लोचनम् रिकायां न निमित्तसप्तमीमात्रम्, अपि त्वनन्यत्र भावविषयार्थमपीति । शुद्ध इत्यर्थालङ्कारेण केनाप्यसंमिश्रः । कृतककुपितैबाष्पाम्भोभिः सदैन्यविलोकितैर्- वनमपि गता यस्य प्रीत्या धृतापि तथाम्बया । नवजलधरश्यामाः पश्यन्दिशो भवतीं विना कठिनहृदयो जीवत्येव प्रिये स तव प्रियः ॥ अत्र तथा तैस्तैः प्रकारैर्मात्रा धृतापीत्यनुरागपरवशत्वेन गुरुवचनोल्लङ्घनमपि त्वया कृतमिति । प्रिये प्रिय इति परस्परजीवितसर्वस्वाभिमानात्मको रतिस्थायिभाव उक्तः । नवजलधरेत्यसोढपूर्वप्रावृषेण्यजलदालोकनं विप्रलम्भोद्दीपनविभावत्वेनोक्तम् । जीवत्येवेति सापेक्षभावता एवकारेण करुणावकाशनिराकरणायोक्ता । सर्वत एवेति । नात्रान्यतमस्य पदस्याधिकं क्रिञ्चद्रसव्यक्तिहेतुत्वमित्यर्थः । रसतत्त्वमिति । विप्रलम्भशृङ्गारात्मतत्वम् । स्मरनवनदीपूरेणोढाः पुनर्गुरुसेतुभिर्- यदपि विधृताः तिष्ठन्त्यारादपूर्णमनोरथाः । तदपि लिखितप्रख्यैरङ्गैः परस्परमुन्मुखा नयननलिनीनालानीतं पिबन्ति रसं प्रियाः ॥ बालप्रिया नेत्यादी । तत्सप्तम्यर्थो निमित्तमात्रं नेति यावात् । अनन्यत्रेति । अनन्यत्रभावः तदन्यत्र सम्भवाभावः, तद्रूपो यो विषयस्य अर्थो यस्य तत् । वाक्य इति सप्तम्यर्थो विषयश्चेत्यर्थः । कृतकेति । तृतीयान्तानां धृतातीत्यनेनान्वयः । यस्य प्रीत्या यस्मिन् मयि प्रेम्णा । धृता उपरुद्धा । व्याचष्टे--अत्रेत्यादि । कृतमितीति । व्यज्यत इति शेषः । प्रिये प्रिय इतीति । इत्याभ्यामित्यर्थः । उक्तः व्यञ्जितः । नवजलधरतीति । इत्यनेनेत्यर्थः । जीवत्येवेत्येवकारेण सापेक्षभावतोक्तेत्यन्वयः । स्मरेति । विधृतास्तिष्ठन्त्यारादपूर्णेति च पाठः । प्रावृषेण्यः प्रावृषिभवः । प्रवाहत्वारोपे गम्यं साधर्म्यमाह---सरभसेत्यादि । ऊढा इत्यनेनात्र विवक्षित माह---परस्परेत्यादि । पुनरित्यस्य विवरणमनन्तरमिति, गुरुपदेनार्थान्तरञ्ज अत्र हि रूपकेण यथोक्तव्यञ्जकलक्षणानुगतेन प्रसाधितो रसः सुतरामभिव्यज्यते । अलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यः सङ्घटनायां भासते ध्वनिरित्युक्तं तत्र सङ्घटनास्वरूपमेव तावन्निरूप्येते--- असमासा समासेन मध्यमेन च भूषिता । तथा दीर्घ-समासेति त्रिधा सङ्घटनोदिता
locanam rikāyāṃ na nimittasaptamīmātram, api tvananyatra bhāvaviṣayārthamapīti / śuddha ityarthālaṅkāreṇa kenāpyasaṃmiśraḥ / kṛtakakupitaibāṣpāmbhobhiḥ sadainyavilokitair- vanamapi gatā yasya prītyā dhṛtāpi tathāmbayā / navajaladharaśyāmāḥ paśyandiśo bhavatīṃ vinā kaṭhinahṛdayo jīvatyeva priye sa tava priyaḥ // atra tathā taistaiḥ prakārairmātrā dhṛtāpītyanurāgaparavaśatvena guruvacanollaṅghanamapi tvayā kṛtamiti / priye priya iti parasparajīvitasarvasvābhimānātmako ratisthāyibhāva uktaḥ / navajaladharetyasoḍhapūrvaprāvṛṣeṇyajaladālokanaṃ vipralambhoddīpanavibhāvatvenoktam / jīvatyeveti sāpekṣabhāvatā evakāreṇa karuṇāvakāśanirākaraṇāyoktā / sarvata eveti / nātrānyatamasya padasyādhikaṃ kriñcadrasavyaktihetutvamityarthaḥ / rasatattvamiti / vipralambhaśṛṅgārātmatatvam / smaranavanadīpūreṇoḍhāḥ punargurusetubhir- yadapi vidhṛtāḥ tiṣṭhantyārādapūrṇamanorathāḥ / tadapi likhitaprakhyairaṅgaiḥ parasparamunmukhā nayananalinīnālānītaṃ pibanti rasaṃ priyāḥ // bālapriyā netyādī / tatsaptamyartho nimittamātraṃ neti yāvāt / ananyatreti / ananyatrabhāvaḥ tadanyatra sambhavābhāvaḥ, tadrūpo yo viṣayasya artho yasya tat / vākya iti saptamyartho viṣayaścetyarthaḥ / kṛtaketi / tṛtīyāntānāṃ dhṛtātītyanenānvayaḥ / yasya prītyā yasmin mayi premṇā / dhṛtā uparuddhā / vyācaṣṭe--atretyādi / kṛtamitīti / vyajyata iti śeṣaḥ / priye priya itīti / ityābhyāmityarthaḥ / uktaḥ vyañjitaḥ / navajaladharatīti / ityanenetyarthaḥ / jīvatyevetyevakāreṇa sāpekṣabhāvatoktetyanvayaḥ / smareti / vidhṛtāstiṣṭhantyārādapūrṇeti ca pāṭhaḥ / prāvṛṣeṇyaḥ prāvṛṣibhavaḥ / pravāhatvārope gamyaṃ sādharmyamāha---sarabhasetyādi / ūḍhā ityanenātra vivakṣita māha---parasparetyādi / punarityasya vivaraṇamanantaramiti, gurupadenārthāntarañja atra hi rūpakeṇa yathoktavyañjakalakṣaṇānugatena prasādhito rasaḥ sutarāmabhivyajyate / alakṣyakramavyaṅgyaḥ saṅghaṭanāyāṃ bhāsate dhvanirityuktaṃ tatra saṅghaṭanāsvarūpameva tāvannirūpyete--- asamāsā samāsena madhyamena ca bhūṣitā / tathā dīrgha-samāseti tridhā saṅghaṭanoditā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.