शेफालिकामिति । "शोफालिका तु सुवहे"त्यमरः । हालिको हलकर्षकः तस्व स्नुषा पुत्रभार्या । धूनननिषेधे हेतुमाह---एष इत्यादि । एषः मया श्रूयमाणः । ते वलयशब्दः । श्वशुरेण श्रुतः सन् विषमविपाकः विषमो ऽनिष्टजनको विपाकः परिणामो यस्य सः । भवेदिति शेषः । विषमविपाक इत्युक्तेर्वक्ष्यमाणव्यङ्ग्याक्षेपकत्वशङ्कां परिहरति---यत इत्यादिना । व्याख्या कर्तव्येति । विषयभेदेन नानाविधं व्यङ्ग्यमवधातव्यमिति भावः । अत्र यत्किञ्चिद्व्यङ्ग्यस्य वाच्याङ्गत्वे ऽपि व्यङ्ग्यान्तरमादाय ध्वनित्वमिति दर्शयति वृत्तौ--ऽअत्रेऽत्यादिना । ऽअविनयपतिनाऽ जारेण । ऽसखीऽति । नायिकेत्यर्थः । एतदपेक्षणीयं ऽवाच्यार्थप्रतिपत्तयेऽ इति ग्रन्थं विवृणोति---वाच्यार्थस्येत्यादि । वाच्यार्थस्य उच्चिन्वत्यादिगाथावाच्यार्थस्य । लाभायेति । निराकाङ्क्षाकबोधनिष्पत्तये । सफलबोधाय वेत्यर्थः । एतदित्यस्य विवरणम्---एतद्य्वङ्ग्यमिति । सखीकतृकनायिकाप्रतिबोधनरूपं व्यङ्ग्यमित्यर्थः । अपेक्षणीयमिति । सहकारितयापेक्षणीयमित्यर्थः । बोधयितव्यनायिकायाः सखी मां प्रतिबोधयतीति, सहृदयानां तु रममाणनायिकायै सखी प्रतिबोधयतीति च ज्ञानं ज्ञायमानं तद्य्वङ्ग्यं वा वाच्यार्थलाभं प्रति सहकारीति यावत् । उक्तं व्यवस्थापयति----अन्यथेत्यादि । अन्यथा व्यङ्ग्यापेक्षाभावे । न लभ्येतेति । कुत इत्यत आह---स्वत इत्यादि । स्वतस्सिद्धतया नायिकादिभिः स्वतो ज्ञातत्वेन । अवचनीय एवेति । निष्फलत्वेनेति भावः । सो ऽर्थ इति । शेफलिकां मा धुनीरित्याद्यर्थ इत्यर्थः । व्य य्स्येति उक्तव्यङ्ग्यस्येत्यर्थः । पुनर्वाच्य इति ग्रन्थो यथाव्याख्यातस्तथा सख्या प्रतिबोध्यते । एतदपेक्षणीयं वाच्यार्थप्रतिपत्तये । प्रतिपन्ने च वाच्ये ऽर्थे तस्यावनयप्रच्छादनतात्पर्येणाभिधीयमानत्वात्पुनर्व्यङ्ग्याङ्गत्वमेवेत्यस्मिन्ननुरणनरूपव्यङ्ग्यध्वनावन्तर्भावः । एवं विवक्षितवाच्यस्य ध्वनेस्तदाभासविवेके प्रस्तुते सत्यविवक्षितवाच्यस्यापि तं कर्तुमाह--- अव्युत्पत्तेर् अशक्तेर् वा निबन्धो यः स्खलद्-गतेः । शब्दस्य स च न ज्ञेयः सूरिभिर् विषयो ध्वनेः
śephālikāmiti / "śophālikā tu suvahe"tyamaraḥ / hāliko halakarṣakaḥ tasva snuṣā putrabhāryā / dhūnananiṣedhe hetumāha---eṣa ityādi / eṣaḥ mayā śrūyamāṇaḥ / te valayaśabdaḥ / śvaśureṇa śrutaḥ san viṣamavipākaḥ viṣamo 'niṣṭajanako vipākaḥ pariṇāmo yasya saḥ / bhavediti śeṣaḥ / viṣamavipāka ityuktervakṣyamāṇavyaṅgyākṣepakatvaśaṅkāṃ pariharati---yata ityādinā / vyākhyā kartavyeti / viṣayabhedena nānāvidhaṃ vyaṅgyamavadhātavyamiti bhāvaḥ / atra yatkiñcidvyaṅgyasya vācyāṅgatve 'pi vyaṅgyāntaramādāya dhvanitvamiti darśayati vṛttau--'atre'tyādinā / 'avinayapatinā' jāreṇa / 'sakhī'ti / nāyiketyarthaḥ / etadapekṣaṇīyaṃ 'vācyārthapratipattaye' iti granthaṃ vivṛṇoti---vācyārthasyetyādi / vācyārthasya uccinvatyādigāthāvācyārthasya / lābhāyeti / nirākāṅkṣākabodhaniṣpattaye / saphalabodhāya vetyarthaḥ / etadityasya vivaraṇam---etadyvaṅgyamiti / sakhīkatṛkanāyikāpratibodhanarūpaṃ vyaṅgyamityarthaḥ / apekṣaṇīyamiti / sahakāritayāpekṣaṇīyamityarthaḥ / bodhayitavyanāyikāyāḥ sakhī māṃ pratibodhayatīti, sahṛdayānāṃ tu ramamāṇanāyikāyai sakhī pratibodhayatīti ca jñānaṃ jñāyamānaṃ tadyvaṅgyaṃ vā vācyārthalābhaṃ prati sahakārīti yāvat / uktaṃ vyavasthāpayati----anyathetyādi / anyathā vyaṅgyāpekṣābhāve / na labhyeteti / kuta ityata āha---svata ityādi / svatassiddhatayā nāyikādibhiḥ svato jñātatvena / avacanīya eveti / niṣphalatveneti bhāvaḥ / so 'rtha iti / śephalikāṃ mā dhunīrityādyartha ityarthaḥ / vya ysyeti uktavyaṅgyasyetyarthaḥ / punarvācya iti grantho yathāvyākhyātastathā sakhyā pratibodhyate / etadapekṣaṇīyaṃ vācyārthapratipattaye / pratipanne ca vācye 'rthe tasyāvanayapracchādanatātparyeṇābhidhīyamānatvātpunarvyaṅgyāṅgatvamevetyasminnanuraṇanarūpavyaṅgyadhvanāvantarbhāvaḥ / evaṃ vivakṣitavācyasya dhvanestadābhāsaviveke prastute satyavivakṣitavācyasyāpi taṃ kartumāha--- avyutpatter aśakter vā nibandho yaḥ skhalad-gateḥ / śabdasya sa ca na jñeyaḥ sūribhir viṣayo dhvaneḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.