यस्त्वलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो ध्वनिर्वर्णपदादिषु । वाक्ये सङ्घटनायां च स प्रबन्धे ऽपि दीप्यते ॥ २ ॥ लोचनम् वार्यते । यथा श्रुतिदुष्टानां पेलवादिपदानामसभ्यपेलाद्यर्थं प्रति न वाचकत्वम् । अपि तु स्मारकत्वम् । तद्वशाच्च चारुस्वरूपं काव्यं श्रुतिदुष्टम् । तच्च श्रुतिदुष्टत्वमन्वयव्यतिरेकाभ्यां भागेषु व्यवस्थाप्यते तथा प्रकृते ऽपीति तदाह--अनिष्टस्येति । अनिष्टार्थस्मारकस्येत्यर्थः । दुष्टतामित्यचारुत्वम् । गुणमिति चारुत्वम् । एवं दृष्टान्तमभिधाय पादत्रयेण तुर्येण दार्ष्टान्तिकार्थ उक्तः । अधुनोपसंहरति---पदानामिति । यत एव मिष्टस्मृतिश्चारुत्वमावैति तेन हेतुना सर्वेषु प्रकारेषु निरूपितस्य पदमात्रावभासिनो ऽपि पदप्रकाशस्यापि ध्वने रम्यतास्ति स्मारकत्वे ऽपि पदानामिति समन्वयः । अपिशब्दः काकाक्षिन्यायेनोभयत्रापि सम्बध्यते । अधुना चारुत्वप्रतीतौ पदस्यान्वयव्यतिरेकौ दर्शयति---विच्छित्तीति ॥ १ ॥ एवं कारिकां व्याख्याय तदसङ्गृहीतमलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यं प्रपञ्चयितुमाह--यस्त्विति । तुशब्दः पूर्वभेदेभ्यो ऽस्य विशेषद्योतकः । वर्णसमुदायश्च पदम् । तत्समुदायो वाक्यम् । सङ्घटना पदगता वाक्यगता च । सङ्घटितवाक्यसमुदायः प्रबन्धः बालप्रिया शङ्काग्रन्थः । ततः किमित्मादिर्वक्ष्यमाणार्थकः परिहारग्रन्थः । पेलवादिपदानामिति । ऽअतिपेलवमतिपरिमितवर्णं लघुतरमुदाहरति शठऽ इत्यादौ पेलवादिशब्दानामित्यर्थः । असभ्येति । असभ्यो यः पेलाद्यर्थः पेलादिशब्दार्थस्तं प्रतीत्यर्थः । पेलशब्दो हि लाटभाषायां वृषणवाचकः । नवाचकत्वमिति । तदर्थस्य तद्वाक्यार्थघटकत्वाभावादिति भावः । पादत्रयेणाभिधायेति सम्बन्धः । ऽतेनेऽत पदस्य विवरणम्---यत इत्यादि । निरूपितस्येति पूरितम् । अपिशब्दः स्मारकत्वे ऽपीत्यपिशब्दः ॥ २ ॥ तत्र वर्णानामनर्थकत्वाद्द्योतकत्वमसम्भवीत्याशङ्क्येदमुच्यते-- शषौ सरेफ-संयोगो ढकारश् चापि भूयसा । विरोधिनः स्युः शृङ्गारे ते न वर्णा रस-च्युतः
yastvalakṣyakramavyaṅgyo dhvanirvarṇapadādiṣu / vākye saṅghaṭanāyāṃ ca sa prabandhe 'pi dīpyate // 2 // locanam vāryate / yathā śrutiduṣṭānāṃ pelavādipadānāmasabhyapelādyarthaṃ prati na vācakatvam / api tu smārakatvam / tadvaśācca cārusvarūpaṃ kāvyaṃ śrutiduṣṭam / tacca śrutiduṣṭatvamanvayavyatirekābhyāṃ bhāgeṣu vyavasthāpyate tathā prakṛte 'pīti tadāha--aniṣṭasyeti / aniṣṭārthasmārakasyetyarthaḥ / duṣṭatāmityacārutvam / guṇamiti cārutvam / evaṃ dṛṣṭāntamabhidhāya pādatrayeṇa turyeṇa dārṣṭāntikārtha uktaḥ / adhunopasaṃharati---padānāmiti / yata eva miṣṭasmṛtiścārutvamāvaiti tena hetunā sarveṣu prakāreṣu nirūpitasya padamātrāvabhāsino 'pi padaprakāśasyāpi dhvane ramyatāsti smārakatve 'pi padānāmiti samanvayaḥ / apiśabdaḥ kākākṣinyāyenobhayatrāpi sambadhyate / adhunā cārutvapratītau padasyānvayavyatirekau darśayati---vicchittīti // 1 // evaṃ kārikāṃ vyākhyāya tadasaṅgṛhītamalakṣyakramavyaṅgyaṃ prapañcayitumāha--yastviti / tuśabdaḥ pūrvabhedebhyo 'sya viśeṣadyotakaḥ / varṇasamudāyaśca padam / tatsamudāyo vākyam / saṅghaṭanā padagatā vākyagatā ca / saṅghaṭitavākyasamudāyaḥ prabandhaḥ bālapriyā śaṅkāgranthaḥ / tataḥ kimitmādirvakṣyamāṇārthakaḥ parihāragranthaḥ / pelavādipadānāmiti / 'atipelavamatiparimitavarṇaṃ laghutaramudāharati śaṭha' ityādau pelavādiśabdānāmityarthaḥ / asabhyeti / asabhyo yaḥ pelādyarthaḥ pelādiśabdārthastaṃ pratītyarthaḥ / pelaśabdo hi lāṭabhāṣāyāṃ vṛṣaṇavācakaḥ / navācakatvamiti / tadarthasya tadvākyārthaghaṭakatvābhāvāditi bhāvaḥ / pādatrayeṇābhidhāyeti sambandhaḥ / 'tene'ta padasya vivaraṇam---yata ityādi / nirūpitasyeti pūritam / apiśabdaḥ smārakatve 'pītyapiśabdaḥ // 2 // tatra varṇānāmanarthakatvāddyotakatvamasambhavītyāśaṅkyedamucyate-- śaṣau sarepha-saṃyogo ḍhakāraś cāpi bhūyasā / virodhinaḥ syuḥ śṛṅgāre te na varṇā rasa-cyutaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.