निरहङ्कारमृगाङ्का नीला अपिनिशा न केवलं सितकरकरधवलिताः । हरन्ति उत्सुकयन्तीत्यर्थः । मत्तशब्देन सर्वथैवेहासम्भवत्स्वार्थेन बाधितमद्योपयोगक्षीवात्मकमुख्यार्थेन सादृश्यान्मेघालंलक्षयतासमञ्जसकारित्वदुर्निवारत्वादिधर्मसहस्रं घ्वन्यते । निरहङ्कारशब्देनापि चन्द्रं लक्षयता तत्पारतन्त्र्यविच्छायत्वोज्जिगमिषारूपजिगीषात्यागप्रभृतिः ॥ १ ॥ अविवक्षितवाच्यस्य प्रभिन्नत्वमिति यदुक्तं तत्कुतः? न हि स्वरूपादेव भेदो भवतीत्याङ्क्य विवङ्क्षितवाच्यादेवास्य भेदो भवति, विवक्षा तदभावयोर्विरोधादित्यभिप्रायेणाह---असंलक्ष्येति । बालप्रिया गगनं चेति वर्षावर्णनम्। च शब्द इति । गगञ्चार्जुनानि चेत्युभयत्र चशब्द इत्यर्थः । गगनं मत्तमेघमपीति अपिशब्दगम्यमर्थमाह---नेत्यादि । एवमुपर्यपि बोध्यम् । वाच्यस्यात्यन्ततिरस्कृतत्वमुपपादयति----मत्तशब्देनेत्यादि । बाधितेति । अन्वयानुपपत्तिरूपबाधाविशिष्टेत्यर्थः । सादृश्यादिति । सादृश्यात्मकमुख्यार्थसम्बन्धान्निमित्तादित्यर्थः । सादृश्यं मर्यादोल्लङ्घनादिना । असभञ्जसेति । अनुचितेत्यर्थः । निरहङ्कारशब्देनापीति । प्रतिषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वान्नरहङ्कारशब्दो ह्यहङ्कारस्वरूपयोग्ये चेतनविशेषे एव स्वरसतः प्रयुज्यत इत्यतो ऽत्र मुख्यार्थस्यान्वयानुपपत्तिरूपबाधा बोध्या । लक्षयतेति । सादृश्यादित्यनुषज्यते । तच्च मालिन्यादिना । तदित्यादि । तत्पदेन निरहङ्कारपरामर्शः तद्गतपारतन्त्र्यादीत्यर्थः । उज्जिगमिषा उन्नतीच्छा, तद्रूपा या जीगीषा उत्कर्षेच्छा तत्त्यागप्रभृतिरित्यर्थः ॥ १ ॥ सूत्रवृत्तिकृतोरैक्यमभिप्रेत्यावतारयति---अविवक्षितवाच्यस्येत्यादि । उक्तमिति । ऽप्रभेदप्रतिपादनायेऽति पूर्वग्रन्थेनोक्तमित्यर्थः । तदिति । प्रभिन्नत्वमित्यर्थः । कत इति । कस्मात्प्रतियोगिन इत्यर्थः । न हि स्वरूपादेव भेदो भवतीति । स्वस्मादेव भेदो न भवतीत्यर्थः । अस्येति । अविवक्षितवाच्यस्येत्यर्थः । विवक्षेत्यादि । विवक्षितत्वोविवक्षितस्वयोरेकत्रासम्भवादित्यर्थः । ननु विवक्षितान्यपराभिधेयस्येति अत्र मत्तनिरहङ्कारशब्दौ । असंलक्ष्य-क्रमोद्द्योतः क्रमेण द्योतितः परः । विवक्षिताभिधेयस्य ध्वनेर् आत्मा द्विधा मतः
nirahaṅkāramṛgāṅkā nīlā apiniśā na kevalaṃ sitakarakaradhavalitāḥ / haranti utsukayantītyarthaḥ / mattaśabdena sarvathaivehāsambhavatsvārthena bādhitamadyopayogakṣīvātmakamukhyārthena sādṛśyānmeghālaṃlakṣayatāsamañjasakāritvadurnivāratvādidharmasahasraṃ ghvanyate / nirahaṅkāraśabdenāpi candraṃ lakṣayatā tatpāratantryavicchāyatvojjigamiṣārūpajigīṣātyāgaprabhṛtiḥ // 1 // avivakṣitavācyasya prabhinnatvamiti yaduktaṃ tatkutaḥ? na hi svarūpādeva bhedo bhavatītyāṅkya vivaṅkṣitavācyādevāsya bhedo bhavati, vivakṣā tadabhāvayorvirodhādityabhiprāyeṇāha---asaṃlakṣyeti / bālapriyā gaganaṃ ceti varṣāvarṇanam. ca śabda iti / gagañcārjunāni cetyubhayatra caśabda ityarthaḥ / gaganaṃ mattameghamapīti apiśabdagamyamarthamāha---netyādi / evamuparyapi bodhyam / vācyasyātyantatiraskṛtatvamupapādayati----mattaśabdenetyādi / bādhiteti / anvayānupapattirūpabādhāviśiṣṭetyarthaḥ / sādṛśyāditi / sādṛśyātmakamukhyārthasambandhānnimittādityarthaḥ / sādṛśyaṃ maryādollaṅghanādinā / asabhañjaseti / anucitetyarthaḥ / nirahaṅkāraśabdenāpīti / pratiṣedhasya prasaktipūrvakatvānnarahaṅkāraśabdo hyahaṅkārasvarūpayogye cetanaviśeṣe eva svarasataḥ prayujyata ityato 'tra mukhyārthasyānvayānupapattirūpabādhā bodhyā / lakṣayateti / sādṛśyādityanuṣajyate / tacca mālinyādinā / tadityādi / tatpadena nirahaṅkāraparāmarśaḥ tadgatapāratantryādītyarthaḥ / ujjigamiṣā unnatīcchā, tadrūpā yā jīgīṣā utkarṣecchā tattyāgaprabhṛtirityarthaḥ // 1 // sūtravṛttikṛtoraikyamabhipretyāvatārayati---avivakṣitavācyasyetyādi / uktamiti / 'prabhedapratipādanāye'ti pūrvagranthenoktamityarthaḥ / taditi / prabhinnatvamityarthaḥ / kata iti / kasmātpratiyogina ityarthaḥ / na hi svarūpādeva bhedo bhavatīti / svasmādeva bhedo na bhavatītyarthaḥ / asyeti / avivakṣitavācyasyetyarthaḥ / vivakṣetyādi / vivakṣitatvovivakṣitasvayorekatrāsambhavādityarthaḥ / nanu vivakṣitānyaparābhidheyasyeti atra mattanirahaṅkāraśabdau / asaṃlakṣya-kramoddyotaḥ krameṇa dyotitaḥ paraḥ / vivakṣitābhidheyasya dhvaner ātmā dvidhā mataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.