लोचनम् रूपकेणेति । स्मर एव नवनदीपूरः प्रावृषेण्यप्रवाहः सरभसमेव प्रवृद्धत्वात् तेनोढाः परस्परसांमुख्यमबुद्धिपूर्वमेव नीताः । अनन्तरं गुरवः श्वश्रूप्रभृतय एव सेतवः, इच्छाप्रसररोधकत्वात् । अत च गुरवो ऽलङ्ध्याः सेतवस्तैः विधृताः प्रतिहतेच्छाः । अत एवापूर्णमनोरथास्तिष्ठन्ति । तथापि परस्परोन्मुखतालक्षणेनान्योन्यतादात्म्येन स्वदेहे सकलवृत्तिनिरोधाल्लिखितप्रायैरङ्गैर्नयनान्येव नलिनीनालानि तैरानीतं रसं परस्पराभिलाषलक्षणमास्वादयन्ति परस्पराभिलाषात्मकदृष्टिच्छटामिश्रीकारयुक्त्यापि कालमतिवाहयन्तीति । ननु नात्र रूपकं निर्वयूढं हंसचक्रवाकादिरूपेण नायकयुगलस्यारूपितत्वात् । ते हि हंसाद्या एकनलिनीनालानीतसलिलपानक्रीडादिषूचिता इत्याशङ्क्याह---यथोक्तव्यञ्जकेति । उक्तं हि पूर्वम्--ऽविवक्षातत्परत्वेनऽ इत्यादौ ऽनातिनिर्वहणैषिताऽ इति । प्रसाधित इति । विभावादिभूषणद्वारेण रसो ऽपि प्रसाधित इत्यर्थः ॥ ३।॥ ,४ ॥ सङ्घटनायामिति बावे प्रत्ययः, वर्णादिवच्च निमित्तमात्रे सप्तमी । उक्तमिति । कारिकायाम् । निरूप्यत इति । गुणेभ्यो विविक्ततया विचार्यत इति यावत् । रसानिति बालप्रिया विवक्षितमित्याह---अथ चेत्यादि । तदपीत्यस्य विवरणम्--तथापीति । परस्परमुन्मुखा इत्येतल्लिखितप्रख्यैरित्यस्योपपादकमित्याह---परस्परेत्यादि । गम्यं साधर्म्यं दर्शयति--स्वदेह इत्यादि । वृत्तीति । चेष्टेत्यर्थः । अङ्गैरित्युपलक्षणे तृतीया । रसमित्यादि । परस्पराभिलाषरूपं जलमित्यर्थः । तात्पर्यमाह---परस्परेति । परस्पराभिलाषात्मकानां परस्पराभिलाषं प्रकाशयन्तीनां दृष्टिच्छटानां यो मिश्रीकारस्तस्य युक्त्या योजनयेत्यर्थः । प्रिया इत्यत्र हंसचक्रवाकेत्यत्राप्येकशेषो बोध्यः । अरूपितत्वादिति । अरूपणादित्यर्थः । तथा रूपणे युक्तिमाह--तेहीत्यादि । नन्वत्र कथं रूपकेण रसस्यालङ्कृतत्वमित्यत आह--विभावादीत्यादि ॥ ३।॥ ,४ ॥ भावे प्रत्यय इति । भावरूपार्थे युच् प्रत्यय इत्यर्थः । सप्ततमीति । सङ्घटनायामित्यत्र सप्तमीत्यर्थः । तां केवलमनद्येदमुच्यते-- गुणान् आश्रित्य तिष्ठन्ती माधुर्यादीन् व्यनक्ति सा । रसान् । । । । । । । । । । । । । । । इति भाव इति । शब्दगतं माधुर्यादिकं शृङ्गारादि तत्तद्रसाभिव्यञ्जनसामर्थ्यमेव, तच्च तथा तथासङ्घटनाया । अतस्सङ्घटनारूपा एव गुणा इति भावार्थ इत्यर्थः । वृत्तौ---ऽयत्त्विऽत्यादि । इति यत्तूक्तमित्यन्वयः । ऽयत्र लक्ष्येऽ इति । ऽअनवरतेऽत्यादौ, ऽयो यश्शस्त्रम्ऽ इत्यादौ चेत्यर्थः । ऽपरिकल्पितेऽति । ऽअसमासेऽत्याद्युक्तविषयस्य व्यभिचार इत्यर्थः । शक्तिव्युत्पत्तिपदे विवृणोति लोचने--शक्तिरित्यादि । तदुपयोगीत । तस्य वर्णनीयस्य उपयोगीनि यानि वस्तूनि तेषां पौर्वापर्येण यः परामर्शस्तत्र कौशलं सामर्थ्यमित्यर्थः । उत्तमदेवताविषयसम्भोगशृङ्गारनिबन्धनस्यानौचित्यं विवृणोति--य इत्यादि । चमत्काराविधातः चमत्कारविघातकाभावः । पितृसम्भोग इति । मातापित्रोस्सम्भोगस्य परामर्श इत्यर्थः । ऽशक्तितिरस्कृतत्वाऽदित्यादिग्रन्थं विवृणोति---सम्भोगो ऽपीत्यादि । असाविति । उत्तमदेवताविषय इत्यर्थः । तत्रैव वर्णिते सम्भोग एव । हृदयं कर्तृ । न ददाति स्वात्मानं, सहृदयस्येति शेषः । यद्वा--स इति शेषः । वर्णितस्सम्भोग इत्षथः । हृदयं कर्म । अविषये ऽपीति । बालगुरुजनादिविषये ऽपीत्यर्थः । तस्मिन्नवसर युद्धकाले । वितीर्यते पश्यद्भिः दीयते । वृत्तौ-ऽयथौचित्यात्यागऽइति । यथा येन प्रकारेम वर्णने । औचित्यात्यागः अनौचित्याभावः । ऽदर्सितामऽति । विभावभावेत्यादिग्रन्थजातेन प्रदर्शितमित्यर्थः । ऽअग्रेऽ उपरि । नन्वेवं दर्शयिष्यत इति वक्तव्यं न तु दर्शितमितीत्यत आह लोचने-- दर्शितमेवाग्रे । शक्ततिरस्कृतत्वं चान्वयव्यतिरेकाभ्यामवसीयते । तथा हि शक्तिरहतेन कविना एवंविदे विषये शृङ्गार उपनिबध्यमानः स्फुटमेव दोषत्वेन प्रतभासते । नन्वस्मिन् पक्षे ऽयो यः शस्त्रं बिभर्तिऽ इत्यादौ किमचारुत्वम्? अप्रतीयमानमेवारोपयामः । तस्माद्गुणव्यतिरिक्तत्वे गुणरूपत्वे च सङ्घटनाया अन्यः कश्चिन्नियमहेतुर्वक्तव्य इत्युच्यते । । । । । तन्नियमे हेतुर् औचित्यं वक्तृ-वाच्ययोः
locanam rūpakeṇeti / smara eva navanadīpūraḥ prāvṛṣeṇyapravāhaḥ sarabhasameva pravṛddhatvāt tenoḍhāḥ parasparasāṃmukhyamabuddhipūrvameva nītāḥ / anantaraṃ guravaḥ śvaśrūprabhṛtaya eva setavaḥ, icchāprasararodhakatvāt / ata ca guravo 'laṅdhyāḥ setavastaiḥ vidhṛtāḥ pratihatecchāḥ / ata evāpūrṇamanorathāstiṣṭhanti / tathāpi parasparonmukhatālakṣaṇenānyonyatādātmyena svadehe sakalavṛttinirodhāllikhitaprāyairaṅgairnayanānyeva nalinīnālāni tairānītaṃ rasaṃ parasparābhilāṣalakṣaṇamāsvādayanti parasparābhilāṣātmakadṛṣṭicchaṭāmiśrīkārayuktyāpi kālamativāhayantīti / nanu nātra rūpakaṃ nirvayūḍhaṃ haṃsacakravākādirūpeṇa nāyakayugalasyārūpitatvāt / te hi haṃsādyā ekanalinīnālānītasalilapānakrīḍādiṣūcitā ityāśaṅkyāha---yathoktavyañjaketi / uktaṃ hi pūrvam--'vivakṣātatparatvena' ityādau 'nātinirvahaṇaiṣitā' iti / prasādhita iti / vibhāvādibhūṣaṇadvāreṇa raso 'pi prasādhita ityarthaḥ // 3.// ,4 // saṅghaṭanāyāmiti bāve pratyayaḥ, varṇādivacca nimittamātre saptamī / uktamiti / kārikāyām / nirūpyata iti / guṇebhyo viviktatayā vicāryata iti yāvat / rasāniti bālapriyā vivakṣitamityāha---atha cetyādi / tadapītyasya vivaraṇam--tathāpīti / parasparamunmukhā ityetallikhitaprakhyairityasyopapādakamityāha---parasparetyādi / gamyaṃ sādharmyaṃ darśayati--svadeha ityādi / vṛttīti / ceṣṭetyarthaḥ / aṅgairityupalakṣaṇe tṛtīyā / rasamityādi / parasparābhilāṣarūpaṃ jalamityarthaḥ / tātparyamāha---paraspareti / parasparābhilāṣātmakānāṃ parasparābhilāṣaṃ prakāśayantīnāṃ dṛṣṭicchaṭānāṃ yo miśrīkārastasya yuktyā yojanayetyarthaḥ / priyā ityatra haṃsacakravāketyatrāpyekaśeṣo bodhyaḥ / arūpitatvāditi / arūpaṇādityarthaḥ / tathā rūpaṇe yuktimāha--tehītyādi / nanvatra kathaṃ rūpakeṇa rasasyālaṅkṛtatvamityata āha--vibhāvādītyādi // 3.// ,4 // bhāve pratyaya iti / bhāvarūpārthe yuc pratyaya ityarthaḥ / saptatamīti / saṅghaṭanāyāmityatra saptamītyarthaḥ / tāṃ kevalamanadyedamucyate-- guṇān āśritya tiṣṭhantī mādhuryādīn vyanakti sā / rasān . . . . . . . . . . . . . . . iti bhāva iti / śabdagataṃ mādhuryādikaṃ śṛṅgārādi tattadrasābhivyañjanasāmarthyameva, tacca tathā tathāsaṅghaṭanāyā / atassaṅghaṭanārūpā eva guṇā iti bhāvārtha ityarthaḥ / vṛttau---'yattvi'tyādi / iti yattūktamityanvayaḥ / 'yatra lakṣye' iti / 'anavarate'tyādau, 'yo yaśśastram' ityādau cetyarthaḥ / 'parikalpite'ti / 'asamāse'tyādyuktaviṣayasya vyabhicāra ityarthaḥ / śaktivyutpattipade vivṛṇoti locane--śaktirityādi / tadupayogīta / tasya varṇanīyasya upayogīni yāni vastūni teṣāṃ paurvāparyeṇa yaḥ parāmarśastatra kauśalaṃ sāmarthyamityarthaḥ / uttamadevatāviṣayasambhogaśṛṅgāranibandhanasyānaucityaṃ vivṛṇoti--ya ityādi / camatkārāvidhātaḥ camatkāravighātakābhāvaḥ / pitṛsambhoga iti / mātāpitrossambhogasya parāmarśa ityarthaḥ / 'śaktitiraskṛtatvā'dityādigranthaṃ vivṛṇoti---sambhogo 'pītyādi / asāviti / uttamadevatāviṣaya ityarthaḥ / tatraiva varṇite sambhoga eva / hṛdayaṃ kartṛ / na dadāti svātmānaṃ, sahṛdayasyeti śeṣaḥ / yadvā--sa iti śeṣaḥ / varṇitassambhoga itṣathaḥ / hṛdayaṃ karma / aviṣaye 'pīti / bālagurujanādiviṣaye 'pītyarthaḥ / tasminnavasara yuddhakāle / vitīryate paśyadbhiḥ dīyate / vṛttau-'yathaucityātyāga'iti / yathā yena prakārema varṇane / aucityātyāgaḥ anaucityābhāvaḥ / 'darsitāma'ti / vibhāvabhāvetyādigranthajātena pradarśitamityarthaḥ / 'agre' upari / nanvevaṃ darśayiṣyata iti vaktavyaṃ na tu darśitamitītyata āha locane-- darśitamevāgre / śaktatiraskṛtatvaṃ cānvayavyatirekābhyāmavasīyate / tathā hi śaktirahatena kavinā evaṃvide viṣaye śṛṅgāra upanibadhyamānaḥ sphuṭameva doṣatvena pratabhāsate / nanvasmin pakṣe 'yo yaḥ śastraṃ bibharti' ityādau kimacārutvam? apratīyamānamevāropayāmaḥ / tasmādguṇavyatiriktatve guṇarūpatve ca saṅghaṭanāyā anyaḥ kaścinniyamaheturvaktavya ityucyate / . . . . tanniyame hetur aucityaṃ vaktṛ-vācyayoḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.