तृतीय उद्द्योतः तृतीय उद्द्योतः - - - एवं व्यङ्ग्यमुखेनैव ध्वनेः प्रदर्शिते सप्रभेदे स्वरूपे पुनर्व्यञ्जकमुखेनैतत्प्रकाश्यते--- लोचनम् तृतीय उद्द्योतः स्मरामि स्मरसंहारलीलापाटवशालिनः । प्रसह्य शम्भोर्देहार्धे हरन्तीं परमेश्वरीम् ॥ उद्योतान्तरसङ्गतिं कर्तुमाह वृत्तिकारः---एवमित्यादि । तत्र वाच्यमुखेन तावदविवक्षितवाच्यादयो भेदाः, वाच्यश्च यद्यपि व्यञ्जक एव । यथोक्तम्--ऽयत्रार्थः शब्दो वाऽ इति । ततश्च व्यञ्जकमुखेनापि भेद उक्तः, तथापि स वाच्यो ऽर्थो व्यङ्ग्यमुखेनैव भिद्यते । तथा ह्यविवक्षितो वाच्यो व्यङ्ग्येन न्यग्भावितः, विवक्षितान्यपरो वाच्य इति व्यङ्ग्यार्थप्रवण एवोच्यते इत्येवं मूलभेदयोरेव यथास्वमवान्तरभेदसहितयोर्व्यञ्जकरूपो बालप्रिया अथ तृतीयोद्योतटिप्पणी प्रारभ्यते अथाहं प्रौढमुद्योतं तृतीयञ्च यथामति । किमपि व्याकरिष्यामि प्रसीदन्त्वत्र मे बुधाः ॥ स्मरामीति । स्मरस्य कामस्य संहार एव लीला, तत्र यत्पाटवं सामर्थ्यं तच्छालिनः । शम्भोः देहार्धं प्रसह्य हरन्तीमित्यनेन परमेश्वर्याः तथाविधात् परमेश्वरादप्यतिशयितं पाटवं द्योत्यते । उद्योतेति । अन्य उद्योतः उद्द्योतान्तरं तृतीयोद्योतः, तस्य सङ्गात द्वितीयोयोतेन सह प्रसङ्गरूपां सङ्गतिमित्यर्थः । कर्तुं सम्पादयितुम् । व्यङ्ग्यमुखेन प्रदर्शित इत्युक्त्या व्यञ्जकमुखेनाप्रदर्शनं लभ्यते, तदनुपपन्नमित्याशङ्कामुद्भाव्य तदुक्तेरभिप्रायं दर्शयन्नवतारयति---तत्रेत्यादि । यद्यपीत्यादौ योज्यम् । तत्र ध्वनौ । वाच्यमुखेनेत्यादि । अविवक्षितत्वादिविशिष्टवाच्यं भेदकमवलम्ब्यैव ध्वनेरविवक्षितवाच्यत्वादयः प्रभेदास्सम्भवन्तीत्यर्थः । ततः किमत आह--वाच्यश्चेत्यादि । यथोक्तमिति । वाच्यस्य व्यञ्जकत्वमस्तीत्युक्तमित्यर्थः । एतावतापि किमायातमित्यत आह---ततश्चेत्यादि । स इति । व्यञ्जक इत्यर्थः । व्यङ्ग्येन न्यग्भावित इति । वाच्यस्याविवक्षितत्वोक्त्या व्यङ्ग्येनाप्रधानीकृतत्वं सिद्ध्यतीति भावः । व्यङ्ग्यार्थप्रवणः व्यङ्ग्यपरतन्त्रः । उपसंहरति---इतीत्यादि । मूलभेदयोरिति । अविवक्षितवाच्यविवक्षितान्यपरवाच्ययोरित्यर्थः । व्यङ्ग्यमुखत्यादि । व्यङ्ग्यपारतन्त्र्येणैवेत्यर्थः । अत एव उक्ताभिप्रायादेव । किञ्चेति । व्यङ्ग्यमुखेन अविवक्षित-वाच्यस्य पद-वाक्य-प्रकाशता । तद्-अन्यस्यानुरणन-रूप-व्यङ्ग्यस्य च ध्वनेः
tṛtīya uddyotaḥ tṛtīya uddyotaḥ - - - evaṃ vyaṅgyamukhenaiva dhvaneḥ pradarśite saprabhede svarūpe punarvyañjakamukhenaitatprakāśyate--- locanam tṛtīya uddyotaḥ smarāmi smarasaṃhāralīlāpāṭavaśālinaḥ / prasahya śambhordehārdhe harantīṃ parameśvarīm // udyotāntarasaṅgatiṃ kartumāha vṛttikāraḥ---evamityādi / tatra vācyamukhena tāvadavivakṣitavācyādayo bhedāḥ, vācyaśca yadyapi vyañjaka eva / yathoktam--'yatrārthaḥ śabdo vā' iti / tataśca vyañjakamukhenāpi bheda uktaḥ, tathāpi sa vācyo 'rtho vyaṅgyamukhenaiva bhidyate / tathā hyavivakṣito vācyo vyaṅgyena nyagbhāvitaḥ, vivakṣitānyaparo vācya iti vyaṅgyārthapravaṇa evocyate ityevaṃ mūlabhedayoreva yathāsvamavāntarabhedasahitayorvyañjakarūpo bālapriyā atha tṛtīyodyotaṭippaṇī prārabhyate athāhaṃ prauḍhamudyotaṃ tṛtīyañca yathāmati / kimapi vyākariṣyāmi prasīdantvatra me budhāḥ // smarāmīti / smarasya kāmasya saṃhāra eva līlā, tatra yatpāṭavaṃ sāmarthyaṃ tacchālinaḥ / śambhoḥ dehārdhaṃ prasahya harantīmityanena parameśvaryāḥ tathāvidhāt parameśvarādapyatiśayitaṃ pāṭavaṃ dyotyate / udyoteti / anya udyotaḥ uddyotāntaraṃ tṛtīyodyotaḥ, tasya saṅgāta dvitīyoyotena saha prasaṅgarūpāṃ saṅgatimityarthaḥ / kartuṃ sampādayitum / vyaṅgyamukhena pradarśita ityuktyā vyañjakamukhenāpradarśanaṃ labhyate, tadanupapannamityāśaṅkāmudbhāvya tadukterabhiprāyaṃ darśayannavatārayati---tatretyādi / yadyapītyādau yojyam / tatra dhvanau / vācyamukhenetyādi / avivakṣitatvādiviśiṣṭavācyaṃ bhedakamavalambyaiva dhvaneravivakṣitavācyatvādayaḥ prabhedāssambhavantītyarthaḥ / tataḥ kimata āha--vācyaścetyādi / yathoktamiti / vācyasya vyañjakatvamastītyuktamityarthaḥ / etāvatāpi kimāyātamityata āha---tataścetyādi / sa iti / vyañjaka ityarthaḥ / vyaṅgyena nyagbhāvita iti / vācyasyāvivakṣitatvoktyā vyaṅgyenāpradhānīkṛtatvaṃ siddhyatīti bhāvaḥ / vyaṅgyārthapravaṇaḥ vyaṅgyaparatantraḥ / upasaṃharati---itītyādi / mūlabhedayoriti / avivakṣitavācyavivakṣitānyaparavācyayorityarthaḥ / vyaṅgyamukhatyādi / vyaṅgyapāratantryeṇaivetyarthaḥ / ata eva uktābhiprāyādeva / kiñceti / vyaṅgyamukhena avivakṣita-vācyasya pada-vākya-prakāśatā / tad-anyasyānuraṇana-rūpa-vyaṅgyasya ca dhvaneḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.