अकथनीयत्वे हेतुमाह--श्रूयमाणमित्यादि । श्रूयमाणं न तु श्रवणोत्तरमेवेत्यतिशयितनिर्वेदहेतुत्वं श्रवणस्य द्योतयितुं शतृप्रत्येन निर्देशः । वैराग्यादिव वक्षीत्यत्रेवशब्दः प्रतीतौ,त्वं वैराग्याद्वदसीति ज्ञायत इत्यर्थः । मदीयं वैराग्यं केन ज्ञातमित्यत आह--काक्वेत्यादि । काक्वा शोकसूचकध्वनिविकारयावत् । वामेनात्र वटस्तमध्वगजनः सर्वात्मना सेवत न च्छायापि परोपकारकरिणी मार्गस्थितस्यापि मे ॥ न हि वृक्षविशेषेण सहोक्तिप्रत्युक्ती सम्भवत इत्यविवक्षिताभिधेयेनैवानेन श्लोकेन समृद्धासत्पुरुषसमीपवर्तिनो निर्धनस्य कस्यचिन्मनस्विनः परिदेवितं तात्पर्येण वाक्यर्थीकृतमिति प्रतीयते । विवक्षितत्वाविवक्षितत्वं यथा--- उप्पहजाआएं असोहिणीएं फलकुसुमपत्तरहआए । वेरीएं वैं देन्तो पामर हो ओहसिज्जिहसि ॥ लोचनम् साधुविदितमित्युत्तरम् । कस्मादिति वैराग्ये हेतुप्रश्नः । इदं कथ्यत इत्यादिसनिर्वेदस्मरणोपक्रमं कथङ्कथमपि निरूपणीयतयोत्तरम् । वामेनेति । अनुचितेन कुलादिनोपलक्षित इत्यर्थ- । वट इति । च्छायामात्रकणादेव फलदानादिशून्यादुद्धुरकन्धर इत्यर्थः । छायापीति । शाखोटको हि स्मशानाग्निज्वालालीढलतापल्लवादिस्तरुविशेषण । अत्राविवक्षायां हेतुमाह--न हीति । समृद्धो यो ऽसत्पुरुषः । ऽसमृद्धसत्पुरुषऽ बालप्रिया इदं कथ्यत इति कथनप्रतिज्ञाभिप्रायामाह--सनिर्वेदेत्यादि । स्मृतिविषयवस्तुनो निर्वेदप्रदत्वात्स्मरणसहभावी निर्वेद इति सनिर्वेदत्वं स्मरणस्य । निरूपणीयतयेति । निरूपणमुचितवचनपर्यालोचनम् । उत्तरमिति । इदं कथ्यत इत्यादीत्यस्यानेन सम्बन्धः । वामेनेत्येतत् प्रस्तुतार्थे योजयति--अनुचितेनेत्यादि । वटशब्देनार्थशक्तिबलेन गम्यमर्थमाह--छायेत्यादि । शून्यादिति । करणादित्यस्य विशेषणम् । अत्रन्ति । कस्त्वमित्याद्युदाहरण इत्यर्थः । वृत्तौ--ऽउत्पथेऽति । हे पामर तथाभूताया बदर्याः वृति ददात्त्वं जनैरपहसिष्यस इत्यन्वयः । बदरी वृक्षविशेषः । "प्राचीनां प्रान्ततो वृत्ति"रित्यमरः । सम्भवीत्यस्यानन्तरं न चासम्भवीति च क्वचित् अत्र हि वाच्यारथो नात्यन्तं सम्भवी ना चसम्भवी । तस्माद्वाच्यव्यङ्ग्ययोः प्राधान्याप्राधान्ये यत्नतो निरूपणीये । प्रधान-गुण-भावाभ्यां व्यङ्ग्यस्यैवं व्यवस्थिते । काव्ये उभे ततो ऽन्यद् यत् तच् चित्रम् अभिधीयते
akathanīyatve hetumāha--śrūyamāṇamityādi / śrūyamāṇaṃ na tu śravaṇottaramevetyatiśayitanirvedahetutvaṃ śravaṇasya dyotayituṃ śatṛpratyena nirdeśaḥ / vairāgyādiva vakṣītyatrevaśabdaḥ pratītau,tvaṃ vairāgyādvadasīti jñāyata ityarthaḥ / madīyaṃ vairāgyaṃ kena jñātamityata āha--kākvetyādi / kākvā śokasūcakadhvanivikārayāvat / vāmenātra vaṭastamadhvagajanaḥ sarvātmanā sevata na cchāyāpi paropakārakariṇī mārgasthitasyāpi me // na hi vṛkṣaviśeṣeṇa sahoktipratyuktī sambhavata ityavivakṣitābhidheyenaivānena ślokena samṛddhāsatpuruṣasamīpavartino nirdhanasya kasyacinmanasvinaḥ paridevitaṃ tātparyeṇa vākyarthīkṛtamiti pratīyate / vivakṣitatvāvivakṣitatvaṃ yathā--- uppahajāāeṃ asohiṇīeṃ phalakusumapattarahaāe / verīeṃ vaiṃ dento pāmara ho ohasijjihasi // locanam sādhuviditamityuttaram / kasmāditi vairāgye hetupraśnaḥ / idaṃ kathyata ityādisanirvedasmaraṇopakramaṃ kathaṅkathamapi nirūpaṇīyatayottaram / vāmeneti / anucitena kulādinopalakṣita ityartha- / vaṭa iti / cchāyāmātrakaṇādeva phaladānādiśūnyāduddhurakandhara ityarthaḥ / chāyāpīti / śākhoṭako hi smaśānāgnijvālālīḍhalatāpallavādistaruviśeṣaṇa / atrāvivakṣāyāṃ hetumāha--na hīti / samṛddho yo 'satpuruṣaḥ / 'samṛddhasatpuruṣa' bālapriyā idaṃ kathyata iti kathanapratijñābhiprāyāmāha--sanirvedetyādi / smṛtiviṣayavastuno nirvedapradatvātsmaraṇasahabhāvī nirveda iti sanirvedatvaṃ smaraṇasya / nirūpaṇīyatayeti / nirūpaṇamucitavacanaparyālocanam / uttaramiti / idaṃ kathyata ityādītyasyānena sambandhaḥ / vāmenetyetat prastutārthe yojayati--anucitenetyādi / vaṭaśabdenārthaśaktibalena gamyamarthamāha--chāyetyādi / śūnyāditi / karaṇādityasya viśeṣaṇam / atranti / kastvamityādyudāharaṇa ityarthaḥ / vṛttau--'utpathe'ti / he pāmara tathābhūtāyā badaryāḥ vṛti dadāttvaṃ janairapahasiṣyasa ityanvayaḥ / badarī vṛkṣaviśeṣaḥ / "prācīnāṃ prāntato vṛtti"rityamaraḥ / sambhavītyasyānantaraṃ na cāsambhavīti ca kvacit atra hi vācyāratho nātyantaṃ sambhavī nā casambhavī / tasmādvācyavyaṅgyayoḥ prādhānyāprādhānye yatnato nirūpaṇīye / pradhāna-guṇa-bhāvābhyāṃ vyaṅgyasyaivaṃ vyavasthite / kāvye ubhe tato 'nyad yat tac citram abhidhīyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.