शब्देनोक्त इति यावत् ॥ ३१ ॥ तदाभासविवेके प्रस्तुत इति सप्तमी हेतौ । तदाभासविवेकप्रस्तावलक्षणात्प्रसङ्गादिति यावत् । कस्य तदाभास इत्यपेक्षायामाह---विवक्षितवाच्यस्येति । स्पष्टे तु व्याख्याने प्रस्तुत इत्यसङ्गतम् । परिसमाप्तौ हि विवक्षिताभिधेयस्य तदाभासविवेकः । न त्वधुना प्रस्तुतः । नाप्युत्तरकालमनुबध्नात । स्खलद्गतेरिति । गौणस्य लाक्षणिकस्य वा शब्दस्येत्यर्थः । अव्युत्पत्तिरनुप्रासादिनिबन्धनतात्पर्यप्रवृत्तिः । यथा---- प्रेङ्खत्प्रेमप्रबन्धप्रचुरपरिचये प्रौढसीमन्तिनीनां चित्ताकाशावकाशे विहरति सततं यः स सौभाग्यभूमिः । अत्रानुप्रासरसिकतया प्रेङ्खदिति लाक्षणिकः, चित्ताकाश इति गौणः प्रयोगः कविना कृतो ऽपि न ध्वन्यमानरूपसुन्दरप्रयोजनांशपर्यवसायी । अशक्तिर्वृत्तपरिपूरणाद्यसामर्थ्यम् । बालप्रिया प्रतिपन्ने इत्येतद्व्याचष्टे---शब्देनोक्ते इति । वृत्तौ ऽतस्येऽति । वाच्यार्थस्येत्यर्थः । ऽअविनयेऽत्यादि । अविनयस्य चौर्यसुरतस्य प्रच्छादनं बलयशब्दादिना प्रकाशनाभावः । तत्तात्पर्येणेत्यर्थः । ऽव्यङ्ग्याङ्गत्वम्ऽ इति । वलयशब्दं मा कार्षीरित्यादिव्यङ्ग्याङ्गत्वमित्यर्थः ॥ ३१ ॥ तदाभास इति । तदाभासविवेक इत्यर्थः । स्पष्टे तु व्याख्यान इत्याद । प्रस्तुते इत्यस्य आरब्धे प्रकृते इति वा व्याख्याने सति तत्पदमसङ्गतं स्यादित्यर्थः । कुत इत्यत्राह--परसमाप्तौ हीत्यादि । अव्युत्पत्तिपदेन तत्कार्यं विवक्षितमिति दर्शयति---अनुप्रासादीति । अनुप्रासादिनिबन्धने यत्तात्पर्यं तेन काव्यप्रवृत्तिरित्यर्थः । प्रेङ्खदिति । प्रेङ्खतश्चञ्जलस्य यथोक्तं "स्त्रीणां प्रेम यदुत्तरोत्तरगुणग्रामस्पृहाचञ्चलम्ऽ इति । प्रेम्णः प्रबन्धः प्रकर्षेण बन्धः स्थिरीकरणं तेन सह प्रचुरः परिचयो यस्य तस्मिन् । लाक्षणिक इति । अस्थिर इत्यर्थे इति शेषः । गौण इति । अप्रत्यक्षत्वादिनां आकाशतुल्ये चित्ते इत्यर्थादिति भावः । अशक्तिपदं व्याचष्टे---वृत्तेत्यादि । स्खलद्गतेरुपचरितस्य शब्दस्याव्युत्पत्तेरशक्तेर्वा निबन्धो यः स च न ध्वनेर्विषयः । यतः--- सर्वेष्व् एव प्रभेदेषु स्फुटत्वेनावभासनम् । यद् व्यङ्ग्यस्याङ्गि-भूतस्य तत् पूर्णं ध्वनि-लक्षणम्
śabdenokta iti yāvat // 31 // tadābhāsaviveke prastuta iti saptamī hetau / tadābhāsavivekaprastāvalakṣaṇātprasaṅgāditi yāvat / kasya tadābhāsa ityapekṣāyāmāha---vivakṣitavācyasyeti / spaṣṭe tu vyākhyāne prastuta ityasaṅgatam / parisamāptau hi vivakṣitābhidheyasya tadābhāsavivekaḥ / na tvadhunā prastutaḥ / nāpyuttarakālamanubadhnāta / skhaladgateriti / gauṇasya lākṣaṇikasya vā śabdasyetyarthaḥ / avyutpattiranuprāsādinibandhanatātparyapravṛttiḥ / yathā---- preṅkhatpremaprabandhapracuraparicaye prauḍhasīmantinīnāṃ cittākāśāvakāśe viharati satataṃ yaḥ sa saubhāgyabhūmiḥ / atrānuprāsarasikatayā preṅkhaditi lākṣaṇikaḥ, cittākāśa iti gauṇaḥ prayogaḥ kavinā kṛto 'pi na dhvanyamānarūpasundaraprayojanāṃśaparyavasāyī / aśaktirvṛttaparipūraṇādyasāmarthyam / bālapriyā pratipanne ityetadvyācaṣṭe---śabdenokte iti / vṛttau 'tasye'ti / vācyārthasyetyarthaḥ / 'avinaye'tyādi / avinayasya cauryasuratasya pracchādanaṃ balayaśabdādinā prakāśanābhāvaḥ / tattātparyeṇetyarthaḥ / 'vyaṅgyāṅgatvam' iti / valayaśabdaṃ mā kārṣīrityādivyaṅgyāṅgatvamityarthaḥ // 31 // tadābhāsa iti / tadābhāsaviveka ityarthaḥ / spaṣṭe tu vyākhyāna ityāda / prastute ityasya ārabdhe prakṛte iti vā vyākhyāne sati tatpadamasaṅgataṃ syādityarthaḥ / kuta ityatrāha--parasamāptau hītyādi / avyutpattipadena tatkāryaṃ vivakṣitamiti darśayati---anuprāsādīti / anuprāsādinibandhane yattātparyaṃ tena kāvyapravṛttirityarthaḥ / preṅkhaditi / preṅkhataścañjalasya yathoktaṃ "strīṇāṃ prema yaduttarottaraguṇagrāmaspṛhācañcalam' iti / premṇaḥ prabandhaḥ prakarṣeṇa bandhaḥ sthirīkaraṇaṃ tena saha pracuraḥ paricayo yasya tasmin / lākṣaṇika iti / asthira ityarthe iti śeṣaḥ / gauṇa iti / apratyakṣatvādināṃ ākāśatulye citte ityarthāditi bhāvaḥ / aśaktipadaṃ vyācaṣṭe---vṛttetyādi / skhaladgaterupacaritasya śabdasyāvyutpatteraśaktervā nibandho yaḥ sa ca na dhvanerviṣayaḥ / yataḥ--- sarveṣv eva prabhedeṣu sphuṭatvenāvabhāsanam / yad vyaṅgyasyāṅgi-bhūtasya tat pūrṇaṃ dhvani-lakṣaṇam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.