किं तु रूपकादेरलङ्कारवर्गस्य येयं व्यञ्जकत्वे रसादिविषये लक्षणदिग्दर्शिता तामनुसरन् स्वयं चान्यल्लक्षणमुत्प्रेक्षमाणो यद्यलक्ष्यक्रमप्रतिभमनन्तरोक्तमेनं लोचनम् पाण्डम्ना तनिम्ना कण्टकितत्वेन च योगात् । शशिनीति पाण्डुरत्वात् । उत्पश्यामीति यत्नेनोत्प्रेक्षे । जीवितसन्धारणायेत्यर्थः । हन्तेति कष्टम्, एकस्थसादृश्याभावे ह दोलायमानो ऽहं सर्वत्र स्थितो न कुत्रचिदेकस्य धृतिं लभ इति भाव । भीर्विति । यो हि कातरहृदयो भवतिनासौ सर्वस्वमेकस्थं धारयतीत्यर्थः । अत्र ह्युत्प्रेक्षायास्तद्भावाध्यारोपरूपाया अनुप्राणकं सादृश्यं यथोपक्रान्तं, तथा निर्वाहितमपि विप्रलम्भरसपोषकमेव जातम् । तत्तु लक्ष्यं न दर्शितमिति सम्बन्धः । प्रत्युदाहरणे ह्यदर्शिते ऽप्युदाहरणानुशीलनदिशा कृतकृत्यतेति दर्शयति--किं त्विति । अन्यल्लक्षणमिति । परीक्षाप्रकारमित्यर्थः । तद्यथावसरे त्यक्तस्यापि पुनर्ग्रहणमित्यादि । यथा ममैव--शीतांशोरमृतच्छटा यद कराः कस्मान्मनो मे मृशं बालप्रिया गम्यं दर्शयति---पाण्डिम्नेत्यादि । कण्टकित्वं तीक्ष्णाग्रावयवविशेषवत्वं रोमहर्षवत्वं च । हन्तेति । विषादार्थकमित्याह--कष्टमेकस्थेत्यादि । ऽभीरुऽ इति सम्बुध्या द्योत्यमर्थमाह---यो हीत्यादि । न धारयति नावक्थापयत अन्यापहरणशङ्कयेति भावः । तद्भावेति । अतस्मिंस्तत्तादात्म्याहार्यसम्भावनारूपाया इत्यर्थः । अत्र च श्यामादावङ्गादितादात्म्यसम्भावना बोध्या । अनुप्राणकमिति । अङ्गमित्यर्थः । सादृश्यमिति । गम्यमिति शेषः । तथेति । अङ्गसादृश्यस्य उपक्रान्तस्य उपसंहारादिति भावः । निर्वाहितमिति । उत्प्रेक्षानिर्वहणद्वारा निर्वाहितमित्यर्थः । वृत्तावुपसंहरति---ऽस एवऽ मित्यादि । ऽतथाविधम्ऽ इति । उक्तप्रकारातिक्रान्तमित्यर्थः । शीतांशोरिति । विरहिण उक्तिः । ऽशीतांशोः कराःऽ किरणाः अमृतच्छटाः, यदीति सिद्धानुवादे । यथा--"स्रगियं यदि जीवितापहे"त्यादौ । ऽकस्मात्ऽ कुतः । मे मनः ध्वनेरात्मानमुपनिबध्नाति सुकविः समाहितचेतास्तादा तस्यात्मलाभो भवति महीयानिति । क्रमेण प्रतिभात्य् आत्मा यो ऽस्यानुस्वान-सन्निभः । शब्दार्थ-शक्ति-मूलत्वात् सो ऽपि द्वेधा व्यवस्थितः
kiṃ tu rūpakāderalaṅkāravargasya yeyaṃ vyañjakatve rasādiviṣaye lakṣaṇadigdarśitā tāmanusaran svayaṃ cānyallakṣaṇamutprekṣamāṇo yadyalakṣyakramapratibhamanantaroktamenaṃ locanam pāṇḍamnā tanimnā kaṇṭakitatvena ca yogāt / śaśinīti pāṇḍuratvāt / utpaśyāmīti yatnenotprekṣe / jīvitasandhāraṇāyetyarthaḥ / hanteti kaṣṭam, ekasthasādṛśyābhāve ha dolāyamāno 'haṃ sarvatra sthito na kutracidekasya dhṛtiṃ labha iti bhāva / bhīrviti / yo hi kātarahṛdayo bhavatināsau sarvasvamekasthaṃ dhārayatītyarthaḥ / atra hyutprekṣāyāstadbhāvādhyāroparūpāyā anuprāṇakaṃ sādṛśyaṃ yathopakrāntaṃ, tathā nirvāhitamapi vipralambharasapoṣakameva jātam / tattu lakṣyaṃ na darśitamiti sambandhaḥ / pratyudāharaṇe hyadarśite 'pyudāharaṇānuśīlanadiśā kṛtakṛtyateti darśayati--kiṃ tviti / anyallakṣaṇamiti / parīkṣāprakāramityarthaḥ / tadyathāvasare tyaktasyāpi punargrahaṇamityādi / yathā mamaiva--śītāṃśoramṛtacchaṭā yada karāḥ kasmānmano me mṛśaṃ bālapriyā gamyaṃ darśayati---pāṇḍimnetyādi / kaṇṭakitvaṃ tīkṣṇāgrāvayavaviśeṣavatvaṃ romaharṣavatvaṃ ca / hanteti / viṣādārthakamityāha--kaṣṭamekasthetyādi / 'bhīru' iti sambudhyā dyotyamarthamāha---yo hītyādi / na dhārayati nāvakthāpayata anyāpaharaṇaśaṅkayeti bhāvaḥ / tadbhāveti / atasmiṃstattādātmyāhāryasambhāvanārūpāyā ityarthaḥ / atra ca śyāmādāvaṅgāditādātmyasambhāvanā bodhyā / anuprāṇakamiti / aṅgamityarthaḥ / sādṛśyamiti / gamyamiti śeṣaḥ / tatheti / aṅgasādṛśyasya upakrāntasya upasaṃhārāditi bhāvaḥ / nirvāhitamiti / utprekṣānirvahaṇadvārā nirvāhitamityarthaḥ / vṛttāvupasaṃharati---'sa eva' mityādi / 'tathāvidham' iti / uktaprakārātikrāntamityarthaḥ / śītāṃśoriti / virahiṇa uktiḥ / 'śītāṃśoḥ karāḥ' kiraṇāḥ amṛtacchaṭāḥ, yadīti siddhānuvāde / yathā--"sragiyaṃ yadi jīvitāpahe"tyādau / 'kasmāt' kutaḥ / me manaḥ dhvanerātmānamupanibadhnāti sukaviḥ samāhitacetāstādā tasyātmalābho bhavati mahīyāniti / krameṇa pratibhāty ātmā yo 'syānusvāna-sannibhaḥ / śabdārtha-śakti-mūlatvāt so 'pi dvedhā vyavasthitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.