त्रिवर्गेति । त्रिवर्गस्य धर्मादित्रयस्य य उपायः, स एवोपेयो ज्ञातव्यस्तत्र कुशलास्वित्यर्थ- । लङ्घिअ इति । लङ्घितगगनाः कार्पासलता भवन्तीति वर्धयन्त्या । हालिकस्याशिषं प्रतिवेश्यबधुका निर्वापिता ॥ इतिच्छाया । हे हालिक! कार्पासलताः त्वदुपजीवनभूताः कार्पासस्तम्बाः । लङ्घितगगनाः अत्युच्चाः । भवन्तु इति हालिकस्याशिषं वर्धयन्त्या पुनः पुनः कुर्वत्या कयाचित् । प्रातीति । प्रातिवेशिनी वधूरित्यर्थः । निर्वापिता निर्वृतिं प्रापिता । कार्पासलतानां परिपोषे तत्स्थले निश्शङ्कं हालिकेन सह रमणं भविष्यतीति बद्धथा निर्वृतिरित्यनेन तच्चौर्यसम्भोगाभिलाषो वध्वा व्यज्यते, तच्च गुणीभूतम्; तदेतद्य्वाचष्टे--अत्रेत्यादि । ध्वनिरेव काव्यमिति स्थितमेतत् । तदयमत्र संग्रहः--- यस्मिन् रसो वा भावो वा तात्पर्येण प्रकाशते । संवृत्त्याभिहितौ वस्तु यत्रालङ्कार एव वा ॥ काव्याध्वनि ध्वनिर्व्यङ्ग्यप्राधान्यैकनिबन्धनः । लोचनम् अत्र गोदावरीकच्छलतागहने भरेण जम्बूफलेषु पच्यमानेषु । हालिकवधूः परिधत्ते जम्बूफलरसरक्तं निवसनमिति त्वरितयौर्यसंभोगसंभाव्यमानजम्बूफलरसरक्तत्वपरभागनिह्नवनं गुणीभूतव्यङ्ग्यमित्यलं बहुना । ध्वनिरेव काव्यमिति । आत्मात्मिनोरभेद एव वस्तुतो व्युत्पत्तये तु विभागः बालप्रिया प्रातिवेश्यिको निर्वृतिं प्रापित इति च लोचने पाठः । सो ऽपि साधुः । तदनुसारेण गाथा छाया च पठनीया । अत्र पक्षे सङ्केतस्थानार्थिनं स्वानुरक्तं प्रातिवेश्यिकं तत्सम्भोगाभिलाषिणी काचिद्यदृच्छया दृष्टं हालिकं प्रत्येवमाशीर्वादेन सङ्केतस्थानं ज्ञापितवतीति तत्सम्मोगाभिलाषो व्यङ्ग्यो बोध्यः । गोलाकच्छेति । गोदाकच्छनिकुञ्जे भरेण जम्बूषूपच्यमाना । सुहालिकवधूर्नियच्छति जम्बूरसरक्तं सिचयम् ॥ इति च्छाया । भरेणेत्यस्यातिशयेनेत्यर्थः । लोचने ऽगोदेऽत्यादेः गोदावरीत्यादिविवरमं बोध्यम् । गुणीभूतं व्यङ्ग्यं दर्शयति---त्वरितेत्यादि । त्वरितः पतितजम्बूफले निकुञ्चदेशे सिचयास्तरणे त्वरया कृतो यश्चौर्यसम्भोगस्तेन सम्भाव्यमानः समुत्पाद्यमास्तद्धेतुकतया तर्क्यमाणो वा यो जम्बूफलरसरक्तत्वेन परभागः सिच्यस्य तत्तद्भागे वर्णान्तरप्राप्तिः तस्य निह्नवनं गोपनेच्छेत्यर्थः । गुणीभूतव्यङ्ग्यमिति । सर्वावयवावच्छेदेन जम्बूफलरसरक्तस्य सिचयस्य परिधानेन तन्निह्नवनं गम्यते, तत्तु वाच्यार्थे गुणीभूतमित्यर्थः । ननु ध्वनिकाव्ययोरात्मशरीरस्थानीययोर्भेदाद्वृत्तौ ऽ ध्वनिरेव काव्यम्ऽ इति सामानाधिकरण्येन निर्देशो ऽनुपपन्न इत्यत आह--आत्मात्मिनोरित्यादि । आत्मी देहः । व्युत्पत्तये शिष्यजनव्युत्पादनाय । विभाग इति । ध्वनिः काव्यस्यात्मा सर्वत्र तत्र विषयी ज्ञेयः सहृदयैर्जनैः ॥ सगुणीभूत-व्यङ्ग्यैः सालङ्कारैः सह प्रभेदैः स्वैः । सङ्कर-संसृष्टिभ्यां पुनर् अप्य् उद्द्योतते बहुधा
trivargeti / trivargasya dharmāditrayasya ya upāyaḥ, sa evopeyo jñātavyastatra kuśalāsvityartha- / laṅghia iti / laṅghitagaganāḥ kārpāsalatā bhavantīti vardhayantyā / hālikasyāśiṣaṃ prativeśyabadhukā nirvāpitā // iticchāyā / he hālika! kārpāsalatāḥ tvadupajīvanabhūtāḥ kārpāsastambāḥ / laṅghitagaganāḥ atyuccāḥ / bhavantu iti hālikasyāśiṣaṃ vardhayantyā punaḥ punaḥ kurvatyā kayācit / prātīti / prātiveśinī vadhūrityarthaḥ / nirvāpitā nirvṛtiṃ prāpitā / kārpāsalatānāṃ paripoṣe tatsthale niśśaṅkaṃ hālikena saha ramaṇaṃ bhaviṣyatīti baddhathā nirvṛtirityanena taccauryasambhogābhilāṣo vadhvā vyajyate, tacca guṇībhūtam; tadetadyvācaṣṭe--atretyādi / dhvanireva kāvyamiti sthitametat / tadayamatra saṃgrahaḥ--- yasmin raso vā bhāvo vā tātparyeṇa prakāśate / saṃvṛttyābhihitau vastu yatrālaṅkāra eva vā // kāvyādhvani dhvanirvyaṅgyaprādhānyaikanibandhanaḥ / locanam atra godāvarīkacchalatāgahane bhareṇa jambūphaleṣu pacyamāneṣu / hālikavadhūḥ paridhatte jambūphalarasaraktaṃ nivasanamiti tvaritayauryasaṃbhogasaṃbhāvyamānajambūphalarasaraktatvaparabhāganihnavanaṃ guṇībhūtavyaṅgyamityalaṃ bahunā / dhvanireva kāvyamiti / ātmātminorabheda eva vastuto vyutpattaye tu vibhāgaḥ bālapriyā prātiveśyiko nirvṛtiṃ prāpita iti ca locane pāṭhaḥ / so 'pi sādhuḥ / tadanusāreṇa gāthā chāyā ca paṭhanīyā / atra pakṣe saṅketasthānārthinaṃ svānuraktaṃ prātiveśyikaṃ tatsambhogābhilāṣiṇī kācidyadṛcchayā dṛṣṭaṃ hālikaṃ pratyevamāśīrvādena saṅketasthānaṃ jñāpitavatīti tatsammogābhilāṣo vyaṅgyo bodhyaḥ / golākaccheti / godākacchanikuñje bhareṇa jambūṣūpacyamānā / suhālikavadhūrniyacchati jambūrasaraktaṃ sicayam // iti cchāyā / bhareṇetyasyātiśayenetyarthaḥ / locane 'gode'tyādeḥ godāvarītyādivivaramaṃ bodhyam / guṇībhūtaṃ vyaṅgyaṃ darśayati---tvaritetyādi / tvaritaḥ patitajambūphale nikuñcadeśe sicayāstaraṇe tvarayā kṛto yaścauryasambhogastena sambhāvyamānaḥ samutpādyamāstaddhetukatayā tarkyamāṇo vā yo jambūphalarasaraktatvena parabhāgaḥ sicyasya tattadbhāge varṇāntaraprāptiḥ tasya nihnavanaṃ gopanecchetyarthaḥ / guṇībhūtavyaṅgyamiti / sarvāvayavāvacchedena jambūphalarasaraktasya sicayasya paridhānena tannihnavanaṃ gamyate, tattu vācyārthe guṇībhūtamityarthaḥ / nanu dhvanikāvyayorātmaśarīrasthānīyayorbhedādvṛttau ' dhvanireva kāvyam' iti sāmānādhikaraṇyena nirdeśo 'nupapanna ityata āha--ātmātminorityādi / ātmī dehaḥ / vyutpattaye śiṣyajanavyutpādanāya / vibhāga iti / dhvaniḥ kāvyasyātmā sarvatra tatra viṣayī jñeyaḥ sahṛdayairjanaiḥ // saguṇībhūta-vyaṅgyaiḥ sālaṅkāraiḥ saha prabhedaiḥ svaiḥ / saṅkara-saṃsṛṣṭibhyāṃ punar apy uddyotate bahudhā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.