लोचने व्याचष्टे---यत इत्यादि । वृत्तौ प्राधान्ये सति यदिबन्धनं तस्मिन्निति सम्बन्धः । युक्तमिति यत्नो ऽस्माभिरारब्धो न ध्वनिप्रतिपादनमात्राभिनिवेशेन । पुनश्चायमन्यो रसभङ्गहेतुरवधारणीयो यत्परिपोषं गतस्यापि रसस्य पौनः--पुन्येन दीपनम् । उभयुक्तो हि रसः स्वसामग्रीलब्धपरिपोषः पुनः पुनः परामृश्यमाणः परिम्लानकुसुमकल्पः कल्पते । तथा वृत्तेर्व्यवहारस्य यदनौचित्यं तदपि रसभङ्गहेतुरेव । यथा नायकं प्रति नायिकायाः कस्याश्चिदुचितां भङ्गिमन्तरेण स्वयं सम्भोगाभिलाषकथने । यदि वा वृत्तीनां भरतप्रसिद्धानां कैशिक्यादीनां काव्यालङ्कारान्तरप्रसिद्धानामुपनागरिकाद्यानां वा यदनौचित्यमविषये निबन्धनं तदपि रसभङ्गहेतुः । एवमेषां रसविरोधिनामन्येषां चानया दिशा स्वयमुत्प्रेक्षितानां परिहारे सत्कविभिरवहितैर्भवितव्यम् । परिकरश्लोकाश्चात्र--- मुख्या व्यापारविषयाः सुकवीनां रसादयः । तेषां निबन्धने भाव्य तैः सदैवाप्रमादिभिः ॥ नीरसस्तु प्रबन्धो यः सो ऽपशब्दो महान् कवेः । स तेनाकविरेव स्यादन्येनास्मृतलक्षणः ॥ लोचनम् सति यदङ्गाङ्गिभावरहितानामविचारितगुणप्रधानभावानां रसभावानां निबन्धनं तन्निमित्तानि स्खलितानि सर्वे दोषा इत्यर्थः । न ध्वनिप्रतिपादनमात्रेति । व्यङ्ग्यो ऽर्थो भवतु मा वा भूत् कस्तत्राभिनिवेशः? काकदन्तपरीक्षाप्रायमेव तत्स्यादिति भावः । वृत्त्यनौचित्यमेव चेतिबहुदा व्याचष्टे तदपीत्यनेन चशब्दं कारिकागतं व्याचष्टे । रसभङ्गहेतुरेव इत्यनेनैवकारस्य कारिकागतस्य भिन्नक्रमत्वमुक्तम् । रसस्य विरोधायैवेत्यर्थः । नायकं प्रतीति । नायकस्य हि धीरोदात्तादिभेदभिन्नस्य सर्वथा वीररसानुवेधेन भवितव्यमिति तं प्रति कातरपुरुषोचितमधैर्ययोजनं दुष्टमेव । तेषामिति रसादीनाम् । तैरिति सुकविभिः । सो ऽपशब्द इति दुर्यश इत्यर्थः । ननु कालिदासः बालप्रिया चकारौ वाक्यालङ्कारे इत्याशयेन व्याचष्टे---इतिवृत्तेत्यादि । बहुधा व्याचष्ट इति । वृत्तेर्व्यवहारस्येत्यादिना रसभङ्गहेतुरित्यन्तग्रन्थेन त्रेधा व्याचष्ट इत्यर्थः । तदपीत्यनेनेति । तत्पदोत्तरापिशब्देनेत्यर्थः । नायकं प्रति नायकया स्वयं सम्भोगाभिलाषस्य कथने निबद्धे नायकस्याधैर्ययोजनमापतति, तच्च दुष्टमिति भावं विवृणोति---नायकस्येत्यादि । भावितव्यमिति । सर्वेषां वीरशब्देन व्यवहारादिति भावः । कातरपुरुषेति । अधीरपुरुषेत्यर्थः । वृत्तौ ऽउचितां भङ्गिमन्तरेणेऽ पूर्वे विशृङ्खलगिरः कवयः प्राप्तकीर्तयः । तान्समाश्रित्य न त्याज्या नीतिरेषा मनीषिणा ॥ वाल्मीकिव्यासमुख्याश्च ये प्रख्याताः कवीश्वराः । तदभिप्रायबाह्यो ऽयं नास्माभिर्दर्शितो नयः ॥ इति । विवक्षिते रसे लब्ध-प्रतिष्ठे तु विरोधिनाम् । बाध्यानाम् अङ्ग-भावं वा प्राप्तानाम् उक्तिर् अच्छला
locane vyācaṣṭe---yata ityādi / vṛttau prādhānye sati yadibandhanaṃ tasminniti sambandhaḥ / yuktamiti yatno 'smābhirārabdho na dhvanipratipādanamātrābhiniveśena / punaścāyamanyo rasabhaṅgaheturavadhāraṇīyo yatparipoṣaṃ gatasyāpi rasasya paunaḥ--punyena dīpanam / ubhayukto hi rasaḥ svasāmagrīlabdhaparipoṣaḥ punaḥ punaḥ parāmṛśyamāṇaḥ parimlānakusumakalpaḥ kalpate / tathā vṛttervyavahārasya yadanaucityaṃ tadapi rasabhaṅgahetureva / yathā nāyakaṃ prati nāyikāyāḥ kasyāściducitāṃ bhaṅgimantareṇa svayaṃ sambhogābhilāṣakathane / yadi vā vṛttīnāṃ bharataprasiddhānāṃ kaiśikyādīnāṃ kāvyālaṅkārāntaraprasiddhānāmupanāgarikādyānāṃ vā yadanaucityamaviṣaye nibandhanaṃ tadapi rasabhaṅgahetuḥ / evameṣāṃ rasavirodhināmanyeṣāṃ cānayā diśā svayamutprekṣitānāṃ parihāre satkavibhiravahitairbhavitavyam / parikaraślokāścātra--- mukhyā vyāpāraviṣayāḥ sukavīnāṃ rasādayaḥ / teṣāṃ nibandhane bhāvya taiḥ sadaivāpramādibhiḥ // nīrasastu prabandho yaḥ so 'paśabdo mahān kaveḥ / sa tenākavireva syādanyenāsmṛtalakṣaṇaḥ // locanam sati yadaṅgāṅgibhāvarahitānāmavicāritaguṇapradhānabhāvānāṃ rasabhāvānāṃ nibandhanaṃ tannimittāni skhalitāni sarve doṣā ityarthaḥ / na dhvanipratipādanamātreti / vyaṅgyo 'rtho bhavatu mā vā bhūt kastatrābhiniveśaḥ? kākadantaparīkṣāprāyameva tatsyāditi bhāvaḥ / vṛttyanaucityameva cetibahudā vyācaṣṭe tadapītyanena caśabdaṃ kārikāgataṃ vyācaṣṭe / rasabhaṅgahetureva ityanenaivakārasya kārikāgatasya bhinnakramatvamuktam / rasasya virodhāyaivetyarthaḥ / nāyakaṃ pratīti / nāyakasya hi dhīrodāttādibhedabhinnasya sarvathā vīrarasānuvedhena bhavitavyamiti taṃ prati kātarapuruṣocitamadhairyayojanaṃ duṣṭameva / teṣāmiti rasādīnām / tairiti sukavibhiḥ / so 'paśabda iti duryaśa ityarthaḥ / nanu kālidāsaḥ bālapriyā cakārau vākyālaṅkāre ityāśayena vyācaṣṭe---itivṛttetyādi / bahudhā vyācaṣṭa iti / vṛttervyavahārasyetyādinā rasabhaṅgaheturityantagranthena tredhā vyācaṣṭa ityarthaḥ / tadapītyaneneti / tatpadottarāpiśabdenetyarthaḥ / nāyakaṃ prati nāyakayā svayaṃ sambhogābhilāṣasya kathane nibaddhe nāyakasyādhairyayojanamāpatati, tacca duṣṭamiti bhāvaṃ vivṛṇoti---nāyakasyetyādi / bhāvitavyamiti / sarveṣāṃ vīraśabdena vyavahārāditi bhāvaḥ / kātarapuruṣeti / adhīrapuruṣetyarthaḥ / vṛttau 'ucitāṃ bhaṅgimantareṇe' pūrve viśṛṅkhalagiraḥ kavayaḥ prāptakīrtayaḥ / tānsamāśritya na tyājyā nītireṣā manīṣiṇā // vālmīkivyāsamukhyāśca ye prakhyātāḥ kavīśvarāḥ / tadabhiprāyabāhyo 'yaṃ nāsmābhirdarśito nayaḥ // iti / vivakṣite rase labdha-pratiṣṭhe tu virodhinām / bādhyānām aṅga-bhāvaṃ vā prāptānām uktir acchalā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.