प्रबन्धे मुक्तके वापि रसादीन्बन्द्धुमिच्छता । यत्नः कार्यः सुमतिना परिहारे विरोधिनाम् ॥ १७ ॥ प्रबन्धे मुक्तके वापि रसभावनिबन्धनं प्रत्यादृतमनाः कविर्विरोधिपहिहारे परं यत्नमादधीत । अन्यथा त्वस्य रसमयः श्लोक एको ऽपि सम्यङ्न समप्द्यते । लोचनम् अनियन्त्रीतपुरुषेच्छायत्तो हि समयः कथं नियतः स्यात् । मुख्यं चारुत्वमिति । विशेष इति पूर्वेण सम्बन्धः । अर्थापेक्षायामिति । वाच्यापेक्षायामित्यर्थः । अनुप्रासादिरेवेति । शब्दान्तरेण सह या रचना तदपेक्षो ऽसौ विशेष इत्यर्थः । आदिग्रहणाच्छब्दगुणालङ्काराणां सङ्ग्रहः । अत एव रचनया प्रसादेन चारुत्वेन चोपबृंहिता एव शब्दाः काव्ये योज्या इति तात्पर्यम् ॥ १५॥ ,१६ ॥ रसादीनां यद्व्यञ्जकं वर्णपदादिप्रबन्धान्तं तस्य स्वरूपमभिधायेति सम्बन्धः । उपक्रम्यत इति । विरोधिनामपि लक्षणकरणे प्रयोजनमुच्यते शक्यहानत्वं नाम अनया कारिकया । लक्षणं तु विरोधिरससम्बन्धीत्यादिना भविष्यतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ ननु ऽविभावभावानुभावसञ्चार्यौचित्यचारुणःऽ इति यदुक्तं तत एव व्यतिरेकमुखेनैतदप्यवगंस्यते । मैवम् ;व्यतिरेकेण हि तदभावमात्रं प्रतीयते न तु तद्विरुद्धम् । तदभावमात्रं च न तथा दूषकं यथा तद्विरुद्धम् । पथ्यानुपयोगो हि न तथा व्याधिं बालप्रिया शब्दगतो विशेष इत्यर्थः । अनियन्त्रितेत्यादिना ऽपुनऽरित्यादिग्रन्थस्य भावार्थ उक्तः । अनुप्रासपदार्थं व्याचष्टे--शब्दान्तरेणेत्यादि । फलितमाह---अत एव रचनयेत्यादि । उपबृंहिताः विशिष्टाः ॥ १५॥ ,१६ ॥ भावमाह--विरोधिनामपीत्यादि । शक्यहानत्वं नाम प्रयोजनमनया कारकया उच्यत इति सम्बन्धः । विरोधिनां लक्षणे ज्ञाते तेषां परिहारः शक्य इति तदेव प्रयोजनमित्यर्थः ॥ १७ ॥ एतदपीति । विरोधिनां परिहरणमपीत्यर्थः । तदभावमात्रमिति । विभावाद्यौचित्यशालिनः कथाशरीरस्य विधिरित्यादिना तदौचित्यविरहिणो विधिर्न कार्य इत्याद्यथमात्रमित्यर्थः । यत्नत इतीति । यत्नत इत्यादिनेत्यर्थः । वृत्तौ ऽशान्ताऽदीति कानि पुनस्तानि विरोधीनि यानि यत्नतः कवेः परिहर्तव्यानीत्युच्यते-- विरोधि-रस-सम्बन्धि-विभावादि-परिग्रहः । विस्तरेणान्वितस्यापि वस्तुनो ऽन्यस्य वर्णनम्
prabandhe muktake vāpi rasādīnbanddhumicchatā / yatnaḥ kāryaḥ sumatinā parihāre virodhinām // 17 // prabandhe muktake vāpi rasabhāvanibandhanaṃ pratyādṛtamanāḥ kavirvirodhipahihāre paraṃ yatnamādadhīta / anyathā tvasya rasamayaḥ śloka eko 'pi samyaṅna samapdyate / locanam aniyantrītapuruṣecchāyatto hi samayaḥ kathaṃ niyataḥ syāt / mukhyaṃ cārutvamiti / viśeṣa iti pūrveṇa sambandhaḥ / arthāpekṣāyāmiti / vācyāpekṣāyāmityarthaḥ / anuprāsādireveti / śabdāntareṇa saha yā racanā tadapekṣo 'sau viśeṣa ityarthaḥ / ādigrahaṇācchabdaguṇālaṅkārāṇāṃ saṅgrahaḥ / ata eva racanayā prasādena cārutvena copabṛṃhitā eva śabdāḥ kāvye yojyā iti tātparyam // 15// ,16 // rasādīnāṃ yadvyañjakaṃ varṇapadādiprabandhāntaṃ tasya svarūpamabhidhāyeti sambandhaḥ / upakramyata iti / virodhināmapi lakṣaṇakaraṇe prayojanamucyate śakyahānatvaṃ nāma anayā kārikayā / lakṣaṇaṃ tu virodhirasasambandhītyādinā bhaviṣyatītyarthaḥ // 17 // nanu 'vibhāvabhāvānubhāvasañcāryaucityacāruṇaḥ' iti yaduktaṃ tata eva vyatirekamukhenaitadapyavagaṃsyate / maivam ;vyatirekeṇa hi tadabhāvamātraṃ pratīyate na tu tadviruddham / tadabhāvamātraṃ ca na tathā dūṣakaṃ yathā tadviruddham / pathyānupayogo hi na tathā vyādhiṃ bālapriyā śabdagato viśeṣa ityarthaḥ / aniyantritetyādinā 'puna'rityādigranthasya bhāvārtha uktaḥ / anuprāsapadārthaṃ vyācaṣṭe--śabdāntareṇetyādi / phalitamāha---ata eva racanayetyādi / upabṛṃhitāḥ viśiṣṭāḥ // 15// ,16 // bhāvamāha--virodhināmapītyādi / śakyahānatvaṃ nāma prayojanamanayā kārakayā ucyata iti sambandhaḥ / virodhināṃ lakṣaṇe jñāte teṣāṃ parihāraḥ śakya iti tadeva prayojanamityarthaḥ // 17 // etadapīti / virodhināṃ pariharaṇamapītyarthaḥ / tadabhāvamātramiti / vibhāvādyaucityaśālinaḥ kathāśarīrasya vidhirityādinā tadaucityavirahiṇo vidhirna kārya ityādyathamātramityarthaḥ / yatnata itīti / yatnata ityādinetyarthaḥ / vṛttau 'śāntā'dīti kāni punastāni virodhīni yāni yatnataḥ kaveḥ parihartavyānītyucyate-- virodhi-rasa-sambandhi-vibhāvādi-parigrahaḥ / vistareṇānvitasyāpi vastuno 'nyasya varṇanam
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.