यथा च--- प्रायच्छतोच्चैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्रं दयितेन लम्भिता । न किञ्चिदूचे चरणेन केवलं लिलेश बाष्पाकुललोचना भुवम् ॥ इत्यत्र ऽनिर्वचनं जघानऽ ऽन किञ्जिदूचेऽ इति प्रतिषेधमुखेन व्यङ्ग्यस्यार्थस्योक्त्या किञ्चिद्विषयीकृतत्वाद्गुणीभाव एव शोभते । यदा वक्रोक्तिं विना व्यङ्ग्यो ऽर्थस्तात्पर्येण प्रतीयते तदा तस्य प्राधान्यम् । यथा ऽएवं वादिनि देवर्षौऽ इत्यादौ । इह पुनरुक्तिर्भङ्ग्यास्तीति वाच्यस्यापि प्राधान्यम् । तस्मान्नात्रानुरणनरूपव्यङ्ग्यध्वनिव्यपदेशो विधेयः । लोचनम् प्रायच्छतेति । उच्चैरिति । उच्चैर्यानि कुसुमानि कान्तया स्वयं ग्रहीतुमशक्यत्वाद्य्वाचितानीत्यर्थः । अस्मदुपाध्यायास्तु हृद्यतमानि पुष्पाणि अमुके, गृहाणगृहाणेत्युच्चैस्तारस्वरेणादरातिशयार्थं प्रयच्छता । अत एव लम्भितेति । न किञ्चिदिति । एवंविधेषु शृङ्गारावसरेषुतामेवायं स्मरतीति माननप्रदर्शनमेवात्र न युक्तमिति सातिशयमन्युसंभारो व्यङ्ग्यो वचननिषेधस्यैव वाच्यस्य संस्कारः । तद्वक्ष्यति--उक्तिर्भङ्ग्यास्तीति । तस्येति व्यङ्ग्यस्य । इहेतु पत्युरित्यादौ । वाच्यस्यापीति । अपिशब्दो भिन्नक्रमः । ध्वनिशब्दस्य विशेषममुक्तम् ॥३९ ॥ बालप्रिया एतद्विशेषणव्यङ्ग्यमाह--कान्तयेत्यादि । उच्चैःशब्दस्य तारस्वरार्थकत्वं प्रदानक्रियाविशेषणत्वं च स्वाभिमतमित्याह--अस्मदित्यादि । अमुक इति । पाणितलादिपात्र इत्षथः । पुष्पाणीत्यनेन सम्बन्धः । उच्चैरित्यस्य व्याख्यानम्--तारस्वरेणेति । तारस्वरेम दाने निमित्तमादरातिशयद्योतनमित्याह--आदरेति । उक्तार्थसामञ्जस्यद्रढिम्ने पदान्तरमनुकूलयति--अत एवेत्यादि । अत एव तारस्वरेम कुसुमदानादेव । ऽन किञ्चिदूचऽ इत्यस्य प्रयोजनं दर्शयन् व्यङ्ग्यमाह--एवं विधेष्वित्यादि । मानप्रदर्शनमिति । अक्षिविवर्तनाद्यनुभावद्वारेति भावः । तदिति । व्यङ्ग्यस्य वाच्योपस्कारकतया वाच्यायमानत्वमित्यरिथः । भिन्नक्रम इति । अन्यथा व्याहतस्स्यादिति भावः । विशेषणमिति । अनुरणनेत्यादिविशेषणमित्यार्थः । असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्वनिरूपत्वस्यात्रापि सत्त्वद्योतकं हि तद्विशेषणमिति भावः ॥ ३।९ ॥ प्रकारो ऽयं गुणीभूत-व्यङ्ग्यो ऽपि ध्वनि-रूपताम् । धत्ते रसादि-तात्पर्य-पर्यालोचनया पुनः
yathā ca--- prāyacchatoccaiḥ kusumāni māninī vipakṣagotraṃ dayitena lambhitā / na kiñcidūce caraṇena kevalaṃ lileśa bāṣpākulalocanā bhuvam // ityatra 'nirvacanaṃ jaghāna' 'na kiñjidūce' iti pratiṣedhamukhena vyaṅgyasyārthasyoktyā kiñcidviṣayīkṛtatvādguṇībhāva eva śobhate / yadā vakroktiṃ vinā vyaṅgyo 'rthastātparyeṇa pratīyate tadā tasya prādhānyam / yathā 'evaṃ vādini devarṣau' ityādau / iha punaruktirbhaṅgyāstīti vācyasyāpi prādhānyam / tasmānnātrānuraṇanarūpavyaṅgyadhvanivyapadeśo vidheyaḥ / locanam prāyacchateti / uccairiti / uccairyāni kusumāni kāntayā svayaṃ grahītumaśakyatvādyvācitānītyarthaḥ / asmadupādhyāyāstu hṛdyatamāni puṣpāṇi amuke, gṛhāṇagṛhāṇetyuccaistārasvareṇādarātiśayārthaṃ prayacchatā / ata eva lambhiteti / na kiñciditi / evaṃvidheṣu śṛṅgārāvasareṣutāmevāyaṃ smaratīti mānanapradarśanamevātra na yuktamiti sātiśayamanyusaṃbhāro vyaṅgyo vacananiṣedhasyaiva vācyasya saṃskāraḥ / tadvakṣyati--uktirbhaṅgyāstīti / tasyeti vyaṅgyasya / ihetu patyurityādau / vācyasyāpīti / apiśabdo bhinnakramaḥ / dhvaniśabdasya viśeṣamamuktam //39 // bālapriyā etadviśeṣaṇavyaṅgyamāha--kāntayetyādi / uccaiḥśabdasya tārasvarārthakatvaṃ pradānakriyāviśeṣaṇatvaṃ ca svābhimatamityāha--asmadityādi / amuka iti / pāṇitalādipātra itṣathaḥ / puṣpāṇītyanena sambandhaḥ / uccairityasya vyākhyānam--tārasvareṇeti / tārasvarema dāne nimittamādarātiśayadyotanamityāha--ādareti / uktārthasāmañjasyadraḍhimne padāntaramanukūlayati--ata evetyādi / ata eva tārasvarema kusumadānādeva / 'na kiñcidūca' ityasya prayojanaṃ darśayan vyaṅgyamāha--evaṃ vidheṣvityādi / mānapradarśanamiti / akṣivivartanādyanubhāvadvāreti bhāvaḥ / taditi / vyaṅgyasya vācyopaskārakatayā vācyāyamānatvamityarithaḥ / bhinnakrama iti / anyathā vyāhatassyāditi bhāvaḥ / viśeṣaṇamiti / anuraṇanetyādiviśeṣaṇamityārthaḥ / asaṃlakṣyakramavyaṅgyadhvanirūpatvasyātrāpi sattvadyotakaṃ hi tadviśeṣaṇamiti bhāvaḥ // 3.9 // prakāro 'yaṃ guṇībhūta-vyaṅgyo 'pi dhvani-rūpatām / dhatte rasādi-tātparya-paryālocanayā punaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.