तानि त्विति । अक्षराणि च पदानि च । तान्येवेति । तेनैव रूपेण युक्तानि मनागप्यन्यरूपतामनागतानीत्यर्थः । एवमक्षरादिरचनैवेति दृष्टान्तभागं व्याख्याय दार्ष्टान्तिके योजयति--तथवेति । श्लेषादिमयानीति । श्लेषादिस्वभावानीत्यर्थः । सद्वृत्ततेजस्विगुणद्विजादयो हि शब्दाः पूर्वपूर्वैरपि कविसहस्रैः श्लेषच्छायया निबध्यन्ते, निबद्धाश्चन्द्रादयश्चोपमानत्वेन । तथैव पदार्थरूपाणीत्यत्र नापूर्वाणि घटयितुं शक्यन्ते इत्यादि विरुध्यन्तीत्येवमन्तं प्राक्तनं वाक्यमभिसन्धानीयम् ॥ १५ ॥ ॥ ॥ ऽलोक्येऽति व्याचष्टे--सहृदयानामिति । चमत्कृतिरिति । आस्वादप्रधाना बुद्धिरित्यर्थः । ऽअभ्युज्जीहीतऽ इति व्याचष्टे--उत्पद्यत इति । उदेतीत्यर्थः । बुद्धेरेवाकारं दर्शयति--स्फुरणेयं काचिदिति । यदपि तदपि रम्यं यत्र लोकस्य किञ्चि- त्स्फुरितमिदमितीयं बुद्धिरभ्युज्जिहीते । बालप्रिया अर्था इति । विवक्षिता इति शेषः । तानि त्वित्यादिकं विवृणोति--अक्षराणीत्यादि । तान्येवोपनिबद्धानीत्यस्य विवरणम्--तेनैवेत्यादि । व्याख्यायेति । न हीत्यादिना विरुध्यन्तीत्यन्तेनेति शेषः । सद्वृत्तेत्यादि । सद्वृत्तादयो हि शब्दा नानार्थकाः । निबद्धा इत्यादि । पूर्वैरुपमानत्वेन निबद्धाश्चन्द्रादयश्चाद्यतनैरुपमानत्वेन निबध्यन्त इत्यर्थः । अभिसन्धानीयमिति । अनुषञ्जनीयमित्यर्थः । कारिकायां यत्रेत्युक्त्या तत्रेत्यध्याहृत्य काव्यवस्तुनीत्यनेन योज्यम् । यत्रेत्यस्य स्थाने या त्विति वा पाठः । कारिकायां ऽयदपीऽत्यादि । ऽयदपि तदपिऽ यत्किञ्चित्तद्वस्त्वपि । ऽरम्यंऽ काव्ये चारु भवति । तत्पदार्थं विवृणोति--ऽयत्रेऽत्यादि । ऽयत्रऽ निबद्धे यस्मिन् वस्तुनि । इदं किञ्चित् स्फुरितमितीयं बुद्धिः लोकस्य उज्जिहीते इत्यन्वयः । तदनुगतमपि पूर्वच्छायया वस्तु तादृक् तादृक्षं सुकविर्विवक्षितव्यङ्ग्यवाच्यार्थसमर्पणसमर्थशब्दरचनारूपया बन्धच्छाययोपनिबध्नन्निन्धतां नैव याति । तदित्थं स्थितम्--- प्रतायन्तां वाचो निमितविविधार्थामृतरसा न सादः कर्तव्यः कविभिरनवद्ये स्वविषये । सन्ति नवाः काव्यार्थाः परोपनिबद्धार्थविरचने न कश्चित्कवेर्गुण इति भावयित्वा । परस्वादानेच्छा-विरत-मनसो वस्तु सुकवेः सरस्वत्य् एवैषा घटयति यथेष्टं भगवती
tāni tviti / akṣarāṇi ca padāni ca / tānyeveti / tenaiva rūpeṇa yuktāni manāgapyanyarūpatāmanāgatānītyarthaḥ / evamakṣarādiracanaiveti dṛṣṭāntabhāgaṃ vyākhyāya dārṣṭāntike yojayati--tathaveti / śleṣādimayānīti / śleṣādisvabhāvānītyarthaḥ / sadvṛttatejasviguṇadvijādayo hi śabdāḥ pūrvapūrvairapi kavisahasraiḥ śleṣacchāyayā nibadhyante, nibaddhāścandrādayaścopamānatvena / tathaiva padārtharūpāṇītyatra nāpūrvāṇi ghaṭayituṃ śakyante ityādi virudhyantītyevamantaṃ prāktanaṃ vākyamabhisandhānīyam // 15 // // // 'lokye'ti vyācaṣṭe--sahṛdayānāmiti / camatkṛtiriti / āsvādapradhānā buddhirityarthaḥ / 'abhyujjīhīta' iti vyācaṣṭe--utpadyata iti / udetītyarthaḥ / buddherevākāraṃ darśayati--sphuraṇeyaṃ kāciditi / yadapi tadapi ramyaṃ yatra lokasya kiñci- tsphuritamidamitīyaṃ buddhirabhyujjihīte / bālapriyā arthā iti / vivakṣitā iti śeṣaḥ / tāni tvityādikaṃ vivṛṇoti--akṣarāṇītyādi / tānyevopanibaddhānītyasya vivaraṇam--tenaivetyādi / vyākhyāyeti / na hītyādinā virudhyantītyanteneti śeṣaḥ / sadvṛttetyādi / sadvṛttādayo hi śabdā nānārthakāḥ / nibaddhā ityādi / pūrvairupamānatvena nibaddhāścandrādayaścādyatanairupamānatvena nibadhyanta ityarthaḥ / abhisandhānīyamiti / anuṣañjanīyamityarthaḥ / kārikāyāṃ yatretyuktyā tatretyadhyāhṛtya kāvyavastunītyanena yojyam / yatretyasya sthāne yā tviti vā pāṭhaḥ / kārikāyāṃ 'yadapī'tyādi / 'yadapi tadapi' yatkiñcittadvastvapi / 'ramyaṃ' kāvye cāru bhavati / tatpadārthaṃ vivṛṇoti--'yatre'tyādi / 'yatra' nibaddhe yasmin vastuni / idaṃ kiñcit sphuritamitīyaṃ buddhiḥ lokasya ujjihīte ityanvayaḥ / tadanugatamapi pūrvacchāyayā vastu tādṛk tādṛkṣaṃ sukavirvivakṣitavyaṅgyavācyārthasamarpaṇasamarthaśabdaracanārūpayā bandhacchāyayopanibadhnannindhatāṃ naiva yāti / taditthaṃ sthitam--- pratāyantāṃ vāco nimitavividhārthāmṛtarasā na sādaḥ kartavyaḥ kavibhiranavadye svaviṣaye / santi navāḥ kāvyārthāḥ paropanibaddhārthaviracane na kaścitkaverguṇa iti bhāvayitvā / parasvādānecchā-virata-manaso vastu sukaveḥ sarasvaty evaiṣā ghaṭayati yatheṣṭaṃ bhagavatī
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.