vācyāṅgatve 'pi vyaṅgyāntaramādāya dhvanitvamiti darśayati vṛttau--'atre'tyādinā / 'avinayapatinā' jāreṇa / 'sakhī'ti / nāyiketyarthaḥ / etadapekṣaṇīyaṃ 'vācyārthapratipattaye' iti granthaṃ vivṛṇoti---vācyārthasyetyādi / vācyārthasya uccinvatyādigāthāvācyārthasya / lābhāyeti / nirākāṅkṣākabodhaniṣpattaye / saphalabodhāya vetyarthaḥ / etadityasya vivaraṇam---etadyvaṅgyamiti / sakhīkatṛkanāyikāpratibodhanarūpaṃ vyaṅgyamityarthaḥ / apekṣaṇīyamiti / sahakāritayāpekṣaṇīyamityarthaḥ / bodhayitavyanāyikāyāḥ sakhī māṃ pratibodhayatīti, sahṛdayānāṃ tu ramamāṇanāyikāyai sakhī pratibodhayatīti ca jñānaṃ jñāyamānaṃ tadyvaṅgyaṃ vā vācyārthalābhaṃ prati sahakārīti yāvat / uktaṃ vyavasthāpayati----anyathetyādi / anyathā vyaṅgyāpekṣābhāve / na labhyeteti / kuta ityata āha---svata ityādi / svatassiddhatayā nāyikādibhiḥ svato jñātatvena / avacanīya eveti / niṣphalatveneti bhāvaḥ / so 'rtha iti / śephalikāṃ mā dhunīrityādyartha ityarthaḥ / vya ysyeti uktavyaṅgyasyetyarthaḥ / punarvācya iti grantho yathāvyākhyātastathā sakhyā pratibodhyate / etadapekṣaṇīyaṃ vācyārthapratipattaye / pratipanne ca vācye 'rthe tasyāvanayapracchādanatātparyeṇābhidhīyamānatvātpunarvyaṅgyāṅgatvamevetyasminnanuraṇanarūpavyaṅgyadhvanāvantarbhāvaḥ / evaṃ vivakṣitavācyasya dhvanestadābhāsaviveke prastute satyavivakṣitavācyasyāpi taṃ kartumāha--- avyutpatter aśakter vā nibandho yaḥ skhalad-gateḥ / śabdasya sa ca na jñeyaḥ sūribhir viṣayo dhvaneḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्देनोक्त इति यावत् ॥ ३१ ॥ तदाभासविवेके प्रस्तुत इति सप्तमी हेतौ । तदाभासविवेकप्रस्तावलक्षणात्प्रसङ्गादिति यावत् । कस्य तदाभास इत्यपेक्षायामाह---विवक्षितवाच्यस्येति । स्पष्टे तु व्याख्याने प्रस्तुत इत्यसङ्गतम् । परिसमाप्तौ हि विवक्षिताभिधेयस्य तदाभासविवेकः । न त्वधुना प्रस्तुतः । नाप्युत्तरकालमनुबध्नात । स्खलद्गतेरिति । गौणस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्येत्यर्थः । अव्युत्पत्तिरनुप्रासादिनिबन्धनतात्पर्यप्रवृत्तिः । यथा---- प्रेङ्खत्प्रेमप्रबन्धप्रचुरपरिचये प्रौढसीमन्तिनीनां चित्ताकाशावकाशे विहरति सततं यः स सौभाग्यभूमिः । अत्रानुप्रासरसिकतया प्रेङ्खदिति लाक्षणिकः, चित्ताकाश इति गौणः प्रयोगः कविना कृतो ऽपि न ध्वन्यमानरूपसुन्दरप्रयोजनांशपर्यवसायी । अशक्तिर्वृत्तपरिपूरणाद्यसामर्थ्यम् । बालप्रिया प्रतिपन्ने इत्येतद्व्याचष्टे---शब्देनोक्ते इति । वृत्तौ ऽतस्येऽति । वाच्यार्थस्येत्यर्थः । ऽअविनयेऽत्यादि । अविनयस्य चौर्यसुरतस्य प्रच्छादनं बलयशब्दादिना प्रकाशनाभावः । तत्तात्पर्येणेत्यर्थः । ऽव्यङ्ग्याङ्गत्वम्ऽ इति । वलयशब्दं मा कार्षीरित्यादिव्यङ्ग्याङ्गत्वमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ तदाभास इति । तदाभासविवेक इत्यर्थः । स्पष्टे तु व्याख्यान इत्याद । प्रस्तुते इत्यस्य आरब्धे प्रकृते इति वा व्याख्याने सति तत्पदमसङ्गतं स्यादित्यर्थः । कुत इत्यत्राह--परसमाप्तौ हीत्यादि । अव्युत्पत्तिपदेन तत्कार्यं विवक्षितमिति दर्शयति---अनुप्रासादीति । अनुप्रासादिनिबन्धने यत्तात्पर्यं तेन काव्यप्रवृत्तिरित्यर्थः । प्रेङ्खदिति । प्रेङ्खतश्चञ्जलस्य यथोक्तं "स्त्रीणां प्रेम यदुत्तरोत्तरगुणग्रामस्पृहाचञ्चलम्ऽ इति । प्रेम्णः प्रबन्धः प्रकर्षेण बन्धः स्थिरीकरणं तेन सह प्रचुरः परिचयो यस्य तस्मिन् । लाक्षणिक इति । अस्थिर इत्यर्थे इति शेषः । गौण इति । अप्रत्यक्षत्वादिनां आकाशतुल्ये चित्ते इत्यर्थादिति भावः । अशक्तिपदं व्याचष्टे---वृत्तेत्यादि । स्खलद्गतेरुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा निबन्धो यः स च न ध्वनेर्विषयः । यतः--- सर्वेष्व् एव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम् । यद् व्यङ्ग्यस्याङ्गि-भूतस्य तत् पूर्णं ध्वनि-लक्षणम्

śabdenokta iti yāvat // 31 // tadābhāsaviveke prastuta iti saptamī hetau / tadābhāsavivekaprastāvalakṣaṇātprasaṅgāditi yāvat / kasya tadābhāsa ityapekṣāyāmāha---vivakṣitavācyasyeti / spaṣṭe tu vyākhyāne prastuta ityasaṅgatam / parisamāptau hi vivakṣitābhidheyasya tadābhāsavivekaḥ / na tvadhunā prastutaḥ / nāpyuttarakālamanubadhnāta / skhaladgateriti / gauṇasya lākṣaṇikasya vā śabdasyetyarthaḥ / avyutpattiranuprāsādinibandhanatātparyapravṛttiḥ / yathā---- preṅkhatpremaprabandhapracuraparicaye prauḍhasīmantinīnāṃ cittākāśāvakāśe viharati satataṃ yaḥ sa saubhāgyabhūmiḥ / atrānuprāsarasikatayā preṅkhaditi lākṣaṇikaḥ, cittākāśa iti gauṇaḥ prayogaḥ kavinā kṛto 'pi na dhvanyamānarūpasundaraprayojanāṃśaparyavasāyī / aśaktirvṛttaparipūraṇādyasāmarthyam / bālapriyā pratipanne ityetadvyācaṣṭe---śabdenokte iti / vṛttau 'tasye'ti / vācyārthasyetyarthaḥ / 'avinaye'tyādi / avinayasya cauryasuratasya pracchādanaṃ balayaśabdādinā prakāśanābhāvaḥ / tattātparyeṇetyarthaḥ / 'vyaṅgyāṅgatvam' iti / valayaśabdaṃ mā kārṣīrityādivyaṅgyāṅgatvamityarthaḥ // 31 // tadābhāsa iti / tadābhāsaviveka ityarthaḥ / spaṣṭe tu vyākhyāna ityāda / prastute ityasya ārabdhe prakṛte iti vā vyākhyāne sati tatpadamasaṅgataṃ syādityarthaḥ / kuta ityatrāha--parasamāptau hītyādi / avyutpattipadena tatkāryaṃ vivakṣitamiti darśayati---anuprāsādīti / anuprāsādinibandhane yattātparyaṃ tena kāvyapravṛttirityarthaḥ / preṅkhaditi / preṅkhataścañjalasya yathoktaṃ "strīṇāṃ prema yaduttarottaraguṇagrāmaspṛhācañcalam' iti / premṇaḥ prabandhaḥ prakarṣeṇa bandhaḥ sthirīkaraṇaṃ tena saha pracuraḥ paricayo yasya tasmin / lākṣaṇika iti / asthira ityarthe iti śeṣaḥ / gauṇa iti / apratyakṣatvādināṃ ākāśatulye citte ityarthāditi bhāvaḥ / aśaktipadaṃ vyācaṣṭe---vṛttetyādi / skhaladgaterupacaritasya śabdasyāvyutpatteraśaktervā nibandho yaḥ sa ca na dhvanerviṣayaḥ / yataḥ--- sarveṣv eva prabhedeṣu sphuṭatvenāvabhāsanam / yad vyaṅgyasyāṅgi-bhūtasya tat pūrṇaṃ dhvani-lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.