व्यङ्ग्यस्य ध्वनेर्द्येतने स्वात्ननि कः क्रम इत्याशङ्क्याह----वाच्यार्थापेक्षयेति । वाच्यो ऽर्थो विभावादिः ॥ २। ॥ तत्रेति । तयोर्मध्यादित्यर्थः । यो रसादिरर्थः स एवाक्रमो ध्वनेरात्मा न त्वक्रम एव सः । क्रमत्वमपि हि तस्य कदाचिद्भवति । तदा चार्थशक्त्युद्भवानुस्वानरूपभेदतेति वक्ष्यते । आत्मशब्दः स्वभाववचनः प्रकारमाह । तेन रसादिर्यो ऽर्थः स ध्वनेरक्रमो नामभेदः । असंलक्ष्यक्रम इति यावत् । ननु किं सर्वदैव रसादिरर्थो ध्वनेः प्रकारः? नेत्याह; किं तु यदाङ्गित्वेन प्रधानत्वेनावभासमानः । एतच्च सामान्यलक्षणे ऽगुणीकृतस्वार्थाविऽत्यत्र बालप्रिया कुतो नोक्तमित्यत आह---ध्वनिशब्देत्यादि । विवक्षिताभिधेत्वेनेति । बिवक्षिताभिधेयत्वोक्त्येत्यर्थः । अत्रेति । अभिधेये इत्यर्थः । आक्षिप्तमिति । दर्शितमित्यर्थः । विशेषमाह---पूर्वश्लोकेनेत्यादि । इदानीमिति । अस्मिन् श्लोके इत्यर्थः । स्वात्मनिष्ठ एवेति । ऽभेद उक्तऽइत्यस्यानुषङ्गः । वृत्तौ ऽध्वनेरात्मेऽत्यस्य विवरणम्---ऽमुख्यातयेऽत्यादि । वाच्यार्थेत्यादिकमवतारयति---व्यङ्ग्यस्येत्यादि ॥ २ ॥ रसेत्यादिकारिकायामङ्गिभावेन भासमानो रसभावादिः अक्रमो घ्ननेरात्मा व्यवस्थित इत्यन्वयो वक्तव्यः । तथा च तथाविधरसभावादिसामान्यमसंलक्ष्यक्रम इत्यर्थः सिध्यति । स चार्थो बाधितः, क्वचिद्भावादेः संलक्ष्यक्रमत्वस्याप्यङ्गीकृतत्वादतो विवक्षितमर्थं व्याचष्टे---यो रसादिरित्यादि । अक्रमः असंलक्ष्यक्रमः । न त्वक्रम एव स इति । रसभावादिरक्रम एव भवतीति तु नैवेत्यर्थः । कुत इत्यत्राह---क्रमेति । संलक्ष्यक्रमत्वमपीत्यर्तः । ऽक्रमवत्त्वम्ऽ इति चि पाठः । तस्य भावादेः । वक्ष्यत इति । "एवंवादिनि देवर्षावि"त्याद्युदाहरणपूर्वकं वक्ष्यत इत्यर्थः । अङ्गिभावेन भासमान इत्यस्य विवरणम्--अङ्गित्वेनेत्यादि एतदुक्तेः पौनरुक्त्यमाशङ्कते--रतच्चेत्यादि । तत्र रस-भाव-तद्-आभास-तत्-प्रशान्त्य्-आदिर् अक्रमः । ध्वनेर् आत्माङ्गि-भावेन भासमानो व्यवस्थितः
vyaṅgyasya dhvanerdyetane svātnani kaḥ krama ityāśaṅkyāha----vācyārthāpekṣayeti / vācyo 'rtho vibhāvādiḥ // 2. // tatreti / tayormadhyādityarthaḥ / yo rasādirarthaḥ sa evākramo dhvanerātmā na tvakrama eva saḥ / kramatvamapi hi tasya kadācidbhavati / tadā cārthaśaktyudbhavānusvānarūpabhedateti vakṣyate / ātmaśabdaḥ svabhāvavacanaḥ prakāramāha / tena rasādiryo 'rthaḥ sa dhvanerakramo nāmabhedaḥ / asaṃlakṣyakrama iti yāvat / nanu kiṃ sarvadaiva rasādirartho dhvaneḥ prakāraḥ? netyāha; kiṃ tu yadāṅgitvena pradhānatvenāvabhāsamānaḥ / etacca sāmānyalakṣaṇe 'guṇīkṛtasvārthāvi'tyatra bālapriyā kuto noktamityata āha---dhvaniśabdetyādi / vivakṣitābhidhetveneti / bivakṣitābhidheyatvoktyetyarthaḥ / atreti / abhidheye ityarthaḥ / ākṣiptamiti / darśitamityarthaḥ / viśeṣamāha---pūrvaślokenetyādi / idānīmiti / asmin śloke ityarthaḥ / svātmaniṣṭha eveti / 'bheda ukta'ityasyānuṣaṅgaḥ / vṛttau 'dhvanerātme'tyasya vivaraṇam---'mukhyātaye'tyādi / vācyārthetyādikamavatārayati---vyaṅgyasyetyādi // 2 // rasetyādikārikāyāmaṅgibhāvena bhāsamāno rasabhāvādiḥ akramo ghnanerātmā vyavasthita ityanvayo vaktavyaḥ / tathā ca tathāvidharasabhāvādisāmānyamasaṃlakṣyakrama ityarthaḥ sidhyati / sa cārtho bādhitaḥ, kvacidbhāvādeḥ saṃlakṣyakramatvasyāpyaṅgīkṛtatvādato vivakṣitamarthaṃ vyācaṣṭe---yo rasādirityādi / akramaḥ asaṃlakṣyakramaḥ / na tvakrama eva sa iti / rasabhāvādirakrama eva bhavatīti tu naivetyarthaḥ / kuta ityatrāha---krameti / saṃlakṣyakramatvamapītyartaḥ / 'kramavattvam' iti ci pāṭhaḥ / tasya bhāvādeḥ / vakṣyata iti / "evaṃvādini devarṣāvi"tyādyudāharaṇapūrvakaṃ vakṣyata ityarthaḥ / aṅgibhāvena bhāsamāna ityasya vivaraṇam--aṅgitvenetyādi etadukteḥ paunaruktyamāśaṅkate--rataccetyādi / tatra rasa-bhāva-tad-ābhāsa-tat-praśānty-ādir akramaḥ / dhvaner ātmāṅgi-bhāvena bhāsamāno vyavasthitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.