तथा पथिकान् प्रति श्यामायितेषु मोहजनकत्वाद्रात्रिरूपतामाचरितवत्सु । यदि वा पथिकानां श्यामायितं दुःखवशेन श्यामिका येभ्यः । शोभते प्रसारितग्रीवाणां मयूरवृन्दानां नृत्तम् । अभिनयप्रयोगरसिकेषु पथिकसामाजकेषु सत्सु मयूरवृन्दानां प्रसारितगीतानां प्रकृष्टसारणानुसारिगीतानां तथा ग्रीवारेचकाय प्रसारितग्रीवाणां नृत्तं शोभते । पथिकान् प्रति श्यामा इवाचरन्तीति क्यच् । प्रत्ययेन लुप्तोपमा निर्दिष्टा । पथिकसामाजिकेष्विति कर्मधारयस्य स्पष्टत्वाद्रूपकम् । ताभ्यां ध्वनेः संसर्ग इति ग्रन्थकारस्याशयः । अत्रैवोदाहरणेऽन्यद्भेदद्वयमुदाहर्तुं शक्यमित्याशयेनोदाहरणान्तरं न दत्तम् । तथाहि--व्याघ्रादेराकृतिगणत्वे पथिकसामाजिकेष्वित्युपमारूपकाभ्यां बालप्रिया रसः । संसृष्टालङ्कारेणेति । समासोक्तिसंसृष्टेन विरोधालङ्कारेणेत्यर्थः । मुनिभिरपि जातस्पृहैरवलोकितानीत्यनेन दयावीरस्य परिपोषप्रतीत्या विरोधस्यानुग्राहकत्वं स्पष्टमिति मनसि कृत्य समासोक्तेस्तदुपपादयति--समासोक्तिमहिम्नेत्यादि । इतीति । इत्यर्थादित्यर्थः । अनुभावेत्यादि । अनुभावः सान्द्रपुलकाविर्भावः । आलम्बनविभावः सिंही । उद्दीपनविभावो दन्तक्षतादिरिति बोध्यम् । द्वितीयमिति । संसृष्टालङ्कारसंसृष्टत्वरूपमित्यर्थः । अभिनवेत्यादि । वर्षावर्णनम् । अत्रादौ वाच्यमर्थं व्याचष्टे--अभिनवमित्यादि । पथिकान् विरहिणः । इयामायितोष्वित्यत्र रात्रिवाचकात् श्यामाशब्दादाचारार्थे क्यजित्यभिप्रेत्य व्याचष्टे--मोहेत्यादि । श्यामायितमित्यस्य श्यामिकेत्यर्थमभिप्रेत्याह--यदि वेत्यादि । श्यामिका वर्णभेदः । छायान्तरदर्शनेनात्र व्यङ्ग्यमर्थं दर्शयति--अभिनयप्रयोगेत्यादि । प्रसारितगीतानामित्यस्य व्याख्यानम्--प्रकृष्टेत्यादि । अत्र पक्षे प्रसारितग्रीवाणामिति च योज्यमित्याह--तथेत्यादि । ध्वनेः संसृष्टालङ्कारसंसृष्टत्वं विवृणोति--पथिकानित्यादि । रूपकमिति । पथिकेषु सामाजिकत्वारोपादिति भावः । ध्वनेरिति । अभिनयप्रयोगेत्याद्युक्तस्य व्यङ्ग्यस्येत्यर्थः । संसर्गः संसृष्टिः । अन्यद्भेदद्वयमिति । अत्र ह्युपमारूपकाभ्यां शब्दशक्त्युद्भवानुरणनरूपव्यङ्ग्यस्य ध्वनेः संसृष्टत्वम् । एवं ध्वनेः प्रभेदाः प्रभेद-भेदाश् च केन शक्यन्ते । सङ्ख्यातुं दिङ्-मात्रं तेषाम् इदम् उक्तम् अस्माभिः
tathā pathikān prati śyāmāyiteṣu mohajanakatvādrātrirūpatāmācaritavatsu / yadi vā pathikānāṃ śyāmāyitaṃ duḥkhavaśena śyāmikā yebhyaḥ / śobhate prasāritagrīvāṇāṃ mayūravṛndānāṃ nṛttam / abhinayaprayogarasikeṣu pathikasāmājakeṣu satsu mayūravṛndānāṃ prasāritagītānāṃ prakṛṣṭasāraṇānusārigītānāṃ tathā grīvārecakāya prasāritagrīvāṇāṃ nṛttaṃ śobhate / pathikān prati śyāmā ivācarantīti kyac / pratyayena luptopamā nirdiṣṭā / pathikasāmājikeṣviti karmadhārayasya spaṣṭatvādrūpakam / tābhyāṃ dhvaneḥ saṃsarga iti granthakārasyāśayaḥ / atraivodāharaṇe'nyadbhedadvayamudāhartuṃ śakyamityāśayenodāharaṇāntaraṃ na dattam / tathāhi--vyāghrāderākṛtigaṇatve pathikasāmājikeṣvityupamārūpakābhyāṃ bālapriyā rasaḥ / saṃsṛṣṭālaṅkāreṇeti / samāsoktisaṃsṛṣṭena virodhālaṅkāreṇetyarthaḥ / munibhirapi jātaspṛhairavalokitānītyanena dayāvīrasya paripoṣapratītyā virodhasyānugrāhakatvaṃ spaṣṭamiti manasi kṛtya samāsoktestadupapādayati--samāsoktimahimnetyādi / itīti / ityarthādityarthaḥ / anubhāvetyādi / anubhāvaḥ sāndrapulakāvirbhāvaḥ / ālambanavibhāvaḥ siṃhī / uddīpanavibhāvo dantakṣatādiriti bodhyam / dvitīyamiti / saṃsṛṣṭālaṅkārasaṃsṛṣṭatvarūpamityarthaḥ / abhinavetyādi / varṣāvarṇanam / atrādau vācyamarthaṃ vyācaṣṭe--abhinavamityādi / pathikān virahiṇaḥ / iyāmāyitoṣvityatra rātrivācakāt śyāmāśabdādācārārthe kyajityabhipretya vyācaṣṭe--mohetyādi / śyāmāyitamityasya śyāmiketyarthamabhipretyāha--yadi vetyādi / śyāmikā varṇabhedaḥ / chāyāntaradarśanenātra vyaṅgyamarthaṃ darśayati--abhinayaprayogetyādi / prasāritagītānāmityasya vyākhyānam--prakṛṣṭetyādi / atra pakṣe prasāritagrīvāṇāmiti ca yojyamityāha--tathetyādi / dhvaneḥ saṃsṛṣṭālaṅkārasaṃsṛṣṭatvaṃ vivṛṇoti--pathikānityādi / rūpakamiti / pathikeṣu sāmājikatvāropāditi bhāvaḥ / dhvaneriti / abhinayaprayogetyādyuktasya vyaṅgyasyetyarthaḥ / saṃsargaḥ saṃsṛṣṭiḥ / anyadbhedadvayamiti / atra hyupamārūpakābhyāṃ śabdaśaktyudbhavānuraṇanarūpavyaṅgyasya dhvaneḥ saṃsṛṣṭatvam / evaṃ dhvaneḥ prabhedāḥ prabheda-bhedāś ca kena śakyante / saṅkhyātuṃ diṅ-mātraṃ teṣām idam uktam asmābhiḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.