क्षणमात्रमात्रमपि न दत्ता विश्रामकथेति युक्तमिदम् ॥ ॥ इतिछाया । इतीदंयुक्तमित्यत्र काक्वा इत्येतन्न युक्तमित्यर्थः । चाइअणेति । लोचनम् नवत्वन्ददाति, सत्यपि पुराणकविस्पृष्टे ऽर्थे । तथाहि पुराणीगाथा--- चाइअणकरपरम्परसञ्चारणखे अणिस्सहससरीरा । अथ्था किवणधरन्थ्था सथ्नापथ्थास्ववन्तीव ॥ अलङ्कारेण व्यङ्ग्येन वाच्योपस्कारे नवत्वं यथा ममैव-- वसन्तमत्तालिपरम्परोपमाः कचास्तवासन् कल रागवृद्धये । श्मशानभूभागपरागभासुराः कथन्तदेतेन मनाग्विरक्तये ॥ ॥ अत्र ह्याक्षेपेण विभावनया च ध्वन्यमानाभ्यां वाच्यमुपस्कृतमिति नवत्वं सत्यपि पुराणार्थयोगित्वे । तथाहि पुराणश्लोकः--- क्षुत्तृष्णाकाममात्सर्यं मरणाच्च महद्भयम् । पञ्चैतानि विवर्धन्ते वार्धके विदुषामपि ॥ इति । व्यङ्ग्येन रसेन गुणीभूतेन वाच्योपस्कारेण नवत्वं यथा ममेव-- जरा नेयं मूर्ध्नि ध्रुवमयमसौ कालभुजगः क्रुधान्धः फूत्कारैः स्फुटगरलफेनान् प्रकिरति ॥ ॥ तदेनं संपश्यत्यथ च सुखितम्मन्यहृदयः शिवो पायन्नेच्छन् बत बत सुधीरः खलु जनः ॥ बालप्रिया त्यागिजनकरपरम्परासञ्चारणखेदनिस्सहशरीराः । अर्थाः कृपणगृहस्थाः स्वस्थावस्थाः स्वपन्तीव ॥ ॥ इति छाया । अर्थःस्पष्टः । वसन्तेति । कञ्चन मित्रं प्रति कस्यचिदुक्तिः । वसन्ते वसन्तेन वा मत्ता ये अलयो भृङ्गास्तत्परम्परोपमाः तेषां परम्परया तुल्याः अतिनीलस्निग्धा इति यावत् । तथाभूताः कचा इत्यनेन यौवनदशा प्रदर्शिता । तव रागस्य वृद्धये आसन् किल । श्मशानभूभागे ये परागाः भस्मरेणवस्ते इव भासुराः शुभ्राः जरया शुक्ला इति यावत् । एते कचाः । रागस्य वैराग्यस्य चोद्दीपकत्वात्तत्तदुपमानमुपात्तम् । तव मनागीषदुपि विरक्तये वैराग्याय न भवन्ति । तत् तथं वैराग्यस्य कारणे सत्यपि तदजननं कुत इत्यर्थः । अनेन प्रत्युत कारणाभावे ऽपि काम एव वर्धन्त इत्यर्थस्य कामस्य महिमा वर्णयितुमशक्य इत्यर्थस्य च प्रकाशनाद्विभावनाक्षेपौ व्यज्येते, ताभ्यां च वाच्यमुपस्क्रियत इत्याह--अत्र हीत्यादि ॥ ॥ क्षुत्तृण्णेत्यादिसमाहारद्वन्द्वः । जरेति । जराजीर्ण कञ्चिदुश्योक्तिः । मूर्ध्नि इयं दृश्यमाना जरा न भवति । अयमसौ क्रधान्धः । कालभुजगः कृण्णसर्पः । अथ च अन्तकरूपो भुजगः । फूत्कारैः स्फुटं गरलं येषु तथाभूतान् फेनान् प्रकिरति वर्षति । इयं न जरा, किन्तु शिरस्थकालभुजगाभिवृष्टः फेननिकर ध्वनेर् इत्थं गुणीभूत-व्यङ्ग्यस्य च समाश्रयात् । न काव्यार्थ-विरामो ऽस्ति यदि स्यात् प्रतिभा-गुणः
kṣaṇamātramātramapi na dattā viśrāmakatheti yuktamidam // // itichāyā / itīdaṃyuktamityatra kākvā ityetanna yuktamityarthaḥ / cāiaṇeti / locanam navatvandadāti, satyapi purāṇakavispṛṣṭe 'rthe / tathāhi purāṇīgāthā--- cāiaṇakaraparamparasañcāraṇakhe aṇissahasasarīrā / aththā kivaṇadharanththā sathnāpaththāsvavantīva // alaṅkāreṇa vyaṅgyena vācyopaskāre navatvaṃ yathā mamaiva-- vasantamattāliparamparopamāḥ kacāstavāsan kala rāgavṛddhaye / śmaśānabhūbhāgaparāgabhāsurāḥ kathantadetena manāgviraktaye // // atra hyākṣepeṇa vibhāvanayā ca dhvanyamānābhyāṃ vācyamupaskṛtamiti navatvaṃ satyapi purāṇārthayogitve / tathāhi purāṇaślokaḥ--- kṣuttṛṣṇākāmamātsaryaṃ maraṇācca mahadbhayam / pañcaitāni vivardhante vārdhake viduṣāmapi // iti / vyaṅgyena rasena guṇībhūtena vācyopaskāreṇa navatvaṃ yathā mameva-- jarā neyaṃ mūrdhni dhruvamayamasau kālabhujagaḥ krudhāndhaḥ phūtkāraiḥ sphuṭagaralaphenān prakirati // // tadenaṃ saṃpaśyatyatha ca sukhitammanyahṛdayaḥ śivo pāyannecchan bata bata sudhīraḥ khalu janaḥ // bālapriyā tyāgijanakaraparamparāsañcāraṇakhedanissahaśarīrāḥ / arthāḥ kṛpaṇagṛhasthāḥ svasthāvasthāḥ svapantīva // // iti chāyā / arthaḥspaṣṭaḥ / vasanteti / kañcana mitraṃ prati kasyaciduktiḥ / vasante vasantena vā mattā ye alayo bhṛṅgāstatparamparopamāḥ teṣāṃ paramparayā tulyāḥ atinīlasnigdhā iti yāvat / tathābhūtāḥ kacā ityanena yauvanadaśā pradarśitā / tava rāgasya vṛddhaye āsan kila / śmaśānabhūbhāge ye parāgāḥ bhasmareṇavaste iva bhāsurāḥ śubhrāḥ jarayā śuklā iti yāvat / ete kacāḥ / rāgasya vairāgyasya coddīpakatvāttattadupamānamupāttam / tava manāgīṣadupi viraktaye vairāgyāya na bhavanti / tat tathaṃ vairāgyasya kāraṇe satyapi tadajananaṃ kuta ityarthaḥ / anena pratyuta kāraṇābhāve 'pi kāma eva vardhanta ityarthasya kāmasya mahimā varṇayitumaśakya ityarthasya ca prakāśanādvibhāvanākṣepau vyajyete, tābhyāṃ ca vācyamupaskriyata ityāha--atra hītyādi // // kṣuttṛṇṇetyādisamāhāradvandvaḥ / jareti / jarājīrṇa kañciduśyoktiḥ / mūrdhni iyaṃ dṛśyamānā jarā na bhavati / ayamasau kradhāndhaḥ / kālabhujagaḥ kṛṇṇasarpaḥ / atha ca antakarūpo bhujagaḥ / phūtkāraiḥ sphuṭaṃ garalaṃ yeṣu tathābhūtān phenān prakirati varṣati / iyaṃ na jarā, kintu śirasthakālabhujagābhivṛṣṭaḥ phenanikara dhvaner itthaṃ guṇībhūta-vyaṅgyasya ca samāśrayāt / na kāvyārtha-virāmo 'sti yadi syāt pratibhā-guṇaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.