एतद्विवृणोति---न वाचकत्वमित्यादि । येनेति । वाचकत्वस्य ध्वनिव्यवहारोपयोगित्वेनेत्यर्थः । न तु नेत्यस्य व्यापारो ऽस्तीत्यनेनान्वयः । भावमाह---स्रक्चन्दनादय इत्यादि । ऽयत्रापीऽत्यादेः ऽअवसातव्यऽ मित्यन्तग्रन्थस्य तात्पर्यं विवृणोति---स्रक्चन्दनादिशब्दानामित्यादि । को ऽन्यथा तुल्ये वाचकत्वे शब्दानां चारुत्वविषयो विशेषः स्यत् । अन्य एवासौ सहृदयसंवेद्य इति चेत् किमिदं सहृदयत्वं नाम? किं रसभावानपेक्षकाव्याश्रितसमयविशेषाभिज्ञत्वम्, उत रसभावादिमयकाव्यस्वरूपपरिज्ञाननैपुण्यम् । पूर्वस्मिन् पक्षे तथाविधसहृदयव्यवस्थापितानां शब्दविशेषाणां चारुत्वनियमो न स्यात् । पुनः समयान्तरेणान्यथापि व्यवस्थापनसम्भवात् । द्वितीयस्मिंस्तु पक्षे रसज्ञतैव सहृदयत्वमिति । तथाविधैः सहृदयैः संवेद्यो रसादिसमर्पणसामर्थ्यमेव नैसर्गिकं शब्दानां विशेष इति व्यञ्जकत्वाश्रय्येव तेषां मुख्यं चारुत्वम् । वाचकत्वाश्रयाणांतु लोचनम् दर्शनात्तदधिवाससुन्दरीभूतमर्थं प्रतपादयितुं सामर्थ्यमस्ति । तथाहि-ऽतटी तारं ताम्यतिऽ इत्यत्र तटशब्दस्य पुण्टशब्दस्य पुंस्त्वनपुंसकत्वे अनादृत्य स्त्रीत्वमेवाश्रितं सहृदयैः ऽस्त्रीति नामापि मधुरंऽ इति कृत्वा । यथा वास्मदुपाध्यायस्य विद्वत्कविसहृदयचक्रवर्तिनो भट्टेन्दुराजस्य--- इन्दीवरद्युति यदा बिभृयान्न लक्ष्म स्युर्विस्मयैकसुहृदो ऽस्य यदा विलासाः । स्यान्नाम पुण्यपरिणामवशात्तथापि किं किं कपोलतलकोमलकान्तिरिन्दुः ॥ अत्र हीन्दीवरलक्ष्मविस्मयसुहृद्विलासनामपरिणामकोमलादयः शब्दाः शृङ्गाराभिव्यञ्जनदृष्टशक्तयो ऽत्र परं सौन्दर्यमावहन्ति । अवश्यं चैतदभ्युपगन्तव्यमित्याह---को ऽन्यथेति । असंवेद्यस्तावदसौ न युक्त इत्याशयेनाह--सहृदयेति । पुनरिति । बालप्रिया तदानीमिति । प्रकृतप्रयोगकाल इत्यर्थः । शृङ्गारातिरिक्तवर्णनस्थल इति यावत् । पुंस्त्वनपुंसकत्वे इति । ऽतटं त्रिष्विऽ त्यनुशासनप्राप्ते ते इत्यर्थः । इन्दीवरेति । पुण्यपरिणामवशादिन्दुः इन्दीवरद्युति लक्ष्य न बिमृयाद्यदा, अस्य विलासाः विस्मयैकसुहृदः स्युः यदा, तथापि कपोलतलकोमलकान्तिः किं किं स्यान्नामेति सम्बन्धः । यदेति यदीत्यर्थे । कपोलेति । सुन्दरीकपोलतल इव कोमलकान्तिरित्यर्थः । केरीकपोलेति पाठे केरीशब्दः स्त्रीविशेषवाची बोध्यः । किं किं स्यान्नामेति । नैव स्यादित्यर्थः । अत्रेति । चन्द्रं विलोक्य मध्यस्थस्य कस्यचिद्रसिकस्य वचन इत्यर्थः । ऽअन्यऽ इत्यादिशङ्काग्रन्थमवतारयति--असंवेद्य इत्यादि । असाविति प्रसाद एवार्थापेक्षायां तेषां विशेषः । अर्थानपेक्षायां त्वनुप्रासादिरेव । एवं रसादीनां व्यञ्जकस्वरूपमभिधाय तेषामेव विरोधिरूपं लक्षयितुमिदमुपक्रम्यते--- प्रबन्धे मुक्तके वापि रसादीन् बन्धुम् इच्छता । यत्नः कार्यः सुमतिना परिहारे विरोधिनाम्
etadvivṛṇoti---na vācakatvamityādi / yeneti / vācakatvasya dhvanivyavahāropayogitvenetyarthaḥ / na tu netyasya vyāpāro 'stītyanenānvayaḥ / bhāvamāha---srakcandanādaya ityādi / 'yatrāpī'tyādeḥ 'avasātavya' mityantagranthasya tātparyaṃ vivṛṇoti---srakcandanādiśabdānāmityādi / ko 'nyathā tulye vācakatve śabdānāṃ cārutvaviṣayo viśeṣaḥ syat / anya evāsau sahṛdayasaṃvedya iti cet kimidaṃ sahṛdayatvaṃ nāma? kiṃ rasabhāvānapekṣakāvyāśritasamayaviśeṣābhijñatvam, uta rasabhāvādimayakāvyasvarūpaparijñānanaipuṇyam / pūrvasmin pakṣe tathāvidhasahṛdayavyavasthāpitānāṃ śabdaviśeṣāṇāṃ cārutvaniyamo na syāt / punaḥ samayāntareṇānyathāpi vyavasthāpanasambhavāt / dvitīyasmiṃstu pakṣe rasajñataiva sahṛdayatvamiti / tathāvidhaiḥ sahṛdayaiḥ saṃvedyo rasādisamarpaṇasāmarthyameva naisargikaṃ śabdānāṃ viśeṣa iti vyañjakatvāśrayyeva teṣāṃ mukhyaṃ cārutvam / vācakatvāśrayāṇāṃtu locanam darśanāttadadhivāsasundarībhūtamarthaṃ pratapādayituṃ sāmarthyamasti / tathāhi-'taṭī tāraṃ tāmyati' ityatra taṭaśabdasya puṇṭaśabdasya puṃstvanapuṃsakatve anādṛtya strītvamevāśritaṃ sahṛdayaiḥ 'strīti nāmāpi madhuraṃ' iti kṛtvā / yathā vāsmadupādhyāyasya vidvatkavisahṛdayacakravartino bhaṭṭendurājasya--- indīvaradyuti yadā bibhṛyānna lakṣma syurvismayaikasuhṛdo 'sya yadā vilāsāḥ / syānnāma puṇyapariṇāmavaśāttathāpi kiṃ kiṃ kapolatalakomalakāntirinduḥ // atra hīndīvaralakṣmavismayasuhṛdvilāsanāmapariṇāmakomalādayaḥ śabdāḥ śṛṅgārābhivyañjanadṛṣṭaśaktayo 'tra paraṃ saundaryamāvahanti / avaśyaṃ caitadabhyupagantavyamityāha---ko 'nyatheti / asaṃvedyastāvadasau na yukta ityāśayenāha--sahṛdayeti / punariti / bālapriyā tadānīmiti / prakṛtaprayogakāla ityarthaḥ / śṛṅgārātiriktavarṇanasthala iti yāvat / puṃstvanapuṃsakatve iti / 'taṭaṃ triṣvi' tyanuśāsanaprāpte te ityarthaḥ / indīvareti / puṇyapariṇāmavaśādinduḥ indīvaradyuti lakṣya na bimṛyādyadā, asya vilāsāḥ vismayaikasuhṛdaḥ syuḥ yadā, tathāpi kapolatalakomalakāntiḥ kiṃ kiṃ syānnāmeti sambandhaḥ / yadeti yadītyarthe / kapoleti / sundarīkapolatala iva komalakāntirityarthaḥ / kerīkapoleti pāṭhe kerīśabdaḥ strīviśeṣavācī bodhyaḥ / kiṃ kiṃ syānnāmeti / naiva syādityarthaḥ / atreti / candraṃ vilokya madhyasthasya kasyacidrasikasya vacana ityarthaḥ / 'anya' ityādiśaṅkāgranthamavatārayati--asaṃvedya ityādi / asāviti prasāda evārthāpekṣāyāṃ teṣāṃ viśeṣaḥ / arthānapekṣāyāṃ tvanuprāsādireva / evaṃ rasādīnāṃ vyañjakasvarūpamabhidhāya teṣāmeva virodhirūpaṃ lakṣayitumidamupakramyate--- prabandhe muktake vāpi rasādīn bandhum icchatā / yatnaḥ kāryaḥ sumatinā parihāre virodhinām
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.