अत्र हि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपो विरोधः स्फुटमेव प्रतीयते । एवंविदो व्यतिरेको ऽपि दृश्यते । यथा ममैव--- खं ये ऽत्युज्ज्वलयन्ति लूनतमसो ये वा नखोद्भासिनो लोचनम् तत्रैव विरोधे श्लेषे वा वाच्यालङ्कारत्वं सुवचमिति यावत् । वालेषु केशेष्वन्धकारः कार्ष्ण्यं, बालः प्रत्यग्रश्चान्धकारस्तमः । ननु मातङ्गेत्यादावपि धर्मद्वये यश्चकारः स विरोधद्योतक एव । अन्यथा प्रतधर्मं सर्वधर्मान्ते वा न क्वचिद्वा चकारः स्यात् यदि समुच्चयार्थः स्यादित्यभिप्रायेणोदाहरणान्तरमाह---यथेति । शरणं गृहमक्षयरूपमगृहं कथम् । यो न धीशः स कथं धियामीशः । यो हरिः कपिलः स कथं कृष्णः । चतुरः पराक्रमयुक्तो यस्यात्मा स कथं निष्क्रियः । अरीणामरयुक्तानां यो नाशयिता स कथं चक्रं वहुमानेन धारयति । विरोध इति । विरोधनमित्यर्थः । प्रतियत इति । स्फुटं नोच्यते केनचिदिति भावः । बालप्रिया तथा च विरोधश्लेषसङ्करस्य वाच्यालङ्कृतित्वनिरूपितं विषयत्वमिति वाक्यार्थः । विषयत्वमत्राश्रयत्वं बोध्यम् । फलितमाह---तत्रैवेत्यादि । भास्वन्मूर्तिः प्रकाशमानतनुः सूर्यमूर्तिश्च । सर्वेत्याद्युदाहरणान्तरभवतारयति---नन्वित्यादि । धर्मद्वये यश्चकार इति । मातङ्गगामिन्यश्शीलवत्यश्च गौर्यो विभवरताश्चेत्यादौ धर्मद्वयवाचकान्ते यश्चकार इत्यर्थः । एवकारेण समुच्चयद्योतकत्वव्यवच्छेदः । उक्तार्थे हेतुमाह---अन्यथेत्यादि । अन्यथा विरोधद्योतकत्वाभावे तदेति शेषः । अन्यथा चकारो यदि समुच्चयार्थस्स्यात्तदा प्रतिधर्मं सर्वधर्मान्ते वा स्यात्, क्वचिद्वा न स्यादित्यन्वयः । सर्वधर्मान्त इत्यत्र सर्वशब्दान्त इति च पाठः । चकारस्यात्र समुच्चयार्थकत्वे "घटञ्च पठञ्च पुस्तकञ्चानय, घटं पटं पुस्तकञ्चानय, घटं पटं पुस्तकमानय इतिपत्प्रयोगस्स्यादित्यर्थः । गृहमगृहमित्यादि विरूद्धार्थकथनम् । शरणं रक्षितारम् । अक्षयं नाशरहितमित्याद्यविरुद्धार्था बोध्याः विरोधनमिति । विरोधनक्रियेत्यर्थः । स्फुटमिति । निस्सन्देहमित्यर्थः । प्रतीयत इत्यस्य ध्वन्यत इत्यर्थ इत्याह--नोच्यते केनचिदिति । ये पुष्णान्ति सरोरुहश्रियमपि क्षिप्ताब्जभासश्च ये । ये मूर्धस्ववभासिनः क्षितिभृतां ये चामराणां शिरां- स्याक्रामन्त्युभये ऽपि ते दिनपतेः पादाः श्रिये सन्तु वः ॥ एवमन्ये ऽपि शब्दशक्तिमूलानुस्वानरूपव्यङ्ग्यध्वनिप्रकाराः सन्ति ते सहृदयैः स्वयमनुसर्तव्याः । इह तु ग्रन्थविस्तरभयान्न तत्प्रपञ्चः कृतः । अर्थशक्त्युद्भवस् त्व् अन्यो यत्रार्थः स प्रकाशते । यस् तात्पर्येण वस्त्व् अन्यद् व्यनक्त्य् उक्तिं विना स्वतः
atra hi śabdaśaktimūlānusvānarūpo virodhaḥ sphuṭameva pratīyate / evaṃvido vyatireko 'pi dṛśyate / yathā mamaiva--- khaṃ ye 'tyujjvalayanti lūnatamaso ye vā nakhodbhāsino locanam tatraiva virodhe śleṣe vā vācyālaṅkāratvaṃ suvacamiti yāvat / vāleṣu keśeṣvandhakāraḥ kārṣṇyaṃ, bālaḥ pratyagraścāndhakārastamaḥ / nanu mātaṅgetyādāvapi dharmadvaye yaścakāraḥ sa virodhadyotaka eva / anyathā pratadharmaṃ sarvadharmānte vā na kvacidvā cakāraḥ syāt yadi samuccayārthaḥ syādityabhiprāyeṇodāharaṇāntaramāha---yatheti / śaraṇaṃ gṛhamakṣayarūpamagṛhaṃ katham / yo na dhīśaḥ sa kathaṃ dhiyāmīśaḥ / yo hariḥ kapilaḥ sa kathaṃ kṛṣṇaḥ / caturaḥ parākramayukto yasyātmā sa kathaṃ niṣkriyaḥ / arīṇāmarayuktānāṃ yo nāśayitā sa kathaṃ cakraṃ vahumānena dhārayati / virodha iti / virodhanamityarthaḥ / pratiyata iti / sphuṭaṃ nocyate kenaciditi bhāvaḥ / bālapriyā tathā ca virodhaśleṣasaṅkarasya vācyālaṅkṛtitvanirūpitaṃ viṣayatvamiti vākyārthaḥ / viṣayatvamatrāśrayatvaṃ bodhyam / phalitamāha---tatraivetyādi / bhāsvanmūrtiḥ prakāśamānatanuḥ sūryamūrtiśca / sarvetyādyudāharaṇāntarabhavatārayati---nanvityādi / dharmadvaye yaścakāra iti / mātaṅgagāminyaśśīlavatyaśca gauryo vibhavaratāścetyādau dharmadvayavācakānte yaścakāra ityarthaḥ / evakāreṇa samuccayadyotakatvavyavacchedaḥ / uktārthe hetumāha---anyathetyādi / anyathā virodhadyotakatvābhāve tadeti śeṣaḥ / anyathā cakāro yadi samuccayārthassyāttadā pratidharmaṃ sarvadharmānte vā syāt, kvacidvā na syādityanvayaḥ / sarvadharmānta ityatra sarvaśabdānta iti ca pāṭhaḥ / cakārasyātra samuccayārthakatve "ghaṭañca paṭhañca pustakañcānaya, ghaṭaṃ paṭaṃ pustakañcānaya, ghaṭaṃ paṭaṃ pustakamānaya itipatprayogassyādityarthaḥ / gṛhamagṛhamityādi virūddhārthakathanam / śaraṇaṃ rakṣitāram / akṣayaṃ nāśarahitamityādyaviruddhārthā bodhyāḥ virodhanamiti / virodhanakriyetyarthaḥ / sphuṭamiti / nissandehamityarthaḥ / pratīyata ityasya dhvanyata ityartha ityāha--nocyate kenaciditi / ye puṣṇānti saroruhaśriyamapi kṣiptābjabhāsaśca ye / ye mūrdhasvavabhāsinaḥ kṣitibhṛtāṃ ye cāmarāṇāṃ śirāṃ- syākrāmantyubhaye 'pi te dinapateḥ pādāḥ śriye santu vaḥ // evamanye 'pi śabdaśaktimūlānusvānarūpavyaṅgyadhvaniprakārāḥ santi te sahṛdayaiḥ svayamanusartavyāḥ / iha tu granthavistarabhayānna tatprapañcaḥ kṛtaḥ / arthaśaktyudbhavas tv anyo yatrārthaḥ sa prakāśate / yas tātparyeṇa vastv anyad vyanakty uktiṃ vinā svataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.