निर्व्यूढाव् अपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम् । विवक्षा तत्परत्वेन नाङ्गित्वेन कदाचन । काले च ग्रहणत्यागौ नातिनिर्वहणैषिता ॥ १८ ॥ निर्व्यूढावपि चाङ्गत्वे यत्नेन प्रत्यवेक्षणम् । लोचनम् इतानीमिति । हेयवर्ग उक्तः, उपादेयवर्गस्तु वक्तव्य इति भावः । व्यञ्जक इति । यश्च यथा चेत्यध्याहाहः । यथार्थतामिति । चारुत्वहेतुतामित्यर्थः । उक्त इति । भामहादिभिरलङ्कारलक्षणकारैः । वक्ष्यते चेत्यत्र हेतुमाह---अलङ्काराणामनन्तत्वादिति । प्रतभानन्त्यात् अन्यैरपि भाविभिः कैश्चिदित्यर्थः ॥ १७ ॥ समीक्ष्येति । समीक्ष्येत्यनेन शब्देन कारिकायामुक्तेति भावः । श्लोकपादेषु चतुर्षु श्लोकार्धे चाङ्गत्वसाधनमिदम्; रूपकादिरिति प्रत्येकं सम्बन्धः । यमलङ्कारं तदङ्गतया विवक्षति नाङ्गित्वेन, यमवसरे गृह्णाति, यमवसरे त्यजति, यं नात्यन्तं निर्वेढुमिच्छति, यं यत्नादङ्गत्वेन प्रत्यवेक्षते, स एवमुपनिबध्यमानो रसाभिव्यक्तिहेतुर्भवतीति विततं महावाक्यम् । तन्महावाक्यमध्ये चोदाहरमावकाशमुदाहलरणस्वरूपं तद्योजनं तत्समर्थनं च निरूपयितुं ग्रन्थान्तरमति वृतिग्रन्थस्य सम्बन्धः । बालप्रिया यश्चेति । यो ऽलङ्कारो यथा व्यञ्जकः, तथा आख्यायत इत्यर्थं इति भावः । ऽयथार्थताम्ऽ इत्यस्यान्वर्थतामित्यर्थं दर्शयति---चारुत्वेति । अलङ्काराणामनन्तत्वात्कैश्चिदित्यस्य विवरणम्---प्रतिभानन्त्यादन्यैरित्यादि ॥ १७ ॥ ऽएषा समीक्षेऽति वृत्तावुक्तं, समीक्षायाः को ऽत्र प्रस्ताव इत्यत आह लोचने---समीक्ष्येत्यादि । समीक्ष्येत्यनेनेति । ऽसमीक्ष्य विनिवेशितऽ इत्यत्र समीक्ष्यशब्देनेत्यर्थः । कारिकाद्वयसारार्थकथनपूर्वकं पूर्वापरग्रन्थसम्बन्धं दर्शयति---यमलङ्कारमित्यादि । रूपकादिर् अलङ्कार-वर्गस्याङ्गत्व-साधनम्
nirvyūḍhāv api cāṅgatve yatnena pratyavekṣaṇam / vivakṣā tatparatvena nāṅgitvena kadācana / kāle ca grahaṇatyāgau nātinirvahaṇaiṣitā // 18 // nirvyūḍhāvapi cāṅgatve yatnena pratyavekṣaṇam / locanam itānīmiti / heyavarga uktaḥ, upādeyavargastu vaktavya iti bhāvaḥ / vyañjaka iti / yaśca yathā cetyadhyāhāhaḥ / yathārthatāmiti / cārutvahetutāmityarthaḥ / ukta iti / bhāmahādibhiralaṅkāralakṣaṇakāraiḥ / vakṣyate cetyatra hetumāha---alaṅkārāṇāmanantatvāditi / pratabhānantyāt anyairapi bhāvibhiḥ kaiścidityarthaḥ // 17 // samīkṣyeti / samīkṣyetyanena śabdena kārikāyāmukteti bhāvaḥ / ślokapādeṣu caturṣu ślokārdhe cāṅgatvasādhanamidam; rūpakādiriti pratyekaṃ sambandhaḥ / yamalaṅkāraṃ tadaṅgatayā vivakṣati nāṅgitvena, yamavasare gṛhṇāti, yamavasare tyajati, yaṃ nātyantaṃ nirveḍhumicchati, yaṃ yatnādaṅgatvena pratyavekṣate, sa evamupanibadhyamāno rasābhivyaktiheturbhavatīti vitataṃ mahāvākyam / tanmahāvākyamadhye codāharamāvakāśamudāhalaraṇasvarūpaṃ tadyojanaṃ tatsamarthanaṃ ca nirūpayituṃ granthāntaramati vṛtigranthasya sambandhaḥ / bālapriyā yaśceti / yo 'laṅkāro yathā vyañjakaḥ, tathā ākhyāyata ityarthaṃ iti bhāvaḥ / 'yathārthatām' ityasyānvarthatāmityarthaṃ darśayati---cārutveti / alaṅkārāṇāmanantatvātkaiścidityasya vivaraṇam---pratibhānantyādanyairityādi // 17 // 'eṣā samīkṣe'ti vṛttāvuktaṃ, samīkṣāyāḥ ko 'tra prastāva ityata āha locane---samīkṣyetyādi / samīkṣyetyaneneti / 'samīkṣya viniveśita' ityatra samīkṣyaśabdenetyarthaḥ / kārikādvayasārārthakathanapūrvakaṃ pūrvāparagranthasambandhaṃ darśayati---yamalaṅkāramityādi / rūpakādir alaṅkāra-vargasyāṅgatva-sādhanam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.