एवंविधप्रीतिकारित्वादेवेत्यर्थः । इतीति । इत्युक्तमित्यर्थः । निरुद्धत्वोक्त्या गम्यमाह--हठात्प्रवर्तमानो ऽपीति । धृतः वैलक्ष्याद्विमुखीभवेदिति पुनस्तस्याप्यनारम्भिणः साकाङ्क्षप्रतिपत्ति नाम हृदयं यातं तु पारं रतेः ॥ ॥ इत्यादेःश्लोकस्य, शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किञ्चिच्छनै- र्निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखम् । विस्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुलकामालोक्य गण्डस्थलीं लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता ॥ ॥ इत्यादिषु श्लोकेषु सत्स्वपि नवत्वम् । यथा वा---ऽतरङ्गभ्रूभङ्गाऽ लोचनम् क्षणमात्रन्धृतश्चुम्बनाभिलाषो यया । अत एव आभोगेन पुनः पुनर्निद्राविचारनिर्वर्णनया विलोलं कृत्वा स्थिता, न तु सर्वथैव चुम्बनान्निवर्तितुं शक्नोतीत्यर्थः । एवंभूतैषा यदि मया परिचुम्ब्यते, तद्विलक्षा विमुखीभवेदिति तस्यापि प्रियस्य परिचुम्बनविषये निरारम्भस्य । हृदयं साकाङ्क्षप्रतिपत्ति नामेति । साकाङ्क्षा साभिलाषा प्रतिपत्तिः स्थितिर्यस्य तादृशं रुहिरुहिकाकदर्थितं न तु मनोरथसम्पत्तिचरितार्थं, किन्तु रेतः परस्परजीवितसर्वस्वाभिमानरूपायाः परनिर्वृतेः केन चिदप्यनुभवेनालब्धावगाहनायाः पारङ्गतमिति परिपूर्णीभूत एव शृङ्गारः । द्वितीयश्लोके तु परिचुम्बनं सम्पन्नं लज्जा स्वशब्देनोक्ता । तेनापि सा परिचुम्बितेति यद्यपि पोषित एव शृङ्गारः, तथापि प्रथमश्लोके परस्पराभिलाषप्रसरनिरोधपरम्परापर्यवसानासम्भवेन या बालप्रिया प्रतिबद्धः । भोगपदस्य साक्षात्कारार्थकत्वमभिप्रेत्याह--आभागेनेत्यादि । निद्रेति । निद्राविचारेण अयं निद्रातीति बुद्ध्या या निर्वर्णना दर्शनं तयेत्यर्थः । अनेन चुम्बनाभिलाषस्य पुनराविर्भावो गम्यते । विलोलं कृत्वा चुम्बनसंशयसहितं यथा तथा । भावार्थमाह--न त्वित्यादि । उत्तरार्धं विवृणोति--एवमित्यादि । विलक्षा लज्जिता सती । इतीति हेतौ । अपीति वध्वाः समुच्चये । रुहरुहिकाकदर्थितं औत्सुक्येन पीडितम् । गम्यमर्थमाह---न त्वित्यादि । चरितार्थमित्यस्यानन्तरं यद्यपीति क्वचित् ग्रन्थे पाठः, तत्तु नामशब्दविवरणम् । किन्त्विति तुशब्दार्थकथनम् । अनुभवेनेति । चुम्बनालिङ्गनाद्यनुभवेनेत्यर्थः । अलब्धेति । अलब्धमवगाहनं यस्यां तस्यामित्यर्थः । अवगाहनस्यालाभे ऽपि पारं गतमित्यापाततो विरोधः । श्लोकस्यास्य नवत्वं दर्शयितुमाह--द्वितीयश्लोक इत्यादि । शङ्कते--तेनापीत्यादि । समाधत्ते--तथापीत्यादि । परस्परेति । परस्पराभिलाषप्रसरस्य या निरोधपरम्परा तस्या यत्पर्यवसान् इत्यादिश्लोकस्य ऽनानाभङ्गिभ्रमद्भूःऽ इत्यादिश्लोकापेक्षयान्यत्वम् । युक्त्यानयानुसर्तव्यो रसादिर् बहु-विस्तरः । मिथो ऽप्य् अनन्ततां प्राप्तः काव्य-मार्गो यदाश्रयात्
evaṃvidhaprītikāritvādevetyarthaḥ / itīti / ityuktamityarthaḥ / niruddhatvoktyā gamyamāha--haṭhātpravartamāno 'pīti / dhṛtaḥ vailakṣyādvimukhībhavediti punastasyāpyanārambhiṇaḥ sākāṅkṣapratipatti nāma hṛdayaṃ yātaṃ tu pāraṃ rateḥ // // ityādeḥślokasya, śūnyaṃ vāsagṛhaṃ vilokya śayanādutthāya kiñcicchanai- rnidrāvyājamupāgatasya suciraṃ nirvarṇya patyurmukham / visrabdhaṃ paricumbya jātapulakāmālokya gaṇḍasthalīṃ lajjānamramukhī priyeṇa hasatā bālā ciraṃ cumbitā // // ityādiṣu ślokeṣu satsvapi navatvam / yathā vā---'taraṅgabhrūbhaṅgā' locanam kṣaṇamātrandhṛtaścumbanābhilāṣo yayā / ata eva ābhogena punaḥ punarnidrāvicāranirvarṇanayā vilolaṃ kṛtvā sthitā, na tu sarvathaiva cumbanānnivartituṃ śaknotītyarthaḥ / evaṃbhūtaiṣā yadi mayā paricumbyate, tadvilakṣā vimukhībhavediti tasyāpi priyasya paricumbanaviṣaye nirārambhasya / hṛdayaṃ sākāṅkṣapratipatti nāmeti / sākāṅkṣā sābhilāṣā pratipattiḥ sthitiryasya tādṛśaṃ ruhiruhikākadarthitaṃ na tu manorathasampatticaritārthaṃ, kintu retaḥ parasparajīvitasarvasvābhimānarūpāyāḥ paranirvṛteḥ kena cidapyanubhavenālabdhāvagāhanāyāḥ pāraṅgatamiti paripūrṇībhūta eva śṛṅgāraḥ / dvitīyaśloke tu paricumbanaṃ sampannaṃ lajjā svaśabdenoktā / tenāpi sā paricumbiteti yadyapi poṣita eva śṛṅgāraḥ, tathāpi prathamaśloke parasparābhilāṣaprasaranirodhaparamparāparyavasānāsambhavena yā bālapriyā pratibaddhaḥ / bhogapadasya sākṣātkārārthakatvamabhipretyāha--ābhāgenetyādi / nidreti / nidrāvicāreṇa ayaṃ nidrātīti buddhyā yā nirvarṇanā darśanaṃ tayetyarthaḥ / anena cumbanābhilāṣasya punarāvirbhāvo gamyate / vilolaṃ kṛtvā cumbanasaṃśayasahitaṃ yathā tathā / bhāvārthamāha--na tvityādi / uttarārdhaṃ vivṛṇoti--evamityādi / vilakṣā lajjitā satī / itīti hetau / apīti vadhvāḥ samuccaye / ruharuhikākadarthitaṃ autsukyena pīḍitam / gamyamarthamāha---na tvityādi / caritārthamityasyānantaraṃ yadyapīti kvacit granthe pāṭhaḥ, tattu nāmaśabdavivaraṇam / kintviti tuśabdārthakathanam / anubhaveneti / cumbanāliṅganādyanubhavenetyarthaḥ / alabdheti / alabdhamavagāhanaṃ yasyāṃ tasyāmityarthaḥ / avagāhanasyālābhe 'pi pāraṃ gatamityāpātato virodhaḥ / ślokasyāsya navatvaṃ darśayitumāha--dvitīyaśloka ityādi / śaṅkate--tenāpītyādi / samādhatte--tathāpītyādi / paraspareti / parasparābhilāṣaprasarasya yā nirodhaparamparā tasyā yatparyavasān ityādiślokasya 'nānābhaṅgibhramadbhūḥ' ityādiślokāpekṣayānyatvam / yuktyānayānusartavyo rasādir bahu-vistaraḥ / mitho 'py anantatāṃ prāptaḥ kāvya-mārgo yadāśrayāt
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.