सर्व हि पुराणकविनैव स्पृष्टमिति किमिदानीं वर्ण्यं, यत्र कवेर्वर्णनाव्यापारस्स्यात् । ननु यद्यपि वर्ण्यमपूर्वन्नास्ति, तथाप्युक्तिपरिपाकगुम्भघटनाद्यपरपर्यायबन्धच्छाया नवनवा भविष्यति । यन्नवेशने काव्यान्तराणां संरम्भ इत्याशङ्क्याह---बन्धच्छायापीति । अर्थद्वयं गुणीभूतव्यङ्ग्यं प्रधानभूतं व्यङ्ग्यं च । नेदीय इति । निकटतरं हृदयानुप्रवेशि न भवतीत्यर्थः । अत्र हेतुमाह--एवं हि सतीति । बालप्रिया इत्यर्थः । ध्रुवमित्युत्प्रेक्षायाम् । तदिति जनः । तदेनान् तथाभूतान् फेनान् । फेनमिति तदेनमिति वा पाठः । सम्पश्यति अथ च सुखितमन्यहृदयः शिवोपायं नेच्छंश्च । अतः सुधीरः खल्वित्यन्वयः । बतेत्यद्भुते । जरेति । तदिति तस्मादित्यर्थः । मृत्युर्नास्तीति विश्चयः हृदयेदृढमस्ति नूनमित्यन्वयः ॥ ५ ॥ ॥ ॥ उपस्कार इति । सत्स्वपीत्यादेः न काव्यार्थविरामो ऽस्तीत्यनेनान्वय इति भावः । यदीत्यादेर्भावं विवृणोति--विद्यमान इत्यादि । वृत्तौ ऽबन्धच्छायेऽत्यस्य विवरणम्--ऽअर्थद्वयानुरूपशब्दसन्निवेशऽइति । तद्रूपा बन्धच्छायेत्यर्थः । ऽअनपेक्षितेऽत्यादिशङ्काग्रन्थः । इतीदं सहृदयानां न नेदीय इति सम्बन्धः । पुनश्शङ्कते--ऽशब्दार्थयोऽरित्यादि । ऽकाव्यत्वऽ इति निमित्ते सप्तमी । शब्दार्थयोः सहितयोः काव्यत्वेन हेतुनेत्यर्थः । ऽतथाविधऽ इति । अर्थानपेक्षचतुरमधुरवचनरचन इत्यर्थः । ऽकव्यव्यवस्थेऽति । काव्यव्यपदेश इत्यर्थः । समाधत्ते---ऽपरेऽत्यादि । ऽतत्काव्यत्वेऽति तत्पदेन परः परामृश्यते । ऽकाव्यसन्दर्भाणाम्ऽ इति । तत्काव्यत्वव्यवहार इत्यनुषज्यते । काव्यव्यपदेशः प्रवर्तेत । शब्दार्थयोः साहित्येन काव्यत्वे कथं तथाविधे विषये काव्यव्यवस्थेति चेत्---परोपनिबद्धार्थविरचने यथा तत्काव्यत्वव्यवहारस्तथा तथाविधानां काव्यसन्दर्भाणाम् । न चार्थानन्त्यं व्यङ्ग्यार्थापेक्षयैव यावद्वाच्यार्थापेक्षयापीति प्रतिपादयितुमुच्यते-- अवस्थादेश-कालादि-विशेषैर् अपि जायते । आनन्त्यम् एव वाच्यस्य शुद्धस्यापि स्वभावतः
sarva hi purāṇakavinaiva spṛṣṭamiti kimidānīṃ varṇyaṃ, yatra kavervarṇanāvyāpārassyāt / nanu yadyapi varṇyamapūrvannāsti, tathāpyuktiparipākagumbhaghaṭanādyaparaparyāyabandhacchāyā navanavā bhaviṣyati / yannaveśane kāvyāntarāṇāṃ saṃrambha ityāśaṅkyāha---bandhacchāyāpīti / arthadvayaṃ guṇībhūtavyaṅgyaṃ pradhānabhūtaṃ vyaṅgyaṃ ca / nedīya iti / nikaṭataraṃ hṛdayānupraveśi na bhavatītyarthaḥ / atra hetumāha--evaṃ hi satīti / bālapriyā ityarthaḥ / dhruvamityutprekṣāyām / taditi janaḥ / tadenān tathābhūtān phenān / phenamiti tadenamiti vā pāṭhaḥ / sampaśyati atha ca sukhitamanyahṛdayaḥ śivopāyaṃ necchaṃśca / ataḥ sudhīraḥ khalvityanvayaḥ / batetyadbhute / jareti / taditi tasmādityarthaḥ / mṛtyurnāstīti viścayaḥ hṛdayedṛḍhamasti nūnamityanvayaḥ // 5 // // // upaskāra iti / satsvapītyādeḥ na kāvyārthavirāmo 'stītyanenānvaya iti bhāvaḥ / yadītyāderbhāvaṃ vivṛṇoti--vidyamāna ityādi / vṛttau 'bandhacchāye'tyasya vivaraṇam--'arthadvayānurūpaśabdasanniveśa'iti / tadrūpā bandhacchāyetyarthaḥ / 'anapekṣite'tyādiśaṅkāgranthaḥ / itīdaṃ sahṛdayānāṃ na nedīya iti sambandhaḥ / punaśśaṅkate--'śabdārthayo'rityādi / 'kāvyatva' iti nimitte saptamī / śabdārthayoḥ sahitayoḥ kāvyatvena hetunetyarthaḥ / 'tathāvidha' iti / arthānapekṣacaturamadhuravacanaracana ityarthaḥ / 'kavyavyavasthe'ti / kāvyavyapadeśa ityarthaḥ / samādhatte---'pare'tyādi / 'tatkāvyatve'ti tatpadena paraḥ parāmṛśyate / 'kāvyasandarbhāṇām' iti / tatkāvyatvavyavahāra ityanuṣajyate / kāvyavyapadeśaḥ pravarteta / śabdārthayoḥ sāhityena kāvyatve kathaṃ tathāvidhe viṣaye kāvyavyavastheti cet---paropanibaddhārthaviracane yathā tatkāvyatvavyavahārastathā tathāvidhānāṃ kāvyasandarbhāṇām / na cārthānantyaṃ vyaṅgyārthāpekṣayaiva yāvadvācyārthāpekṣayāpīti pratipādayitumucyate-- avasthādeśa-kālādi-viśeṣair api jāyate / ānantyam eva vācyasya śuddhasyāpi svabhāvataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.