एतदेवोपपादयितुमुच्यते-- लोचनम् प्रतिपादितं "भावानचेतनानपि चेतनवच्चेतनानचेतनवदि"त्यत्र । अतथास्थितानपि बहिस्तथासंस्थितानिवेति । इवशब्देन एकतरत्र विश्रान्तियोगाभावादेव सुतरां विचित्ररूपानित्यर्थः । हृदय इति । प्रधानतमे समस्तभावकनकनिकषस्थान इत्यर्थः । निवेशयति यस्य यस्य हृदयमस्ति, तस्य तस्य अचलतया तत्र स्थापयतीत्यर्थः । अतेव ते प्रसिद्धार्थेभ्यो ऽन्य एवेत्यर्थविशेषास्सम्पद्यन्ते । हृदयनिविष्टा एव च तथा भवन्ति नान्यथेत्यर्थः । सा जयति परिच्छिन्नशक्तिभ्यः प्रजापतिभ्यो ऽप्युत्कर्षेण वर्तते । तत्प्रसादादेव कविगोचरो वर्णनीयो ऽर्थो विकटो निस्सीमासम्पद्यते ॥ ३ ॥ ॥ ॥ प्रतिभानां वाणीनाञ्चानन्त्यं ध्वनिकृतमिति यदनुद्भिन्नमुक्तं, तदेव कारिकया भङ्ग्या निरूप्यत इत्याह--उपपादयितुमिति । उपपत्या निरूपयितुमित्यर्थः । यद्यप्यर्थानन्त्यमात्रे हेतुर्वृत्तिकारेणोक्तः, तथापि कारिकाकारेण नोक्त इति भावः । यदि वा उच्यते संग्रहश्लोको ऽयमिति भावः । अत एवास्य श्लोकस्य वृत्तिग्रन्थे व्याख्यानं न कृतम् । बालप्रिया इवशब्देनेति । सम्भावनार्थकेनेति भावः । इत्यर्थ इति । गम्यत इति शेषः । समस्तेति । समस्तभावाः सकलपदार्था एव कनकानि तेषां निकषस्थान इत्यर्थः । हृदये निवेशयतीत्यस्य विवरणम्--यस्येत्यादि । अत एव हृदयस्थापनादेव । ते हृदयस्थापितार्थाः । अर्थविशेषानित्यस्य विवरणम्--प्रसिद्धेत्यादि । तथेति । अर्थविशेषा इत्यर्थः । विकटः कविगोचरो यस्या इति व्युत्पत्तिमभिप्रेत्य विवृणोति--कविगोचर इत्यादि ॥ ३ ॥ ॥ ॥ ऽएतदेवेऽत्यादिग्रन्थमवतारयति--प्रतिभानामित्यादि । ध्वनिकृतमिति । ध्वनिभेदकृतार्थानन्त्यप्रयुक्तमित्यर्थः । अनुद्भिन्नमिति । उपपत्तेरकथनेनास्फुटमित्यर्थः । उक्तमिति । ध्वनेर्य इत्यादिनोक्तमित्यर्थः । वृत्तिकारेणोक्त इति । ऽयुक्त्यानयेऽत्यादिकारिकाव्याख्यावसर इति शेषः । संग्रहश्लोक इति । वृत्तिकारकृतः परिकरश्लोक इत्यर्थः । दृष्ट-पूर्वा अपि ह्य् अर्थाः काव्ये रस-परिग्रहात् । सर्वे नवा इवाभान्ति मधु-मास इव द्रुमाः
etadevopapādayitumucyate-- locanam pratipāditaṃ "bhāvānacetanānapi cetanavaccetanānacetanavadi"tyatra / atathāsthitānapi bahistathāsaṃsthitāniveti / ivaśabdena ekataratra viśrāntiyogābhāvādeva sutarāṃ vicitrarūpānityarthaḥ / hṛdaya iti / pradhānatame samastabhāvakanakanikaṣasthāna ityarthaḥ / niveśayati yasya yasya hṛdayamasti, tasya tasya acalatayā tatra sthāpayatītyarthaḥ / ateva te prasiddhārthebhyo 'nya evetyarthaviśeṣāssampadyante / hṛdayaniviṣṭā eva ca tathā bhavanti nānyathetyarthaḥ / sā jayati paricchinnaśaktibhyaḥ prajāpatibhyo 'pyutkarṣeṇa vartate / tatprasādādeva kavigocaro varṇanīyo 'rtho vikaṭo nissīmāsampadyate // 3 // // // pratibhānāṃ vāṇīnāñcānantyaṃ dhvanikṛtamiti yadanudbhinnamuktaṃ, tadeva kārikayā bhaṅgyā nirūpyata ityāha--upapādayitumiti / upapatyā nirūpayitumityarthaḥ / yadyapyarthānantyamātre heturvṛttikāreṇoktaḥ, tathāpi kārikākāreṇa nokta iti bhāvaḥ / yadi vā ucyate saṃgrahaśloko 'yamiti bhāvaḥ / ata evāsya ślokasya vṛttigranthe vyākhyānaṃ na kṛtam / bālapriyā ivaśabdeneti / sambhāvanārthakeneti bhāvaḥ / ityartha iti / gamyata iti śeṣaḥ / samasteti / samastabhāvāḥ sakalapadārthā eva kanakāni teṣāṃ nikaṣasthāna ityarthaḥ / hṛdaye niveśayatītyasya vivaraṇam--yasyetyādi / ata eva hṛdayasthāpanādeva / te hṛdayasthāpitārthāḥ / arthaviśeṣānityasya vivaraṇam--prasiddhetyādi / tatheti / arthaviśeṣā ityarthaḥ / vikaṭaḥ kavigocaro yasyā iti vyutpattimabhipretya vivṛṇoti--kavigocara ityādi // 3 // // // 'etadeve'tyādigranthamavatārayati--pratibhānāmityādi / dhvanikṛtamiti / dhvanibhedakṛtārthānantyaprayuktamityarthaḥ / anudbhinnamiti / upapatterakathanenāsphuṭamityarthaḥ / uktamiti / dhvanerya ityādinoktamityarthaḥ / vṛttikāreṇokta iti / 'yuktyānaye'tyādikārikāvyākhyāvasara iti śeṣaḥ / saṃgrahaśloka iti / vṛttikārakṛtaḥ parikaraśloka ityarthaḥ / dṛṣṭa-pūrvā api hy arthāḥ kāvye rasa-parigrahāt / sarve navā ivābhānti madhu-māsa iva drumāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.