स्मर्यमाण इति । त्रिपुरयुवतिभिरिति शेषः । विध्वस्ततयेति । नष्टतयेत्यर्थः शोकविभावतामित्यस्यानन्तरं प्रकृष्टामिति च क्वचित् पाठः । प्रतिपद्यत इति । तथाचात्र विशिष्टवैशिष्ट्यन्यायेन विप्रलम्भोपस्कृतः करुणः त्रिपुररिपुप्रभावातिशयं अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः । नाभ्यूरुजघनस्पर्शि नीवीविस्रंसनः करः ॥ इत्यादौ । तदत्र त्रिपुरयुवतीनां शाम्भवः शराग्निरार्द्रापराधः कामी यथा व्यवहरति सम तथा व्यवहृतवानित्यनेनापि प्रकारेणास्त्येव निर्विरोधत्वम् । तस्माद्यथा यथा निरूप्यते तता तथात्र दोषाभावः । इत्यं च---- क्रामन्त्यः क्षयकोमलाङ्गुलिवलद्रक्तैः सदर्भाः स्थलीः पादैः पातितयावकैरिव पतद्बाष्पाम्बुधौताननाः । भीता भर्तृकरावलम्बितकरास्त्वद्वैरिनार्थाधुना दावाग्निं परितो भ्रमन्ति पुनरप्युद्यद्विवाहा इव ॥ इत्येवमादीनां सर्वेषामेव निर्विरोधत्वमवगन्तव्यम् । एवं तावद्रसादीनां विरोधिरसादिभिः समावेशासमावेशयोर्विषयविभागो दर्शितः । इदानीं तेषामेकप्रबन्धविनिवेशने न्याय्यो यः क्रमस्तं प्रतिपादयितुमुच्यते-- लोचनम् ग्राम्योक्तिरहितयेत्यर्थः । अत्रैव दृष्टान्तमाह---यथा अयमिति । अत्र भूरिश्रवसः समरभुवि निपतितं बाहुं दृष्ट्वा तत्कान्तानामेतदनुशोचनम् । रशनां मेखलां सम्भोगा वसरेषूर्ध्वं कर्षतीति रसनोत्कर्षी । अमुना विरोधोद्धरणप्रकारेण बहुतरं लक्ष्यमुपपादितं भवतीत्यभिप्रायेणाह--इत्थं चेति । होमाग्निधुमकृतं बाष्पाम्बु यदि वा बन्धुगृहत्यागदुःखोद्भवम् । भयं कुमारीजनोचितः साध्वसः । एवमियताङ्गभावं प्राप्तानामुक्तिरच्छलेति कारिकाभागोपयोगि निरूपितमित्युपसंहरति---एवमिति । तावद्ग्रहणेन वक्तव्यान्तरसप्यस्तीति सूचयति ॥२०॥ तदेवावतारयति---इदानीमित्यादिना । तेषां रसानां क्रम इति योजना । बालप्रिया तदालम्बितं इतिभावं वा उपस्करोतीति भावः । तदाहेति । उक्ताभिप्रायेणाहेत्यर्थः । अग्राम्यतयेत्यस्यैव विवरणम्--विभावेत्यादि । अत्र भूरिश्रवस इत्यादि । श्लोके ऽस्मिन्नायकगतशृङ्गारो नायिकागतकरुणस्याङ्गमित्यादिकं काव्यप्रदीपोद्योतादौ द्रष्टव्यम् । अमुनेति । उक्तेनेत्यर्थः । विवाहकाले कथं बाष्पोद्गम इत्यत आह--होमेति । अयमपि श्लोकः काव्यप्रकाशे उदाहृतः । क्षिप्त इत्यादाविवात्रापि सर्वं बोध्यम् ॥२०॥ इदानीं तेषामित्यत्र तेषामितिपदं व्याचष्टे---रसानामिति । क्रम इत्यादि । प्रसिद्धे ऽपि प्रबन्धानां नाना-रस-निबन्धने । एको रसो ऽङ्गीकर्तव्यस् तेषाम् उत्कर्षम् इच्छता
smaryamāṇa iti / tripurayuvatibhiriti śeṣaḥ / vidhvastatayeti / naṣṭatayetyarthaḥ śokavibhāvatāmityasyānantaraṃ prakṛṣṭāmiti ca kvacit pāṭhaḥ / pratipadyata iti / tathācātra viśiṣṭavaiśiṣṭyanyāyena vipralambhopaskṛtaḥ karuṇaḥ tripuraripuprabhāvātiśayaṃ ayaṃ sa raśanotkarṣī pīnastanavimardanaḥ / nābhyūrujaghanasparśi nīvīvisraṃsanaḥ karaḥ // ityādau / tadatra tripurayuvatīnāṃ śāmbhavaḥ śarāgnirārdrāparādhaḥ kāmī yathā vyavaharati sama tathā vyavahṛtavānityanenāpi prakāreṇāstyeva nirvirodhatvam / tasmādyathā yathā nirūpyate tatā tathātra doṣābhāvaḥ / ityaṃ ca---- krāmantyaḥ kṣayakomalāṅgulivaladraktaiḥ sadarbhāḥ sthalīḥ pādaiḥ pātitayāvakairiva patadbāṣpāmbudhautānanāḥ / bhītā bhartṛkarāvalambitakarāstvadvairinārthādhunā dāvāgniṃ parito bhramanti punarapyudyadvivāhā iva // ityevamādīnāṃ sarveṣāmeva nirvirodhatvamavagantavyam / evaṃ tāvadrasādīnāṃ virodhirasādibhiḥ samāveśāsamāveśayorviṣayavibhāgo darśitaḥ / idānīṃ teṣāmekaprabandhaviniveśane nyāyyo yaḥ kramastaṃ pratipādayitumucyate-- locanam grāmyoktirahitayetyarthaḥ / atraiva dṛṣṭāntamāha---yathā ayamiti / atra bhūriśravasaḥ samarabhuvi nipatitaṃ bāhuṃ dṛṣṭvā tatkāntānāmetadanuśocanam / raśanāṃ mekhalāṃ sambhogā vasareṣūrdhvaṃ karṣatīti rasanotkarṣī / amunā virodhoddharaṇaprakāreṇa bahutaraṃ lakṣyamupapāditaṃ bhavatītyabhiprāyeṇāha--itthaṃ ceti / homāgnidhumakṛtaṃ bāṣpāmbu yadi vā bandhugṛhatyāgaduḥkhodbhavam / bhayaṃ kumārījanocitaḥ sādhvasaḥ / evamiyatāṅgabhāvaṃ prāptānāmuktiracchaleti kārikābhāgopayogi nirūpitamityupasaṃharati---evamiti / tāvadgrahaṇena vaktavyāntarasapyastīti sūcayati //20// tadevāvatārayati---idānīmityādinā / teṣāṃ rasānāṃ krama iti yojanā / bālapriyā tadālambitaṃ itibhāvaṃ vā upaskarotīti bhāvaḥ / tadāheti / uktābhiprāyeṇāhetyarthaḥ / agrāmyatayetyasyaiva vivaraṇam--vibhāvetyādi / atra bhūriśravasa ityādi / śloke 'sminnāyakagataśṛṅgāro nāyikāgatakaruṇasyāṅgamityādikaṃ kāvyapradīpodyotādau draṣṭavyam / amuneti / uktenetyarthaḥ / vivāhakāle kathaṃ bāṣpodgama ityata āha--hometi / ayamapi ślokaḥ kāvyaprakāśe udāhṛtaḥ / kṣipta ityādāvivātrāpi sarvaṃ bodhyam //20// idānīṃ teṣāmityatra teṣāmitipadaṃ vyācaṣṭe---rasānāmiti / krama ityādi / prasiddhe 'pi prabandhānāṃ nānā-rasa-nibandhane / eko raso 'ṅgīkartavyas teṣām utkarṣam icchatā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.