चतुर्थ उद्द्योतः चतुर्थ उद्द्योतः एवं ध्वनिं सप्रपञ्चं विप्रतिपत्तिनिरासार्थं व्युत्पाद्य तद्व्युत्पादने लोचनम् चतुर्थ उद्द्योतः कृत्यपञ्चकनिर्वाहयोगे ऽपि परमेश्वरः । नान्योपकरणापेक्षो यया तां नौमि शाङ्करीम् ॥ ॥ उद्योतान्तरसङ्गतिं विरचयितुं वृतिकार आह---एवमिति । प्रयोजनान्तरमिति । यद्यपि ऽसहदयमनःप्रीतयऽ इत्यनेन प्रयोजनं प्रागेवोक्तं, तृतीयोद्योतावधौ च सत्काव्यं कर्तुं वा ज्ञातुं वेति तदेवेषत्स्फुटीकृतं, तथापि स्फुटतरीकर्तुमिदानीं यत्नः । यतस्सुस्पष्टरूपत्वेन विज्ञायते, अतो ऽस्पष्टनिरूपितात्स्पष्टनिरूपणमन्यथैव प्रतिभातीति प्रयोजनान्तरमित्युक्तम् । अथवा पूर्वोक्तयोः प्रयोजनयोरन्तरं विशेषो ऽभिधीयते; केन विशेषेण सत्काव्यकरणमस्य प्रयोजनं, केन च सत्काव्यबोध इति विशेषो निरूप्यते । बालप्रिया अथ चतुर्थोद्योतटिप्पणी प्रारभ्यते अर्थोद्योतं चतुर्थे च लोचनस्य यथामति । किमपि व्याकरिष्यामि प्रसीदन्त्वत्र मे बुधाः ॥ ॥ कृत्येति । कृत्यपञ्चकं सृष्ट्यादिरूपम् । यथोक्तं---"पञ्चविधं तत्कृत्यं सृष्टिस्थितिसंहारतिरोभावः तद्वदनुग्रहकरणं प्रोक्तं सततोदितस्यास्य" इति । यया मायारूपया हेतुना । नान्योपकरणापेक्ष इति सम्बन्धः । मायारूपां यामेवापेक्षमाणः सृष्ट्यादिकं निर्वहतीत्यर्थः । उद्योतान्तरसङ्गतिमिति । तृतीयोद्योतेन सह चतुर्थोद्योतस्य सङ्गतिमित्यर्थः । पूर्वोक्तस्यैव प्रयोजनस्य वक्ष्यमाणत्वात् प्रयोजनान्तरमित्युक्तिरयुक्तेत्याशङ्क्य समाधत्ते--यद्यपीत्यादि । ननु प्रीतिरूपप्रयोजनस्योक्तत्वे ऽपि वक्ष्यमाणं तदन्यदेवेत्यत आह--तृतीयेत्यादि । तदेवेति । प्रयोजनमेवेत्यर्थः । स्फुटतरीकर्तुमिति । तदेवेत्यनुषज्यते । विज्ञायत इति । वक्ष्यमाणमिति शेषः । ततः किमत आह--अत इत्यादि । अस्पष्टनिरूपितादिति । प्रयोजनादिति शेषः । सत्काव्यं कर्तुं वा ज्ञातुं वा सम्यगभियुक्तैः सद्भिः ध्वनिः प्रयत्नतो विवेच्य इत्युक्त्या सत्काव्यकरणज्ञानयोः ध्वनिविवेचनप्रयोजनत्वमर्थाल्लभ्यत इत्यतस्तत्प्रयोजनमस्पष्टनिरूपितमित्यर्थः । स्पष्टनिरूपणमिति । स्पष्टमुक्तमित्यर्थः । प्रकारान्तरेण व्याचष्टे--अथवेत्यादि । उक्तस्यैव विवरणम्--केन विशेषेणेत्यादि । अस्येति । ध्वनिव्युत्पादनस्येत्यर्थः । प्रयोजनान्तरमुच्यते-- ध्वनेर् यः सगुणी-भूत-व्यङ्ग्यस्याध्वा प्रदर्शितः । अनेनानन्त्यम् आयाति कवीनां प्रतिभा-गुणः
caturtha uddyotaḥ caturtha uddyotaḥ evaṃ dhvaniṃ saprapañcaṃ vipratipattinirāsārthaṃ vyutpādya tadvyutpādane locanam caturtha uddyotaḥ kṛtyapañcakanirvāhayoge 'pi parameśvaraḥ / nānyopakaraṇāpekṣo yayā tāṃ naumi śāṅkarīm // // udyotāntarasaṅgatiṃ viracayituṃ vṛtikāra āha---evamiti / prayojanāntaramiti / yadyapi 'sahadayamanaḥprītaya' ityanena prayojanaṃ prāgevoktaṃ, tṛtīyodyotāvadhau ca satkāvyaṃ kartuṃ vā jñātuṃ veti tadeveṣatsphuṭīkṛtaṃ, tathāpi sphuṭatarīkartumidānīṃ yatnaḥ / yatassuspaṣṭarūpatvena vijñāyate, ato 'spaṣṭanirūpitātspaṣṭanirūpaṇamanyathaiva pratibhātīti prayojanāntaramityuktam / athavā pūrvoktayoḥ prayojanayorantaraṃ viśeṣo 'bhidhīyate; kena viśeṣeṇa satkāvyakaraṇamasya prayojanaṃ, kena ca satkāvyabodha iti viśeṣo nirūpyate / bālapriyā atha caturthodyotaṭippaṇī prārabhyate arthodyotaṃ caturthe ca locanasya yathāmati / kimapi vyākariṣyāmi prasīdantvatra me budhāḥ // // kṛtyeti / kṛtyapañcakaṃ sṛṣṭyādirūpam / yathoktaṃ---"pañcavidhaṃ tatkṛtyaṃ sṛṣṭisthitisaṃhāratirobhāvaḥ tadvadanugrahakaraṇaṃ proktaṃ satatoditasyāsya" iti / yayā māyārūpayā hetunā / nānyopakaraṇāpekṣa iti sambandhaḥ / māyārūpāṃ yāmevāpekṣamāṇaḥ sṛṣṭyādikaṃ nirvahatītyarthaḥ / udyotāntarasaṅgatimiti / tṛtīyodyotena saha caturthodyotasya saṅgatimityarthaḥ / pūrvoktasyaiva prayojanasya vakṣyamāṇatvāt prayojanāntaramityuktirayuktetyāśaṅkya samādhatte--yadyapītyādi / nanu prītirūpaprayojanasyoktatve 'pi vakṣyamāṇaṃ tadanyadevetyata āha--tṛtīyetyādi / tadeveti / prayojanamevetyarthaḥ / sphuṭatarīkartumiti / tadevetyanuṣajyate / vijñāyata iti / vakṣyamāṇamiti śeṣaḥ / tataḥ kimata āha--ata ityādi / aspaṣṭanirūpitāditi / prayojanāditi śeṣaḥ / satkāvyaṃ kartuṃ vā jñātuṃ vā samyagabhiyuktaiḥ sadbhiḥ dhvaniḥ prayatnato vivecya ityuktyā satkāvyakaraṇajñānayoḥ dhvanivivecanaprayojanatvamarthāllabhyata ityatastatprayojanamaspaṣṭanirūpitamityarthaḥ / spaṣṭanirūpaṇamiti / spaṣṭamuktamityarthaḥ / prakārāntareṇa vyācaṣṭe--athavetyādi / uktasyaiva vivaraṇam--kena viśeṣeṇetyādi / asyeti / dhvanivyutpādanasyetyarthaḥ / prayojanāntaramucyate-- dhvaner yaḥ saguṇī-bhūta-vyaṅgyasyādhvā pradarśitaḥ / anenānantyam āyāti kavīnāṃ pratibhā-guṇaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.